بيىلعى ورازا ايتتا مەن نەدەن قينالدىم ٶزٸ? ايتايىن. اشىعۋدان نە كٷننٸڭ ىستىقتىعىنان ەمەس. اۋا رايى قولايلى بولدى. جاڭبىر, قوڭىر سالقىن دەگەندەي. ەندەشە, قينالىس نەدەن? ۇيقىدان. الماتىدا تٷنگٸ ساعات دەيمٸن-اۋ, تاڭعى ساعات 3-تەن ٶتە بەرە تاڭ راۋاندايدى. ال كەشكٸ اۋىزاشاردان كەيٸن جۇرت مەشٸتكە بارىپ, تاراۋىق نامازىنا قاتىسادى. ودان قۇپتان نامازىن وقىپ, مەشٸتتەن ٷيگە جەتٸپ, ۇيقىعا جاتام دەگەنشە ساعات تٸلٸ تٷنگٸ 12-نٸ كٶرسەتٸپ تۇرادى. ەكٸ ساعات قانا ۇيىقتايسىز. ال ساعات 3-تەن ٶتە تاڭ اتادى. وعان دەيٸن سەرەسٸگە تۇرۋىڭ كەرەك. ٷشتەن كەيٸن دە ۇيىقتاپ جارىتپايسىڭ. تاڭعى ساعات 5-تەن ٶتە شاقىرايىپ كٷن شىعادى. كٷن شىقپاي تاڭ نامازىن وقىپ ٷلگەرۋٸڭ كەرەك. ارى قاراي جۇمىسقا باراتىن بولعاندىقتان, تاعى دا ۇيىقتاپ جارىتپاسىڭ بەلگٸلٸ. سونىمەن باسىڭ كٷنٸ بويى مەڭ-زەڭ بولىپ جٷرگەنٸ. باسقا ۋاقىتتا دا كەش جاتىپ, ەرتە تۇرۋعا قينالاتىنىمىز تاعى بار.
وسىدان كەيٸن ويعا كەتەسٸڭ. وسى بٸزدٸڭ ساعاتتىق بەلدەۋٸمٸز دۇرىس پا دەپ.
كەڭەس وداعى تارقاردان ون جىل بۇرىن قازاقستاندا «جازعى» ۋاقىت پايدا بولدى. ەلەكتر ەنەرگيياسىن تيٸمدٸ پايدالانۋ دەگەن ماقساتپەن. ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى جەكسەنبٸسٸندە ساعات تٸلٸن جىل سايىن بٸر ساعاتقا كەيٸن جىلجىتۋشى ەدٸك. ال قازان ايىنىڭ سوڭعى جەكسەنبٸسٸندە جازعى ۋاقىت توقتاتىلىپ, ساعات تٸلٸ بٸر ساعاتقا ٸلگەرٸ جىلجيتىن. ونى دا باستان كەشتٸك. نەتيجەسٸ نە بولدى? بالالار تاس قاراڭعىدا مەكتەپكە بارۋعا مەجبٷر بولدى. ۇيقىلارى قانباعاندىقتان, ساباق ٷلگەرٸمدەرٸ ناشارلادى. ادامدار ۋاقىتتان جاڭىلىسىپ, تابيعي ىرعاق بۇزىلدى, قولايسىزدىق جٷيكە جٷيەسٸنە كەرٸ ەسەر ەتتٸ, دەنساۋلىقتارى سىر بەردٸ. قۇداي وڭداپ, «سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن قالىپتاستىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق ورتالىقتىڭ» تۇرعىندار اراسىندا جٷرگٸزگەن ساۋالناما قورىتىندىلارى سەبەپشٸ بولىپ, 2005 جىلى ناۋرىز ايىندا ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن «جازعى» جەنە «قىسقى» ۋاقىتقا كٶشۋ توقتاتىلدى. توقتاتىلعانى دۇرىس بولدى دەگەنمەن, «جازعى» ۋاقىتتا تۇراقتى قالىپ قويدىق. دۇرىسى, سول كەزدە «قىسقى» ۋاقىتتا تۇراقتاپ قالۋىمىز كەرەك پە ەدٸ…
وسىدان ەكٸ اي بۇرىن ورال قالاسىندا بولدىم. ۋاقىت ايىرماشىلىعى بٸر ساعات كەيٸن ەكەن. راحات بولدى. اسىعىپ-اپتىقپايسىڭ. ۇيقىڭ قانادى. دەنساۋلىعىما وڭ ەسەر بەردٸ. مىناۋ تۇرعان تاشكەنت تە سولاي. بٸزدەن بٸر ساعات كەيٸن. اتالارىمىز كەزٸندە تەشكەنگە قاراپ, بەكەر ۋاقىت تٷزەدٸ دەيسٸز بە?!
