ەستە جوق ىقىلىم زامانداردان, ادام بالاسى قوعام بوپ قالىپتاسا باستاعاننان بەرٸ ابىزدار مەن پايعامبارلار, ويشىلدار مەن پاتشالار مەڭگٸلٸك ٶمٸر مەن باقىتتىڭ, ٸزگٸلٸك پەن قايىرىمدىلىقتىڭ, قۇتتى قونىس پەن ٶرەلٸ ٶلكەنٸڭ كٸلتٸن ٸزدەي باستاعان. مەڭگٸلٸك ٶمٸر سٷرۋگە ىنتىق گيلگامەش (بٸلگە كٸسٸ), اجالدان قاشقان قورقىت, تٸرشٸلٸك سۋىن تاپقان قىزىر, مەڭگٸ ەل مۇراتىن ۇسىنعان تونىكٶك, ٶتٷكەندٸ جەر-جاھاننىڭ ورتاسى دەپ بٸلگەن بٸلگە قاعان, قايىرىمدى قوعامدى اڭساعان ەل-فارابي, ٸزگٸلٸك ٸزدەگەن جٷسٸپ بالاساعۇن, جەلماياسىمەن جەرۇيىققا جەتپەك بولعان اسان قايعى, ەدٸلەتتٸ سٷيگەن اباي – كٷمٸس قوڭىراۋلى كەرۋەندەي عاسىرلاردى كٶكتەي ٶتكەن حالقىمىزدىڭ اسىل ارمان-اڭسارىنىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ عانا. جەر ٷستٸندەگٸ جۇماقتى ٸزدەپ, وي ازابىن ارقالاعان وسى ابىزداردىڭ قايىرىمدى قوعام, باقىتتى ەل تۋرالى تولعامدارىنىڭ بٸر تٷيٸنٸ ەدٸلەت دەگەن ۇعىمعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ ەكەن. بٷگٸنگٸ ماقالامىزدا سونىڭ بٸر پاراسىنا توقتالماقپىز.
ەلەمدٸك رۋحاني ارنالاردىڭ ٶركەن جايۋىنا, سول ارقىلى يسلام, حريستيان جەنە يۋدا دٸنٸ تارماقتارىنىڭ بٸر ارنادا توعىسۋىنا ىقپال ەتكەن ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ (872-950) ساياسي-فيلوسوفييالىق ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزدەرٸ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» اتتى ٸرگەلٸ ەڭبەگٸندە, سونىمەن قاتار «ازاماتتىق ساياسات», «مەملەكەتتٸك قايراتكەرلەرٸنٸڭ ناقىل سٶزدەرٸ», «باقىت جولىن سٸلتەۋ», «باقىتقا جەتۋ جايىندا», «كەمەڭگەرلٸك مەرۋەرتٸ» ت.ب. سيياقتى ەتيكالىق-ساياسي تراكتاتتارىندا جان-جاقتى كٶرٸنٸس تاپقانى بەلگٸلٸ. دانىشپان ٸزگٸلٸكتٸ قوعامدى قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەۋ ارقىلى بٸرقاتار ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ كٸلتٸنە قول جەتكٸزدٸ. ادامنىڭ باقىتتى بولۋى مەن ٶمٸردەگٸ ٶز ورنىن تابۋى, جەكە باسىنىڭ باقۋاتتىلىعىن قوعامعا قىزمەت ەتۋگە ۇشتاستىرۋ سيياقتى ٶمٸرلٸك مەندٸ قاعيدالار تۋرالى تولعاعان عۇلاما شىعارماسىنداعى تاعى بٸر ايرىقشا ماڭىزدى تاقىرىپتىڭ بٸرٸ – ەدٸلەتتٸ بيلەۋشٸ وبرازى ەدٸ. ۇلى ويشىل «ەگەر دەرٸگەر ادام مٷشەسٸنٸڭ سىرقاتىن ەمدەسە, ەدٸلەتتٸ ەمٸرشٸ قوعامنىڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ سالاماتتى بولۋىنا قىزمەت ەتۋٸ تيٸس» دەپ تۇجىرىمدايدى.
