Biylǵy oraza aitta men neden qinaldym ózi? Aitaiyn. Ashyǵýdan ne kúnniń ystyqtyǵynan emes. Aýa raiy qolaily boldy. Jańbyr, qońyr salqyn degendei. Endeshe, qinalys neden? Uiqydan. Almatyda túngi saǵat deimin-aý, tańǵy saǵat 3-ten óte bere tań raýandaidy. Al keshki aýyzashardan keiin jurt meshitke baryp, taraýyq namazyna qatysady. Odan quptan namazyn oqyp, meshitten úige jetip, uiqyǵa jatam degenshe saǵat tili túngi 12-ni kórsetip turady. Eki saǵat qana uiyqtaisyz. Al saǵat 3-ten óte tań atady. Oǵan deiin sáresige turýyń kerek. Úshten keiin de uiyqtap jarytpaisyń. Tańǵy saǵat 5-ten óte shaqyraiyp kún shyǵady. Kún shyqpai tań namazyn oqyp úlgerýiń kerek. Ary qarai jumysqa baratyn bolǵandyqtan, taǵy da uiyqtap jarytpasyń belgili. Sonymen basyń kúni boiy meń-zeń bolyp júrgeni. Basqa ýaqytta da kesh jatyp, erte turýǵa qinalatynymyz taǵy bar.
Osydan keiin oiǵa ketesiń. Osy bizdiń saǵattyq beldeýimiz durys pa dep.
Keńes Odaǵy tarqardan on jyl buryn Qazaqstanda «jazǵy» ýaqyt paida boldy. Elektr energiiasyn tiimdi paidalaný degen maqsatpen. Naýryz aiynyń sońǵy jeksenbisinde saǵat tilin jyl saiyn bir saǵatqa keiin jyljytýshy edik. Al qazan aiynyń sońǵy jeksenbisinde jazǵy ýaqyt toqtatylyp, saǵat tili bir saǵatqa ilgeri jyljityn. Ony da bastan keshtik. Nátijesi ne boldy? Balalar tas qarańǵyda mektepke barýǵa májbúr boldy. Uiqylary qanbaǵandyqtan, sabaq úlgerimderi nasharlady. Adamdar ýaqyttan jańylysyp, tabiǵi yrǵaq buzyldy, qolaisyzdyq júike júiesine keri áser etti, densaýlyqtary syr berdi. Qudai ońdap, «Salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý jónindegi Ulttyq ortalyqtyń» turǵyndar arasynda júrgizgen saýalnama qorytyndylary sebepshi bolyp, 2005 jyly naýryz aiynda Úkimet qaýlysymen «jazǵy» jáne «qysqy» ýaqytqa kóshý toqtatyldy. Toqtatylǵany durys boldy degenmen, «jazǵy» ýaqytta turaqty qalyp qoidyq. Durysy, sol kezde «qysqy» ýaqytta turaqtap qalýymyz kerek pe edi…
Osydan eki ai buryn Oral qalasynda boldym. Ýaqyt aiyrmashylyǵy bir saǵat keiin eken. Rahat boldy. Asyǵyp-aptyqpaisyń. Uiqyń qanady. Densaýlyǵyma oń áser berdi. Mynaý turǵan Tashkent te solai. Bizden bir saǵat keiin. Atalarymyz kezinde Táshkenge qarap, beker ýaqyt túzedi deisiz be?!
Osydan keiin oiǵa ketesiń. Osy bizdiń saǵattyq beldeýimiz durys pa dep.
Qazaqstannyń saǵattyq beldeýi 1930 jyly bir saǵat alǵa jyljytylǵan. KSRO Halkomdary keńesiniń arnaiy dekreti boiynsha, Elektr energiiasyn únemdeýden pálen million paida tabamyz degen maqsatta. Shynymen solai ma, álde basqasha maqsaty boldy ma? Biryńǵai keńes halqyn qalyptastyrý úshin jasalynǵan tájiribe me? Ony zertteý kerek. Osy dekrettik ýaqytqa sáikes, 5-saǵattyq beldeýdegi Astana, Almaty siiaqty qalalardyń bári kórshiles 6-saǵattyq beldeýdiń ýaqytyn paidalanady. Kórdińiz be, osydan 90 jyldai ýaqyt buryn ýaqyt beldeýimizde qatelik jibergen.
