Este joq yqylym zamandardan, adam balasy qoǵam bop qalyptasa bastaǵannan beri abyzdar men paiǵambarlar, oishyldar men patshalar máńgilik ómir men baqyttyń, izgilik pen qaiyrymdylyqtyń, qutty qonys pen óreli ólkeniń kiltin izdei bastaǵan. Máńgilik ómir súrýge yntyq Gilgamesh (Bilge kisi), ajaldan qashqan Qorqyt, tirshilik sýyn tapqan Qyzyr, máńgi el muratyn usynǵan Tonykók, Ótúkendi jer-jahannyń ortasy dep bilgen Bilge qaǵan, qaiyrymdy qoǵamdy ańsaǵan ál-Farabi, izgilik izdegen Júsip Balasaǵun, Jelmaiasymen Jeruiyqqa jetpek bolǵan Asan qaiǵy, ádiletti súigen Abai – kúmis qońyraýly kerýendei ǵasyrlardy kóktei ótken halqymyzdyń asyl arman-ańsarynyń bir kórinisi ǵana. Jer ústindegi jumaqty izdep, oi azabyn arqalaǵan osy abyzdardyń qaiyrymdy qoǵam, baqytty el týraly tolǵamdarynyń bir túiini ádilet degen uǵymǵa kelip tireledi eken. Búgingi maqalamyzda sonyń bir parasyna toqtalmaqpyz.
Álemdik rýhani arnalardyń órken jaiýyna, sol arqyly islam, hristian jáne iýda dini tarmaqtarynyń bir arnada toǵysýyna yqpal etken Ábý Nasyr ál-Farabidiń (872-950) saiasi-filosofiialyq iliminiń negizderi «Qaiyrymdy qala turǵyndary» atty irgeli eńbeginde, sonymen qatar «Azamattyq saiasat», «Memlekettik qairatkerleriniń naqyl sózderi», «Baqyt jolyn silteý», «Baqytqa jetý jaiynda», «Kemeńgerlik merýerti» t.b. siiaqty etikalyq-saiasi traktattarynda jan-jaqty kórinis tapqany belgili. Danyshpan izgilikti qoǵamdy qalai qalyptastyrýǵa bolady degen suraqqa jaýap izdeý arqyly birqatar mańyzdy máselelerdi sheshýdiń kiltine qol jetkizdi. Adamnyń baqytty bolýy men ómirdegi óz ornyn tabýy, jeke basynyń baqýattylyǵyn qoǵamǵa qyzmet etýge ushtastyrý siiaqty ómirlik mándi qaǵidalar týraly tolǵaǵan ǵulama shyǵarmasyndaǵy taǵy bir airyqsha mańyzdy taqyryptyń biri – ádiletti bileýshi obrazy edi. Uly oishyl «eger dáriger adam múshesiniń syrqatyn emdese, ádiletti ámirshi qoǵamnyń jan dúniesiniń salamatty bolýyna qyzmet etýi tiis» dep tujyrymdaidy.
Álbette qazirgi zaman zertteýshileri ǵulamaǵa antika filosoftarynyń, ásirese, Platonnyń, sondai-aq Aristoteldiń airyqsha yqpal jasaǵanyn aitady. Máselen, Platon siiaqty ál-Farabi de qaiyrymdy qalalardy filosoftar – hakimder bileýi kerek dep sanady. Onyń oiynsha munyń ózi ádiletti memleket qurýdyń eń basty sharty bolyp tabylmaq. Degenmen, bul salada túrk oishyly grek filosofiiasynan bir mysqal da kem emes turǵyda islamdyq dástúrge – ásirese tórt ádil haliftiń uly idealdaryna arqa súiedi. Ásili, áziret Paiǵambar basshylyq etken Mádina qala-memleketi men odan keiingi kezeńde bilik qurǵan ádiletti haliftar tusyn islam ǵulamalary ádilet ústemdik qurǵan zaman retinde áspetteidi. Árine qasietti Quran adamzatty ádiletke shaqyryp, hadiste ádiletti bileýshiniń Allaǵa jaqyn jan ekeni aitylǵandyqtan, ál-Farabidiń óz iliminde bul máseleni nazardan tys qaldyrýy áste múmkin bolmasa kerek. Bul oraida dala danyshpanyn qanattandyrǵan úshinshi qainar-bastaý týraly da umytýǵa bolmaidy. Ol – Jeruiyq, Jideli-Baisyn, Ótúken, Ergeneqon sekildi kieli uǵymdar men kod sózder arqyly týabitti qanǵa sińgen úilesimdi qoǵam men áleýmettik ádilettiliktiń túrkilik saryndary edi. Bálkim Kúltegin, Bilge qaǵan jazbalaryndaǵy «Bilikti qaǵan bolǵan edi ǵoi, alyp bolǵan edi ǵoi! Bekteri de, halyqtary da túzý (ádiletti) bolǵan edi ǵoi! El memleketti ustap, tórelik jasady» degen joldarmen tikelei tanys bolmaǵanymen, túpki sanasynda túrkterge Táńiri tartý etken túzý, ádiletti joldyń jańǵyryp turǵany anyq.