ەلبەتتە قازٸرگٸ زامان زەرتتەۋشٸلەرٸ عۇلاماعا انتيكا فيلوسوفتارىنىڭ, ەسٸرەسە, پلاتوننىڭ, سونداي-اق اريستوتەلدٸڭ ايرىقشا ىقپال جاساعانىن ايتادى. مەسەلەن, پلاتون سيياقتى ەل-فارابي دە قايىرىمدى قالالاردى فيلوسوفتار – حاكٸمدەر بيلەۋٸ كەرەك دەپ سانادى. ونىڭ ويىنشا مۇنىڭ ٶزٸ ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى بولىپ تابىلماق. دەگەنمەن, بۇل سالادا تٷرك ويشىلى گرەك فيلوسوفيياسىنان بٸر مىسقال دا كەم ەمەس تۇرعىدا يسلامدىق دەستٷرگە – ەسٸرەسە تٶرت ەدٸل حاليفتٸڭ ۇلى يدەالدارىنا ارقا سٷيەدٸ. ەسٸلٸ, ەزٸرەت پايعامبار باسشىلىق ەتكەن مەدينا قالا-مەملەكەتٸ مەن ودان كەيٸنگٸ كەزەڭدە بيلٸك قۇرعان ەدٸلەتتٸ حاليفتار تۇسىن يسلام عۇلامالارى ەدٸلەت ٷستەمدٸك قۇرعان زامان رەتٸندە ەسپەتتەيدٸ. ەرينە قاسيەتتٸ قۇران ادامزاتتى ەدٸلەتكە شاقىرىپ, حاديستە ەدٸلەتتٸ بيلەۋشٸنٸڭ اللاعا جاقىن جان ەكەنٸ ايتىلعاندىقتان, ەل-فارابيدٸڭ ٶز ٸلٸمٸندە بۇل مەسەلەنٸ نازاردان تىس قالدىرۋى ەستە مٷمكٸن بولماسا كەرەك. بۇل ورايدا دالا دانىشپانىن قاناتتاندىرعان ٷشٸنشٸ قاينار-باستاۋ تۋرالى دا ۇمىتۋعا بولمايدى. ول – جەرۇيىق, جيدەلٸ-بايسىن, ٶتٷكەن, ەرگەنەقون سەكٸلدٸ كيەلٸ ۇعىمدار مەن كود سٶزدەر ارقىلى تۋابٸتتٸ قانعا سٸڭگەن ٷيلەسٸمدٸ قوعام مەن ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ تٷركٸلٸك سارىندارى ەدٸ. بەلكٸم كٷلتەگٸن, بٸلگە قاعان جازبالارىنداعى «بٸلٸكتٸ قاعان بولعان ەدٸ عوي, الىپ بولعان ەدٸ عوي! بەكتەرٸ دە, حالىقتارى دا تٷزۋ (ەدٸلەتتٸ) بولعان ەدٸ عوي! ەل مەملەكەتتٸ ۇستاپ, تٶرەلٸك جاسادى» دەگەن جولدارمەن تٸكەلەي تانىس بولماعانىمەن, تٷپكٸ ساناسىندا تٷركتەرگە تەڭٸرٸ تارتۋ ەتكەن تٷزۋ, ەدٸلەتتٸ جولدىڭ جاڭعىرىپ تۇرعانى انىق.
وسىلايشا ەل-فارابيدٸڭ «ەدٸلەتتٸ باسشى, قايىرىمدى قالا, باقىتتى قوعام» تۋرالى تۇجىرىمداماسىنىڭ بوس قييال – ۋتوپييا ەمەس, ەجەلگٸ ەلليندٸك, يسلامدىق جەنە كٶنە تٷركٸلٸك ٶركەنيەتتەردٸڭ فيلوسوفييالىق مۇرالارىن جاراسىمدى توعىستىرعان ٸزگٸ ٸلٸمنٸڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸن بايقايمىز. سوڭعى ەكەۋٸ زامانا اعىسىندا بٸرٸگٸپ-كٸرٸگٸپ, تٷرك-مۇسىلمان ٶركەنيەتٸن تۋدىرعانىن, ال ونىڭ سولتٷستٸك افريكادان ورتالىق ازيياعا دەيٸن, ەدٸل بويىنان ٷندٸستانعا دەيٸن ۇلان-عايىر اۋماقتى الىپ جاتقان كەڭٸستٸكتە عاسىرلار بويى تارلان تاريحتىڭ ۇلى بەتبۇرىسىنا ىقپال ەتكەنٸن بٸلەمٸز.