وسىدان كەيٸن ويعا كەتەسٸڭ. وسى بٸزدٸڭ ساعاتتىق بەلدەۋٸمٸز دۇرىس پا دەپ.
قازاقستاننىڭ ساعاتتىق بەلدەۋٸ 1930 جىلى بٸر ساعات العا جىلجىتىلعان. كسرو حالكومدارى كەڭەسٸنٸڭ ارنايى دەكرەتٸ بويىنشا, ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٷنەمدەۋدەن پەلەن ميلليون پايدا تابامىز دەگەن ماقساتتا. شىنىمەن سولاي ما, ەلدە باسقاشا ماقساتى بولدى ما? بٸرىڭعاي كەڭەس حالقىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن جاسالىنعان تەجٸريبە مە? ونى زەرتتەۋ كەرەك. وسى دەكرەتتٸك ۋاقىتقا سەيكەس, 5-ساعاتتىق بەلدەۋدەگٸ استانا, الماتى سيياقتى قالالاردىڭ بەرٸ كٶرشٸلەس 6-ساعاتتىق بەلدەۋدٸڭ ۋاقىتىن پايدالانادى. كٶردٸڭٸز بە, وسىدان 90 جىلداي ۋاقىت بۇرىن ۋاقىت بەلدەۋٸمٸزدە قاتەلٸك جٸبەرگەن.
گەوگرافيياعا جٷگٸنسەڭٸز, حالىقارالىق كەلٸسٸم بويىنشا جەر شارى 24 مەريدياندىق سىزىق ارقىلى 24 ساعاتتىق بەلدەۋگە بٶلٸنگەنٸن كٶرەسٸز. بەلدەۋلٸك ۋاقىت اقش-تا 1883 جىلى ەنگٸزٸلسە, كسرو-دا 1919 جىلى ەنگٸزٸلگەن. ەر ٶڭٸردٸڭ ۋاقىتى مەريديان سىزىعى بويىنشا بەلگٸلەنەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ادام ٶمٸرٸنە قولايسىزدىق تۋدىرماس ٷشٸن جاسالىنعان. دٷنيەجٷزٸلٸك ۋاقىت انگليياداعى گرينۆيچ وبسەرۆاتوريياسىنا باعىنادى. ال شىن مەنٸندە, دٷنيەجٷزٸلٸك ۋاقىت مەككەنٸڭ ساعاتىنا باعىنۋى تيٸس دەپ جٷر وزىق ويلى عالىمدار. سەبەبٸ, جەردٸڭ ماگنيتتٸك ورتالىعى قاعبا تۇرعان جەر ەكەندٸگٸ انىقتالعان. بۇل ەندٸ ٶز الدىنا بٶلەك تاقىرىپ.
جالپى, قازاقستان ٶتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنا دەيٸن ٷش تٷرلٸ ۋاقىتپەن جٷرگەن. مەسەلەن, باتىس قازاقستاندا ساعات بەس بولسا, الماتىدا التى, شىعىس قازاقستان مەن پاۆلوداردا ساعات جەتٸ دەگەندەي. كەيٸن شىعىس قازاقستان مەن پاۆلودار ۋاقىتىن الماتى ۋاقىتىمەن تەڭەستٸرگەن. سٶيتٸپ, ٷش تٷرلٸ ۋاقىتتان ەكٸ تٷرلٸ ۋاقىتقا تٷستٸك. ال نەگە وسى بٸر ساعاتتىق ايىرماشىلىقتى دا جويىپ, قازاقستاندا بٸر عانا ۋاقىت ستاندارتى بولماسقا?! جەر كٶلەمٸ جٶنٸنەن ەلەمدە توعىزىنشى ورىندا تۇرعان ەلٸمٸزدە گەوگرافييالىق ۋاقىت بەلدەۋٸ ەرتٷرلٸ بولۋى زاڭدى دا شىعار, بٸراق ونىڭ دا شەشۋ جولدارىن ٸزدەستٸرگەنٸمٸز دۇرىس-اۋ…
كەرٸم مەسٸموۆ پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعاندا, پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ بٸر توپ دەپۋتاتتارى ٷكٸمەتباسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. وعان قىزىلوردا وبلىسى اۋماعىنداعى قازٸرگٸ گەوگرافييالىق ساعاتتىق بەلدەۋدەگٸ ۋاقىت ٶلشەمٸنٸڭ قولايسىزدىعى جايىندا 1500 ادام قول قويعان ٶتٸنٸش حات سەبەپ بولعان. وندا استانا مەن الماتىدان 1200 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان قىزىلوردا حالقى ٷشٸن قازٸرگٸ ۋاقىتتىڭ ٶتە تيٸمسٸز ەرٸ قولايسىز بولىپ وتىرعانى ايتىلعان.