Osylaisha ál-Farabidiń «ádiletti basshy, qaiyrymdy qala, baqytty qoǵam» týraly tujyrymdamasynyń bos qiial – ýtopiia emes, ejelgi ellindik, islamdyq jáne kóne túrkilik órkenietterdiń filosofiialyq muralaryn jarasymdy toǵystyrǵan izgi ilimniń nátijesi ekenin baiqaimyz. Sońǵy ekeýi zamana aǵysynda birigip-kirigip, túrk-musylman órkenietin týdyrǵanyn, al onyń Soltústik Afrikadan Ortalyq Aziiaǵa deiin, Edil boiynan Úndistanǵa deiin ulan-ǵaiyr aýmaqty alyp jatqan keńistikte ǵasyrlar boiy tarlan tarihtyń uly betburysyna yqpal etkenin bilemiz.
Shyǵys pen Batysta esimi Aristotelmen qatar atalyp, «Ekinshi ustaz» degen qurmetke ie bolǵan uly ǵulamanyń izgilikti izin basyp, igi isin jalǵastyrýshylardyń biri Júsip Balasaǵun (1015-1070) edi. Ortaǵasyrlyq osynaý uly oishyldyń muralary kúlli túrk halyqtaryna ortaq sanalady. Júsip Has Hajyp elý tórt jasqa kelgende óziniń áigili «Qudatǵý Bilik» («Qutty bilik») dep atalatyn dini-didaktikalyq poemasyn aiaqtap, bul týyndysyn Qarahan bileýshisi Súleimen Arslan hanǵa tartý etedi. Bul úshin oǵan «Has Hajyp» (bas keńesshi) laýazymy berilgeni belgili. Búginde kúlli túrki tildes musylman halyqtary osy klassikalyq shyǵarmany ózderiniń musylmandyq dáýiriniń jazba ádebietiniń bastaýy dep biledi.
Júsip Balasaǵun qoǵamdy baqytqa bastaityn dana bilim men ádiletti túzim týraly didaktikalyq dastanynda ádildiktiń rámizi retinde Kúntoǵdy patshany, baq-dáýlet, quttyń nyshany etip ýázir Aitoldy, kemeldengen aqyl-parasattyń ólshemi retinde Ógdúlmishti, qanaǵat-ynsaptyń jiyntyǵy dárýish Odgúrmish obrazdaryn memlekettiń negizgi tórt tiregi etip somdap, qoǵamnyń basqa múshelerine osy tórttikti úlgi-ónege etýge úndeidi. Bul jerde ádilettiń rámizi retinde patsha obrazynyń alýynda úlken mán bar dep oilaimyz.
Ál-Farabi men Júsip Balasaǵun eńbekterin jaqyndastyratyn ortaq tin – joǵaryda sóz bolǵan «qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaǵan» baqytty qoǵam qalyptastyrý máseleleri edi. Ádiletti bileýshi týraly jan-jaqty ári tereń zerdelengen tujyrymdy qaǵidat ta – osy ortaǵasyrlyq qos klassiktiń shyǵarmalarynda ortaq sabaqtasqan taqyryp. Ortaaziialyq qos oishyldyń adamzattyń baqyty týraly áleýmettik kózqarastarynyń bir arnada parasatty toǵysýy – tańǵajaiyp qubylys.