شىعىس پەن باتىستا ەسٸمٸ اريستوتەلمەن قاتار اتالىپ, «ەكٸنشٸ ۇستاز» دەگەن قۇرمەتكە يە بولعان ۇلى عۇلامانىڭ ٸزگٸلٸكتٸ ٸزٸن باسىپ, يگٸ ٸسٸن جالعاستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ جٷسٸپ بالاساعۇن (1015-1070) ەدٸ. ورتاعاسىرلىق وسىناۋ ۇلى ويشىلدىڭ مۇرالارى كٷللٸ تٷرك حالىقتارىنا ورتاق سانالادى. جٷسٸپ حاس حاجىپ ەلۋ تٶرت جاسقا كەلگەندە ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ «قۇداتعۋ بٸلٸك» («قۇتتى بٸلٸك») دەپ اتالاتىن دٸني-ديداكتيكالىق پوەماسىن اياقتاپ, بۇل تۋىندىسىن قاراحان بيلەۋشٸسٸ سٷلەيمەن ارسلان حانعا تارتۋ ەتەدٸ. بۇل ٷشٸن وعان «حاس حاجىپ» (باس كەڭەسشٸ) لاۋازىمى بەرٸلگەنٸ بەلگٸلٸ. بٷگٸندە كٷللٸ تٷركٸ تٸلدەس مۇسىلمان حالىقتارى وسى كلاسسيكالىق شىعارمانى ٶزدەرٸنٸڭ مۇسىلماندىق دەۋٸرٸنٸڭ جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ باستاۋى دەپ بٸلەدٸ.
جٷسٸپ بالاساعۇن قوعامدى باقىتقا باستايتىن دانا بٸلٸم مەن ەدٸلەتتٸ تٷزٸم تۋرالى ديداكتيكالىق داستانىندا ەدٸلدٸكتٸڭ رەمٸزٸ رەتٸندە كٷنتوعدى پاتشانى, باق-دەۋلەت, قۇتتىڭ نىشانى ەتٸپ ۋەزٸر ايتولدى, كەمەلدەنگەن اقىل-پاراساتتىڭ ٶلشەمٸ رەتٸندە ٶگدٷلمٸشتٸ, قاناعات-ىنساپتىڭ جيىنتىعى دەرۋٸش ودگٷرمٸش وبرازدارىن مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ تٶرت تٸرەگٸ ەتٸپ سومداپ, قوعامنىڭ باسقا مٷشەلەرٸنە وسى تٶرتتٸكتٸ ٷلگٸ-ٶنەگە ەتۋگە ٷندەيدٸ. بۇل جەردە ەدٸلەتتٸڭ رەمٸزٸ رەتٸندە پاتشا وبرازىنىڭ الۋىندا ٷلكەن مەن بار دەپ ويلايمىز.
ەل-فارابي مەن جٷسٸپ بالاساعۇن ەڭبەكتەرٸن جاقىنداستىراتىن ورتاق تٸن – جوعارىدا سٶز بولعان «قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» باقىتتى قوعام قالىپتاستىرۋ مەسەلەلەرٸ ەدٸ. ەدٸلەتتٸ بيلەۋشٸ تۋرالى جان-جاقتى ەرٸ تەرەڭ زەردەلەنگەن تۇجىرىمدى قاعيدات تا – وسى ورتاعاسىرلىق قوس كلاسسيكتٸڭ شىعارمالارىندا ورتاق ساباقتاسقان تاقىرىپ. ورتاازييالىق قوس ويشىلدىڭ ادامزاتتىڭ باقىتى تۋرالى ەلەۋمەتتٸك كٶزقاراستارىنىڭ بٸر ارنادا پاراساتتى توعىسۋى – تاڭعاجايىپ قۇبىلىس.