تازا گەوگرافييالىق بەلدەۋگە سەيكەس تابيعي ۋاقىت بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىندا استانا ۋاقىتىنان تاڭ بٸر ساعات كەيٸن اتىپ, كٷن بٸر ساعات كەيٸن باتاتىنى بەلگٸلٸ. مامانداردىڭ پٸكٸرٸنشە, تابيعي, داعدىلى, ٷيرەنٸسكەن بيولوگييالىق ۋاقىتتى بۇزۋ وبلىس حالقىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە, كٶڭٸل-كٷيٸنە, دەنساۋلىعىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ, جىلدار بويى قالىپتاسقان ٶمٸر سٷرۋ ىرعاعىن بۇزعان. ٷكٸمەتباسى كەزٸندە كەرٸم قاجىمۇقانۇلى شەشە الماعان بۇل مەسەلە ەندٸ پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ الدىنا تارتىلۋدا. «گەوگرافييالىق بەلدەۋ بويىنشا تابيعي بيولوگييالىق ۋاقىتتان اۋىتقۋ حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن كٶڭٸل-كٷيٸنە, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸنە تەرٸس ىقپالىن تيگٸزٸپ, جىلدار بويى قالىپتاسقان ٶمٸر سٷرۋ ريتمٸن بۇزادى. ۋاقىتتى تابيعي جارىقپەن سەيكەستەندٸرگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمٸن» دەيدٸ سەناتور م.باقتييارۇلى.
عالىمدار «ادامداردى ٶزگە گەوگرافييالىق ۋاقىتىمەن تاڭنىڭ اتۋىنان بۇرىن مەجبٷرلەپ تۇرعىزۋ سوزىلمالى (حرونيچەسكيي) اۋرۋلاردىڭ ٶرشۋٸنە, جاڭا اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا, وبىر (راك), قانتامىرلارى جٷيەسٸ اۋرۋلارى, سۋيتسيد, تٸپتٸ جول-كٶلٸك وقيعالارىنىڭ كٶبەيۋٸنە دە سەبەپ بولادى جەنە دە اعزاعا ەسەرٸ, ەسٸرەسە «كٷزگٸ-قىسقى» ۋاقىتتاردا, ەڭ بٸرٸنشٸ بالالار مەن ەگدە كٸسٸلەردٸڭ ساۋلىعىنا كەرٸ ەسەرٸ قاتتى بولادى» دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. ال دانييا عالىمدارى ۇيقى بۇزىلعان جاعدايدا ەيەلدەردٸڭ تٶس وبىرى (راك مولوچنوي جەلەزى) اۋرۋى 1,5 ەسەگە ارتاتىنىن دەلەلدەپتٸ. مەلاتونين وبىر كلەتكالارى جايىلۋىن توقتاتاتىنى بۇرىننان بەلگٸلٸ. ال ول تاڭ اتىسىنان بۇرىن تۇرعان جاعدايدا ادام اعزاسىنان دۇرىس بٶلٸنبەيدٸ. جەنە دە ۇيقىدان تۇرعان ادامنىڭ قان قىسىمىن جوعارىلاتاتىن نورەدونالين مەن كارتيزول دا ۇيقىدان تاڭ اتىسىنان بۇرىن تۇرعان جاعدايدا قان قۇرامىنا ەنبەيدٸ, ال ونىڭ بولماۋى ينفاركتىڭ باستى سەبەپكەرٸ» دەپتٸ.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە وسى مەسەلەنٸ جيٸ كٶتەرٸپ جٷرەتٸن ب.نۇرحوجاەۆ: «قازٸر بٸزدە وسى ۋاقىتقا ٷيرەنٸسٸپ قالدىق دەگەن جاڭساق پٸكٸر ايتىلۋدا. بۇل دۇرىس ەمەس. جەنە جىلدان-جىلعا اۋرۋدىڭ كٶبەيۋٸ دە, دەكرەتتٸك ساعاتتىڭ ەسەرٸ دە قاتتى بايقالۋدا.