Geografiiaǵa júginseńiz, halyqaralyq kelisim boiynsha Jer shary 24 meridiandyq syzyq arqyly 24 saǵattyq beldeýge bólingenin kóresiz. Beldeýlik ýaqyt AQSh-ta 1883 jyly engizilse, KSRO-da 1919 jyly engizilgen. Ár óńirdiń ýaqyty meridian syzyǵy boiynsha belgilenedi. Munyń bári adam ómirine qolaisyzdyq týdyrmas úshin jasalynǵan. Dúniejúzilik ýaqyt Angliiadaǵy Grinvich observatoriiasyna baǵynady. Al shyn máninde, dúniejúzilik ýaqyt Mekkeniń saǵatyna baǵynýy tiis dep júr ozyq oily ǵalymdar. Sebebi, Jerdiń magnittik ortalyǵy Qaǵba turǵan jer ekendigi anyqtalǵan. Bul endi óz aldyna bólek taqyryp.
Jalpy, Qazaqstan ótken ǵasyrdyń 60-jyldaryna deiin úsh túrli ýaqytpen júrgen. Máselen, Batys Qazaqstanda saǵat bes bolsa, Almatyda alty, Shyǵys Qazaqstan men Pavlodarda saǵat jeti degendei. Keiin Shyǵys Qazaqstan men Pavlodar ýaqytyn Almaty ýaqytymen teńestirgen. Sóitip, úsh túrli ýaqyttan eki túrli ýaqytqa tústik. Al nege osy bir saǵattyq aiyrmashylyqty da joiyp, Qazaqstanda bir ǵana ýaqyt standarty bolmasqa?! Jer kólemi jóninen álemde toǵyzynshy orynda turǵan elimizde geografiialyq ýaqyt beldeýi ártúrli bolýy zańdy da shyǵar, biraq onyń da sheshý joldaryn izdestirgenimiz durys-aý…
Kárim Másimov Premer-ministr bolyp turǵanda, Parlament Májilisiniń bir top depýtattary Úkimetbasyna depýtattyq saýal joldaǵan. Oǵan Qyzylorda oblysy aýmaǵyndaǵy qazirgi geografiialyq saǵattyq beldeýdegi ýaqyt ólsheminiń qolaisyzdyǵy jaiynda 1500 adam qol qoiǵan ótinish hat sebep bolǵan. Onda Astana men Almatydan 1200 shaqyrym qashyqtyqta jatqan Qyzylorda halqy úshin qazirgi ýaqyttyń óte tiimsiz ári qolaisyz bolyp otyrǵany aitylǵan.
Taza geografiialyq beldeýge sáikes tabiǵi ýaqyt boiynsha Qyzylorda oblysynda Astana ýaqytynan tań bir saǵat keiin atyp, kún bir saǵat keiin batatyny belgili. Mamandardyń pikirinshe, tabiǵi, daǵdyly, úirenisken biologiialyq ýaqytty buzý oblys halqynyń turmys-tirshiligine, kóńil-kúiine, densaýlyǵyna keri áserin tigizip, jyldar boiy qalyptasqan ómir súrý yrǵaǵyn buzǵan. Úkimetbasy kezinde Kárim Qajymuqanuly sheshe almaǵan bul másele endi Premer-ministr Baqytjan Saǵyntaevtyń aldyna tartylýda. «Geografiialyq beldeý boiynsha tabiǵi biologiialyq ýaqyttan aýytqý halyqtyń densaýlyǵy men kóńil-kúiine, kúndelikti tirshiligine teris yqpalyn tigizip, jyldar boiy qalyptasqan ómir súrý ritmin buzady. Ýaqytty tabiǵi jaryqpen sáikestendirgen durys dep esepteimin» deidi senator M.Baqtiiaruly.