Mine, osylaisha ejelgi zamandarda-aq Ortalyq Aziia memleketterinde áleýmettik ózara meiirbandyq júiesi júzege asyrylyp, qaiyrymdylyq qorlar ispettes qurylymdar jumys istegen. Kórshi haqysyn saqtaý, jasy úlkendi syilaý, kedei-kepshikke, jetim-jesirge, joq-jitikke kómek berý, ortaq sharýalardy asarlatyp bitirý siiaqty abzal dástúrler qoǵam ómiriniń qan tamyryna ainalǵan. Osynyń bári, jazbasha jarlyqtardy bylai qoiǵanda, halyqtyń ar-ujdanymen bite qainasqan ádet-ǵuryptar edi. Muqtaj jandarǵa qairymdylyq jasaýdan ózge metsenattyq óris alyp, atymtai jomarttyq qasiet erekshe dáripteldi. Ásirese ǵylymdy damytýǵa jasalǵan qaiyrymdylyq asa izgi isterdiń qatarynda sanalatyn. Osyndai parasatty ister nátijesinde qoǵamda qalyptasqan asyl igilikti búginde zertteýshi mamandar Ortalyq Aziiadaǵy «Musylman Renessansy» dep oryndy atap júr.
Joǵaryda aitylǵandardy qoryta kele myna bir filosofiialyq zańdylyqtyń úshtaǵanyn kóremiz: «ádiletti memleket – izgilikti qoǵam – kemel adam». Shiratyp aitsaq, ádiletti memlekette qoǵam izgi, adam da kemel bolady. Nemese muny keresinshe de oqýǵa bolady: kisileri kemel qoǵamnan turatyn memleket ádiletti joldy ustanady. Árine bul ulaǵatty uǵymdar bir-birimen tyǵyz bailanysty, árqaisysy bir-biriniń ómir súrýiniń naqty kepildigi siiaqty.
Ádilettilikti tý etken bul izgi murat joǵalyp ketken joq. Alyp imperiianyń shańyraǵy ortasyna túsip, el aiyrylǵan, «qaraǵai basyn shortan shalǵan» tusta Jeruiyq izdegen Asan qaiǵy men ádildik izdep Ábilqaiyrmen at quiryǵyn kesisken Kerei-Jánibek sultandar jańa memlekettiń negizin qalady. Sondyqtan Qozybasyǵa qazyq qaqqan qazaq handyǵynyń ózeginde de ádilet pen Jeruiyq ideiasynyń jatqanyn áste umytýǵa bolmaidy.
Al araǵa ǵasyrlar salyp, «jer qoryǵan jelgek shal» − uly Abai shyǵarmalarynda týra joldan taimaityn ádiletti súigen kemel adam beinesi, ar-ujdan tazalyǵy, meiirbandylyqtyń saýyty bolǵan júrek ainasy erekshe danalyqpen jyrlanyp, ál-Farabi men Júsip Balasaǵunnyń, Tonykók pen Asan qaiǵynyń tálimdi ideialary jalǵastyǵyn taýyp jańǵyrady. Shyǵys pen batysty tel emgen Abaidyń óz shyǵarmashylyǵynda tolyq adam, ar ilimi, izgilik pen ádilet týraly tolǵaǵany málim. Bul tarapta bizge mektep qabyrǵasynan jaqsy tanys bir ǵana mysal keltirý de jetkilikti bolar:
...Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de súi ol Allany jannan tátti.
Adamzattyń bárin súi baýyrym dep,
Jáne Haq joly osy dep ádiletti.
Barshaǵa málim bul óleń joldarynda abyz ádiletti súiýdi Allany jáne adamzatty súiýmen qatar qoiady. Al astaryn ańdap, baǵamdap baqsaq, pendesin mahabbatpen jaratqandyqtan, Allany súiýdiń ózi ádilettilik bolmaq eken. Taǵy da Abaisha aitsaq, «...Kim ózińe mahabbat qylsa, sen de oǵan mahabbat qylmaǵyń qaryz emes pe?» Sol siiaqty, bári Adam atanyń kindiginen taraǵan baýyryń bolǵandyqtan, kúlli adamzatty súiý de adamdyq boryshqa jatady eken. Aqyn ádiletti «Haq joly» degende osyny meńzese kerek.