قازٸر قىزىلوردا وبلىسىندا اتا-انالار بالالارىن تاڭەرتەڭ اس ٸشپەك تٷگٸل, مەكتەپكە ٷلگەرتۋ ٷشٸن مەكتەپ فورماسىن كيٸندٸرٸپ جاتقىزاتىنىن ايتىپ وتىر. تاڭەرتەڭگٸ اس پەن دەنەشىنىقتىرۋ, سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ساقتاۋ, تازالىق دەگەندٸ بۇل جەردە سٶز قىلۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. وسىعان دەيٸنگٸ حالىق اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن ساۋالنامالار وبەكتيۆتٸ اقپاراتتى بەرمەۋٸنٸڭ سەبەبٸ – ەر جاستاعى ادامداردا تولىققاندى ۇيقىنىڭ ەرتٷرلٸ بولۋىندا. جاس بالالارعا – 9-11 ساعات, ورتا جاستارعا – 7-8 ساعات, ەگدە كٸسٸلەرگە – 9-11 ساعات. الايدا ەرتەڭگٸ كٷنٸ بٷگٸنگٸ ورتا جاستىڭ ەگدە تارتىپ, بالالى بولارى زاڭدىلىق. جەنە دە 12 جىلدا ناق جوعارىداعى عالىمدار ايتىپ وتىرعان اۋرۋلاردىڭ ٶرشۋٸ بايقالۋدا. ونىڭ زارداپتارى بايقوڭىر مەن ارال اپاتى زييانىنان ەلدەقايدا زور ەكەنٸن ەلٸ تٷسٸنبەي وتىرعان سىڭايلىمىز» دەپ جازادى.
قازٸرگٸ زاماندا نەشەتٷرلٸ ٶرشٸپ تۇرعان اۋرۋلار وسى ۋاقىت بەلدەۋٸ مەن ساعات تٸلٸنٸڭ سەيكەس كەلمەۋٸنەن ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا قالاسىز. عالىمدار «ادام تۇرمىسىندا ۋاقىت ٶلشەمٸ ەسەر ەتپەيتٸن بٸردە-بٸر سالاسى جوق, اۋرۋشاڭدىققا ۇشىرامايتىن بٸردە-بٸر ورگانى جوق» دەيدٸ. بٸلگەن سوڭ ايتادى دا.
ينتەرنەتكە ٷڭٸلسەك, ەلەمدٸك بيلەۋشٸلەردٸڭ كٷن مەن تٷننٸڭ تابيعي اۋىسۋ ىرعاعىن ەدەيٸ وزدىرا بۇزۋ سالدارىمەن حالىق سانىن ازايتۋ جوسپارى بار ما دەپ قالاسىڭ… كٸم بٸلسٸن?..
قازٸر شٸلٸڭگٸر شٸلدە, تٷرلٸ تويدىڭ قىزىپ جاتقان ۋاقىتى. سول تويلارعا كەشكٸ ساعات 5-كە دەپ شاقىرادى دا, توي ساعات 9-دا باستالادى. نەگە? ويلانىپ كٶردٸك پە? قازاقتىڭ ٷنەمٸ كەشٸگٸپ جٷرەتٸن, ۋاقىتتى باعالامايتىن سالعىرتتىعىنان با بۇل, باسقادان با? قازاقتى نەگە ۇيقىشىل, جالقاۋ, ەنجار دەپ كەمسٸتە بەرەمٸز? ونىڭ سەبەبٸ نەدە? نەگە ەلٸمٸزدە جول اپاتتارى كٶپ? نەگە جاستارىمىز كٷندٸز ۇيىقتاۋعا, تٷندە قىدىرۋعا بەيٸل, نەگە شارشاڭقى, نەگە اشۋلانعىش? نەگە بالالار اراسىنداعى سۋيتسيدتەن ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرمىز? نەگە? نەگە?…
تٶرەعالي تەشەن
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)