مٸنە, وسىلايشا ەجەلگٸ زامانداردا-اق ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸندە ەلەۋمەتتٸك ٶزارا مەيٸرباندىق جٷيەسٸ جٷزەگە اسىرىلىپ, قايىرىمدىلىق قورلار ٸسپەتتەس قۇرىلىمدار جۇمىس ٸستەگەن. كٶرشٸ حاقىسىن ساقتاۋ, جاسى ٷلكەندٸ سىيلاۋ, كەدەي-كەپشٸككە, جەتٸم-جەسٸرگە, جوق-جٸتٸككە كٶمەك بەرۋ, ورتاق شارۋالاردى اسارلاتىپ بٸتٸرۋ سيياقتى ابزال دەستٷرلەر قوعام ٶمٸرٸنٸڭ قان تامىرىنا اينالعان. وسىنىڭ بەرٸ, جازباشا جارلىقتاردى بىلاي قويعاندا, حالىقتىڭ ار-ۇجدانىمەن بٸتە قايناسقان ەدەت-عۇرىپتار ەدٸ. مۇقتاج جاندارعا قايرىمدىلىق جاساۋدان ٶزگە مەتسەناتتىق ٶرٸس الىپ, اتىمتاي جومارتتىق قاسيەت ەرەكشە دەرٸپتەلدٸ. ەسٸرەسە عىلىمدى دامىتۋعا جاسالعان قايىرىمدىلىق اسا ٸزگٸ ٸستەردٸڭ قاتارىندا سانالاتىن. وسىنداي پاراساتتى ٸستەر نەتيجەسٸندە قوعامدا قالىپتاسقان اسىل يگٸلٸكتٸ بٷگٸندە زەرتتەۋشٸ ماماندار ورتالىق ازيياداعى «مۇسىلمان رەنەسسانسى» دەپ ورىندى اتاپ جٷر.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتا كەلە مىنا بٸر فيلوسوفييالىق زاڭدىلىقتىڭ ٷشتاعانىن كٶرەمٸز: «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت – ٸزگٸلٸكتٸ قوعام – كەمەل ادام». شيراتىپ ايتساق, ەدٸلەتتٸ مەملەكەتتە قوعام ٸزگٸ, ادام دا كەمەل بولادى. نەمەسە مۇنى كەرەسٸنشە دە وقۋعا بولادى: كٸسٸلەرٸ كەمەل قوعامنان تۇراتىن مەملەكەت ەدٸلەتتٸ جولدى ۇستانادى. ەرينە بۇل ۇلاعاتتى ۇعىمدار بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى, ەرقايسىسى بٸر-بٸرٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ ناقتى كەپٸلدٸگٸ سيياقتى.
ەدٸلەتتٸلٸكتٸ تۋ ەتكەن بۇل ٸزگٸ مۇرات جوعالىپ كەتكەن جوق. الىپ يمپەرييانىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تٷسٸپ, ەل ايىرىلعان, «قاراعاي باسىن شورتان شالعان» تۇستا جەرۇيىق ٸزدەگەن اسان قايعى مەن ەدٸلدٸك ٸزدەپ ەبٸلقايىرمەن ات قۇيرىعىن كەسٸسكەن كەرەي-جەنٸبەك سۇلتاندار جاڭا مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالادى. سوندىقتان قوزىباسىعا قازىق قاققان قازاق حاندىعىنىڭ ٶزەگٸندە دە ەدٸلەت پەن جەرۇيىق يدەياسىنىڭ جاتقانىن ەستە ۇمىتۋعا بولمايدى.
ال اراعا عاسىرلار سالىپ, «جەر قورىعان جەلگەك شال» − ۇلى اباي شىعارمالارىندا تۋرا جولدان تايمايتىن ەدٸلەتتٸ سٷيگەن كەمەل ادام بەينەسٸ, ار-ۇجدان تازالىعى, مەيٸرباندىلىقتىڭ ساۋىتى بولعان جٷرەك ايناسى ەرەكشە دانالىقپەن جىرلانىپ, ەل-فارابي مەن جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ, تونىكٶك پەن اسان قايعىنىڭ تەلٸمدٸ يدەيالارى جالعاستىعىن تاۋىپ جاڭعىرادى. شىعىس پەن باتىستى تەل ەمگەن ابايدىڭ ٶز شىعارماشىلىعىندا تولىق ادام, ار ٸلٸمٸ, ٸزگٸلٸك پەن ەدٸلەت تۋرالى تولعاعانى مەلٸم. بۇل تاراپتا بٸزگە مەكتەپ قابىرعاسىنان جاقسى تانىس بٸر عانا مىسال كەلتٸرۋ دە جەتكٸلٸكتٸ بولار:
...ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە سٷي ول اللانى جاننان تەتتٸ.
ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم دەپ,
جەنە حاق جولى وسى دەپ ەدٸلەتتٸ.
بارشاعا مەلٸم بۇل ٶلەڭ جولدارىندا ابىز ەدٸلەتتٸ سٷيۋدٸ اللانى جەنە ادامزاتتى سٷيۋمەن قاتار قويادى. ال استارىن اڭداپ, باعامداپ باقساق, پەندەسٸن ماحابباتپەن جاراتقاندىقتان, اللانى سٷيۋدٸڭ ٶزٸ ەدٸلەتتٸلٸك بولماق ەكەن. تاعى دا ابايشا ايتساق, «...كٸم ٶزٸڭە ماحاببات قىلسا, سەن دە وعان ماحاببات قىلماعىڭ قارىز ەمەس پە?» سول سيياقتى, بەرٸ ادام اتانىڭ كٸندٸگٸنەن تاراعان باۋىرىڭ بولعاندىقتان, كٷللٸ ادامزاتتى سٷيۋ دە ادامدىق بورىشقا جاتادى ەكەن. اقىن ەدٸلەتتٸ «حاق جولى» دەگەندە وسىنى مەڭزەسە كەرەك.
«بەلكي عادالەت بارشا ٸزگٸلٸكتٸڭ اناسى دٷر. ىنساپ, ۇيات – بۇل عادالاتتەن شىعادى» دەگەن حاكٸم ابايشا قيسىنداساق, ىنساپ, ۇيات, تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راحىم سىندى كٸسٸنٸ كەمەلدٸككە باستايتىن بارشا ٸزگٸلٸك ەدٸلەتتٸڭ سينونيمٸ ٸسپەتتٸ. ال ەدٸلەتسٸزدٸك دەگەنٸمٸز – قييانات, كٸسٸ اقىسىن جەۋ, شەكتەن شىعۋ. وتىراردان شىققان تاعى بٸر ويشىل عۇلاما ەل-جاۋھاري «ەدٸلەتسٸزدٸك – زۇلىمدىق» دەپ باعا بەرگەن ەكەن. سوندا ٶسەك, ٶتٸرٸك – كٸسٸگە; ماقتانشاق, ەرٸنشەك – بولمىسقا; بەكەر مال شاشپاق پەن ىسىراپ – قوعام مەن قورشاعان ورتاعا قييانات, زۇلىمدىق بولىپ شىعادى. ەرينە ٸزگٸلٸك اتاۋلىعا قارسى بولعاندىقتان, مۇنىڭ بەرٸ ەدٸلەت ۇعىمىنا كەراعار, ال «قيياناتشىلدىققا بٸر قارار تۇرعان ادام – يا مۇسىلمان ەمەس, ەڭ بولماسا شالا مۇسىلمان». سوندىقتان تٷپتەپ كەلگەندە يمانسىزدىقتىڭ ٶزٸ – اللاعا دەگەن ەدٸلەتسٸزدٸك, زۇلىمدىق ەكەن. بۇل جەردە «ەدٸل» – اللانىڭ بٸر اتى, ولاي بولسا ەدٸلەت جولىن ۇستانعان جان – تەڭٸرٸنٸڭ سيپاتىمەن سەۋلەلەنگەن كەمەل كٸسٸ.
كٷللٸ سەنٸم مەن ماحابباتتىڭ باستاۋى سانالاتىن بۇل ۇعىمنىڭ ويشىل اقىندى ەل-فارابي مەن جٷسٸپ بالاساعۇنعا ەتەنە جاقىنداستىراتىنىن انىق بايقايمىز. اباي جىرىنداعى ماحاببات, شاپقات, ەدٸلەت ۇعىمدارى جەكە ادامنىڭ ٶمٸرٸندەگٸ يمانمەن تەڭ قاستەرلٸ مەرتەبەگە يە. دەمەك, جان تازالىعى, عىلىم, راحىم, ەدٸلەت كٸسٸنٸ كەمەلدٸككە باستاپ, تولىق ادام دەرەجەسٸنە كٶتەرەتٸنٸ سيياقتى مەيٸرباندىق پەن شاپقاتتى تۋ ەتكەن ٸزگٸلٸكتٸ قوعام عانا ەدٸلەتتٸ مەملەكەتتٸ قالىپتاستىرا الادى ەكەن.