«Bálki ǵadalát barsha izgiliktiń anasy dúr. Ynsap, uiat – bul ǵadalatten shyǵady» degen hakim Abaisha qisyndasaq, ynsap, uiat, talap, eńbek, tereń oi, qanaǵat, rahym syndy kisini kemeldikke bastaityn barsha izgilik ádilettiń sinonimi ispetti. Al ádiletsizdik degenimiz – qiianat, kisi aqysyn jeý, shekten shyǵý. Otyrardan shyqqan taǵy bir oishyl ǵulama ál-Jaýhari «ádiletsizdik – zulymdyq» dep baǵa bergen eken. Sonda ósek, ótirik – kisige; maqtanshaq, erinshek – bolmysqa; beker mal shashpaq pen ysyrap – qoǵam men qorshaǵan ortaǵa qiianat, zulymdyq bolyp shyǵady. Árine izgilik ataýlyǵa qarsy bolǵandyqtan, munyń bári ádilet uǵymyna keraǵar, al «qiianatshyldyqqa bir qarar turǵan adam – ia musylman emes, eń bolmasa shala musylman». Sondyqtan túptep kelgende imansyzdyqtyń ózi – Allaǵa degen ádiletsizdik, zulymdyq eken. Bul jerde «Ádil» – Allanyń bir aty, olai bolsa ádilet jolyn ustanǵan jan – Táńiriniń sipatymen sáýlelengen kemel kisi.
Kúlli senim men mahabbattyń bastaýy sanalatyn bul uǵymnyń oishyl aqyndy ál-Farabi men Júsip Balasaǵunǵa etene jaqyndastyratynyn anyq baiqaimyz. Abai jyryndaǵy mahabbat, shapqat, ádilet uǵymdary jeke adamnyń ómirindegi imanmen teń qasterli mártebege ie. Demek, jan tazalyǵy, ǵylym, rahym, ádilet kisini kemeldikke bastap, tolyq adam dárejesine kóteretini siiaqty meiirbandyq pen shapqatty tý etken izgilikti qoǵam ǵana ádiletti memleketti qalyptastyra alady eken.
Bul oraida Abai filosofiiasyndaǵy «tolyq adam» uǵymy sýfizmdegi «ál-insan ál-kámil» (kemel adam) qaǵidatymen sabaqtas ekeni belgili. Degenmen, Abaida bul uǵym neǵurlym ómir-tirshilikpen úndes sipatqa ie, iaǵni áleýmettik buqaralyq mazmunda beriledi. «Pendeliktiń kámalaty áýlielik birlán bolatuǵyn bolsa, kúlli adam tárki dúnie bolyp, hý dep tariqatqa kirse, dúnie oiran bolsa kerek. Bulai bolǵanda maldy kim baǵady, dushpandy kim toqtatady, kiimdi kim toqidy, astyqty kim egedi, dúniedegi Allanyń pendeleri úshin jaratqan qazynalaryn kim izdeidi?» degen dana aqynnyń oiynsha adamnyń kisilik kelbeti mistikalyq sipattan emes, onyń júregine Jaratýshy áý basta ekken izgilik qasietterdi shyńdap, kemeldendirý arqyly nár alady, al mundai adamgershiliktiń nury qoǵam men memleketke shapaǵatyn tigizýi haq. Sondyqtan Abai «adaspai týra izdegen hakimder bolmasa, dúnie oiran bolar edi» deidi. Osy tusta aqylman aqynnyń sózi «eldi hákimder basqarýy tiis» degen ál-Farabidiń oiymen ushtasyp ketedi.
Ýaqyt basty qundylyqqa ainalǵan búgingi zamanda «saǵattyń shyqyldaǵy emes ermek» degen dala danyshpanynyń sózi barshany sergektikke shaqyrǵandai. Bul oraida Abaidyń dúnietanym filosofiiasy júzdegen jyldar boiy qalyptasqan úshtaǵanǵa – «ádiletti memleket – izgilikti qoǵam – tolyq adam» uǵymyna, iaǵni óz kezinde ortaǵasyrlyq túrki oishyldarynyń, ásirese, ál-Farabi men Júsip Balasaǵun negizdep ketken tereń tamyrdan nár alǵanyn ańdaimyz.