Ǵalymdar «Adamdardy ózge geografiialyq ýaqytymen tańnyń atýynan buryn májbúrlep turǵyzý sozylmaly (hronicheskii) aýrýlardyń órshýine, jańa aýrýlardyń paida bolýyna, obyr (rak), qantamyrlary júiesi aýrýlary, sýitsid, tipti jol-kólik oqiǵalarynyń kóbeiýine de sebep bolady jáne de aǵzaǵa áseri, ásirese «kúzgi-qysqy» ýaqyttarda, eń birinshi balalar men egde kisilerdiń saýlyǵyna keri áseri qatty bolady» degen tujyrymǵa kelgen. Al Daniia ǵalymdary uiqy buzylǵan jaǵdaida áielderdiń tós obyry (rak molochnoi jelezy) aýrýy 1,5 esege artatynyn dáleldepti. Melatonin obyr kletkalary jaiylýyn toqtatatyny burynnan belgili. Al ol tań atysynan buryn turǵan jaǵdaida adam aǵzasynan durys bólinbeidi. Jáne de uiqydan turǵan adamnyń qan qysymyn joǵarylatatyn noredonalin men kartizol da uiqydan tań atysynan buryn turǵan jaǵdaida qan quramyna enbeidi, al onyń bolmaýy infarktyń basty sebepkeri» depti.
Áleýmettik jelide osy máseleni jii kóterip júretin B.Nurhojaev: «Qazir bizde osy ýaqytqa úirenisip qaldyq degen jańsaq pikir aitylýda. Bul durys emes. Jáne jyldan-jylǵa aýrýdyń kóbeiýi de, dekrettik saǵattyń áseri de qatty baiqalýda.
Qazir Qyzylorda oblysynda ata-analar balalaryn tańerteń as ishpek túgil, mektepke úlgertý úshin mektep formasyn kiindirip jatqyzatynyn aityp otyr. Tańerteńgi as pen deneshynyqtyrý, salaýatty ómir saltyn saqtaý, tazalyq degendi bul jerde sóz qylýdyń da qajeti joq. Osyǵan deiingi halyq arasynda júrgizilgen saýalnamalar obektivti aqparatty bermeýiniń sebebi – ár jastaǵy adamdarda tolyqqandy uiqynyń ártúrli bolýynda. Jas balalarǵa – 9-11 saǵat, orta jastarǵa – 7-8 saǵat, egde kisilerge – 9-11 saǵat. Alaida erteńgi kúni búgingi orta jastyń egde tartyp, balaly bolary zańdylyq. Jáne de 12 jylda naq joǵarydaǵy ǵalymdar aityp otyrǵan aýrýlardyń órshýi baiqalýda. Onyń zardaptary Baiqońyr men Aral apaty ziianynan áldeqaida zor ekenin áli túsinbei otyrǵan syńailymyz» dep jazady.
Qazirgi zamanda neshetúrli órship turǵan aýrýlar osy ýaqyt beldeýi men saǵat tiliniń sáikes kelmeýinen emes pe eken degen oiǵa qalasyz. Ǵalymdar «adam turmysynda ýaqyt ólshemi áser etpeitin birde-bir salasy joq, aýrýshańdyqqa ushyramaityn birde-bir organy joq» deidi. Bilgen soń aitady da.
Internetke úńilsek, álemdik bileýshilerdiń kún men túnniń tabiǵi aýysý yrǵaǵyn ádeii ozdyra buzý saldarymen halyq sanyn azaitý jospary bar ma dep qalasyń… Kim bilsin?..
Qazir shilińgir shilde, túrli toidyń qyzyp jatqan ýaqyty. Sol toilarǵa keshki saǵat 5-ke dep shaqyrady da, toi saǵat 9-da bastalady. Nege? Oilanyp kórdik pe? Qazaqtyń únemi keshigip júretin, ýaqytty baǵalamaityn salǵyrttyǵynan ba bul, basqadan ba? Qazaqty nege uiqyshyl, jalqaý, enjar dep kemsite beremiz? Onyń sebebi nede? Nege elimizde jol apattary kóp? Nege jastarymyz kúndiz uiyqtaýǵa, túnde qydyrýǵa beiil, nege sharshańqy, nege ashýlanǵysh? Nege balalar arasyndaǵy sýitsidten álemde birinshi orynda turmyz? Nege? Nege?…
Tóreǵali TÁShEN
"Aiqyn" gazeti
.jpg)