بۇل ورايدا اباي فيلوسوفيياسىنداعى «تولىق ادام» ۇعىمى سۋفيزمدەگٸ «ەل-ينسان ەل-كەمٸل» (كەمەل ادام) قاعيداتىمەن ساباقتاس ەكەنٸ بەلگٸلٸ. دەگەنمەن, ابايدا بۇل ۇعىم نەعۇرلىم ٶمٸر-تٸرشٸلٸكپەن ٷندەس سيپاتقا يە, ياعني ەلەۋمەتتٸك بۇقارالىق مازمۇندا بەرٸلەدٸ. «پەندەلٸكتٸڭ كەمالاتى ەۋليەلٸك بٸرلەن بولاتۇعىن بولسا, كٷللٸ ادام تەركٸ دٷنيە بولىپ, حۋ دەپ تاريقاتقا كٸرسە, دٷنيە ويران بولسا كەرەك. بۇلاي بولعاندا مالدى كٸم باعادى, دۇشپاندى كٸم توقتاتادى, كيٸمدٸ كٸم توقيدى, استىقتى كٸم ەگەدٸ, دٷنيەدەگٸ اللانىڭ پەندەلەرٸ ٷشٸن جاراتقان قازىنالارىن كٸم ٸزدەيدٸ?» دەگەن دانا اقىننىڭ ويىنشا ادامنىڭ كٸسٸلٸك كەلبەتٸ ميستيكالىق سيپاتتان ەمەس, ونىڭ جٷرەگٸنە جاراتۋشى ەۋ باستا ەككەن ٸزگٸلٸك قاسيەتتەردٸ شىڭداپ, كەمەلدەندٸرۋ ارقىلى نەر الادى, ال مۇنداي ادامگەرشٸلٸكتٸڭ نۇرى قوعام مەن مەملەكەتكە شاپاعاتىن تيگٸزۋٸ حاق. سوندىقتان اباي «اداسپاي تۋرا ٸزدەگەن حاكٸمدەر بولماسا, دٷنيە ويران بولار ەدٸ» دەيدٸ. وسى تۇستا اقىلمان اقىننىڭ سٶزٸ «ەلدٸ حەكٸمدەر باسقارۋى تيٸس» دەگەن ەل-فارابيدٸڭ ويىمەن ۇشتاسىپ كەتەدٸ.
ۋاقىت باستى قۇندىلىققا اينالعان بٷگٸنگٸ زاماندا «ساعاتتىڭ شىقىلداعى ەمەس ەرمەك» دەگەن دالا دانىشپانىنىڭ سٶزٸ بارشانى سەرگەكتٸككە شاقىرعانداي. بۇل ورايدا ابايدىڭ دٷنيەتانىم فيلوسوفيياسى جٷزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان ٷشتاعانعا – «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت – ٸزگٸلٸكتٸ قوعام – تولىق ادام» ۇعىمىنا, ياعني ٶز كەزٸندە ورتاعاسىرلىق تٷركٸ ويشىلدارىنىڭ, ەسٸرەسە, ەل-فارابي مەن جٷسٸپ بالاساعۇن نەگٸزدەپ كەتكەن تەرەڭ تامىردان نەر العانىن اڭدايمىز.
ورتاعاسىرلىق كلاسسيكتەر تەرٸزدٸ اباي دا بالا جاسىنان ٷش ٷلكەن قايناردان ٸلٸم سۋسىنىن قاندىردى: دالا دەستٷرٸ, مۇسىلماندىق شىعىستىڭ كلاسسيكالىق مەدەنيەتٸ, باتىستىڭ عىلىمى مەن فيلوسوفيياسى. وسىناۋ ٷش ەلەمنٸڭ توعىسىنان, سونىمەن بٸرگە ۇرپاق جالعاستىعى ارقىلى جەتكەن ۇلىلار ۇلاعاتىنىڭ مىڭجىلدىق ٸرگەتاسىنان ابايدىڭ ەلەۋمەتتٸك فيلوسوفيياسى سىمباتتانىپ بوي تٷزەپ قالىپتاستى. اقىن مۇراسىن وسىناۋ تاريحي كونتەكستە عانا تولىق تٷسٸنۋگە بولادى. بۇل – بٸر عانا ابايعا عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ باي سالتاناتتى مەدەني قازىنالارىنا دا قاتىستى سٶز. سوندىقتان ابايدىڭ ٶز زامانىندا قازاق قوعامىن ساۋىقتىرۋ باعىتىندا ايتقان عاقلييا-ناسيحاتتارى بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە ٶز ماڭىزىن جويعان جوق. «رۋحاني جاڭعىرۋعا» ٶزەك بولۋعا جارايتىن اسىل سٶزدەر دە ابايدا! ەندەشە كەمەل كٸسٸلٸكتٸڭ كٸلتٸن تاپقان پاراساتتى تۇرعىنداردان قۇرالاتىن «قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» باقىتتى, باقۋاتتى, ٸزگٸلٸكتٸ قوعامعا سٷيەنگەن ەدٸلەتتٸ مەملەكەت – ابىزداردىڭ اڭسارى ٸسپەتتٸ.