Ortaǵasyrlyq klassikter tárizdi Abai da bala jasynan úsh úlken qainardan ilim sýsynyn qandyrdy: dala dástúri, musylmandyq Shyǵystyń klassikalyq mádenieti, batystyń ǵylymy men filosofiiasy. Osynaý úsh álemniń toǵysynan, sonymen birge urpaq jalǵastyǵy arqyly jetken ulylar ulaǵatynyń myńjyldyq irgetasynan Abaidyń áleýmettik filosofiiasy symbattanyp boi túzep qalyptasty. Aqyn murasyn osynaý tarihi kontekste ǵana tolyq túsinýge bolady. Bul – bir ǵana Abaiǵa ǵana emes, qazaq halqynyń bai saltanatty mádeni qazynalaryna da qatysty sóz. Sondyqtan Abaidyń óz zamanynda qazaq qoǵamyn saýyqtyrý baǵytynda aitqan ǵaqliia-nasihattary búgingi kúni de óz mańyzyn joiǵan joq. «Rýhani jańǵyrýǵa» ózek bolýǵa jaraityn asyl sózder de Abaida! Endeshe kemel kisiliktiń kiltin tapqan parasatty turǵyndardan quralatyn «qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaǵan» baqytty, baqýatty, izgilikti qoǵamǵa súiengen ádiletti memleket – abyzdardyń ańsary ispetti.
HIH ǵasyrda oishyldar baiyptaǵan, odan ertede orta ǵasyrda ǵulamalar negizdegen biz taldap otyrǵan úsh tuǵyrly qundylyqtyń ómirsheń úilesimin qazirgi qoǵamymyzda qamtamasyz etý – zamana talaby. Bular: halyqtyń ǵasyrlar boiǵy salt-dástúrine negizdelgen ulttyq mura, álemdik órkeniettiń joǵary standarttaryna súienetin jalpyadamzattyq aqyl-oi qazynasy jáne izgilikti dini qundylyqtardy boiyna sińirgen rýhani jetilý qaǵidaty. Osy parasatty arnalar bir-birimen biregei negizde ushtasqanda bizdiń áleýmet aqyl-oi qazynasyn óndiretin áleýetti qoǵamǵa ainala alady.
Áý basta óziniń sailaýaldy baǵdarlamasyna da ádildik uǵymyn basty ustanymdardyń biri etip alǵan Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev taiaýda jariialaǵan halyqqa Joldaýynda «ádilettilik – ásirese el-jurttyń taǵdyryn sheshý úshin asa qajet qasiet» ekenin aita otyryp «Halyq únine qulaq asatyn memleket» – bul, shyn mánisinde, «Ádiletti memleket» qurý tujyrymdamasy. Azamattardyń máselelerin tyńdap, kórip qana qoiý jetkiliksiz. Eń bastysy – durys jáne ádil sheshim shyǵarý qajet» dep atap kórsetti. Sondyqtan Memleket basshysynyń baiandamasyn da «Ádiletti memleket» qurý jolyndaǵy bir qadam retinde baǵamdaǵan jón siiaqty.
Ótkensiz bolashaq joq. Rýhani negizsiz materialdyq bailyqtyń da baiandy bolýy áste múmkin emes. Biz búgin babadan muraǵa qalǵan ar ilimin nasihattap, ádiletti, meiirban qoǵamdy qalyptastyrýdyń asa qajettiligi men shynaiy múmkindikteriniń bar ekenin naqty sezinip otyrmyz. Bul bos qiial emes, búgingi bizdiń qanymyzda qalyptasqan ulttyq kod, sanamyzda jańǵyrǵan izgi murat, keshegi ótken tarlan tarihymyzdyń asyl mirasy. Mine, baǵzy babalardan bastaý alyp, ál-Farabi jańǵyrtyp, Júsip Balasaǵun jalǵastyryp, Abai arqyly altyn arqaýy men arnasyn tapqan abyzdar danalyǵy bizge osyny amanattaidy.
Darhan Qydyráli,
"Egemen Qazaqstan" gazeti