حٸح عاسىردا ويشىلدار بايىپتاعان, ودان ەرتەدە ورتا عاسىردا عۇلامالار نەگٸزدەگەن بٸز تالداپ وتىرعان ٷش تۇعىرلى قۇندىلىقتىڭ ٶمٸرشەڭ ٷيلەسٸمٸن قازٸرگٸ قوعامىمىزدا قامتاماسىز ەتۋ – زامانا تالابى. بۇلار: حالىقتىڭ عاسىرلار بويعى سالت-دەستٷرٸنە نەگٸزدەلگەن ۇلتتىق مۇرا, ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ جوعارى ستاندارتتارىنا سٷيەنەتٸن جالپىادامزاتتىق اقىل-وي قازىناسى جەنە ٸزگٸلٸكتٸ دٸني قۇندىلىقتاردى بويىنا سٸڭٸرگەن رۋحاني جەتٸلۋ قاعيداتى. وسى پاراساتتى ارنالار بٸر-بٸرٸمەن بٸرەگەي نەگٸزدە ۇشتاسقاندا بٸزدٸڭ ەلەۋمەت اقىل-وي قازىناسىن ٶندٸرەتٸن ەلەۋەتتٸ قوعامعا اينالا الادى.
ەۋ باستا ٶزٸنٸڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنا دا ەدٸلدٸك ۇعىمىن باستى ۇستانىمداردىڭ بٸرٸ ەتٸپ العان قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋدا جارييالاعان حالىققا جولداۋىندا «ەدٸلەتتٸلٸك – ەسٸرەسە ەل-جۇرتتىڭ تاعدىرىن شەشۋ ٷشٸن اسا قاجەت قاسيەت» ەكەنٸن ايتا وتىرىپ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل, شىن مەنٸسٸندە, «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى. ازاماتتاردىڭ مەسەلەلەرٸن تىڭداپ, كٶرٸپ قانا قويۋ جەتكٸلٸكسٸز. ەڭ باستىسى – دۇرىس جەنە ەدٸل شەشٸم شىعارۋ قاجەت» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايانداماسىن دا «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت» قۇرۋ جولىنداعى بٸر قادام رەتٸندە باعامداعان جٶن سيياقتى.
ٶتكەنسٸز بولاشاق جوق. رۋحاني نەگٸزسٸز ماتەريالدىق بايلىقتىڭ دا باياندى بولۋى ەستە مٷمكٸن ەمەس. بٸز بٷگٸن بابادان مۇراعا قالعان ار ٸلٸمٸن ناسيحاتتاپ, ەدٸلەتتٸ, مەيٸربان قوعامدى قالىپتاستىرۋدىڭ اسا قاجەتتٸلٸگٸ مەن شىنايى مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ بار ەكەنٸن ناقتى سەزٸنٸپ وتىرمىز. بۇل بوس قييال ەمەس, بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ قانىمىزدا قالىپتاسقان ۇلتتىق كود, سانامىزدا جاڭعىرعان ٸزگٸ مۇرات, كەشەگٸ ٶتكەن تارلان تاريحىمىزدىڭ اسىل ميراسى. مٸنە, باعزى بابالاردان باستاۋ الىپ, ەل-فارابي جاڭعىرتىپ, جٷسٸپ بالاساعۇن جالعاستىرىپ, اباي ارقىلى التىن ارقاۋى مەن ارناسىن تاپقان ابىزدار دانالىعى بٸزگە وسىنى اماناتتايدى.
دارحان قىدىرەلٸ,
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
