Estelik jazý ejelgide qalyptasqan ádebi tásil. Ol biraq shyǵarmashylyǵy shyrqaý kókke kóterilgen jaisań jazýshynyń, qazaqtyń asyl azamatynyń san qyrly bekzat bolmysy men qalamgerlik qarymyn saralai salmaqtap, ǵulamalyq ǵibratyn baǵalaý emes. Óitkeni Ábishtiń darynynyń daralyǵyn, sanasynyń saralyǵyn, sóziniń sýrettiligin, biliminiń biregeiligin qotara qamtyp aitý úshin óziń de zerdesi zerek zertteýshi, oiy tereń oqymysty bolýyń kerek. Bul taqyryp talai jazylǵan, áli de jalǵasa bermek. Tańǵajaiyp talantymen tanylǵan Ábish Kekilbaiulynyń tulǵalyq álemi tom-tom monografiia jazylsa da taýsyla qoimas. Al meniń aitpaǵym Ábekeńniń jol-jónekei bolmasa, jete kóńil bólinip, astary ashyla aitylmaǵan kósemsózshiligen bir úzik áńgime ǵana…
Áitse de, áńgimemdi Ábish aǵamen kezdesken sátterden esimde qalǵan birer oqiǵany aitýdan bastaǵandy jón kórdim.
Ábekeńniń týǵan kúni qarsańynda men de kópten kókeiimde júrgen birer aýyz sózimdi aitýǵa asyqtym. Ol da sebepsiz emes. Ras, men Ábish aǵamen qoian-qoltyq aralasyp, qatar júrip syrlasqan, eń aqyry qyzmettes te bolǵanym joq. Ara-tura jiyn-toilarda, ádebi keshterde kezigip, tanysyp, jyly júzdesip, sálemdesip júrdik. Álgi «Bir shókim bultty» oqi sala radiopesa jazyp, ol Qazaq radiosy arqyly belgili akterlerdiń oryndaýynda tyńdarmanǵa jetken. Ózi estidi me, joq álde tanys-bilis bireýler aitty ma, áiteýir Jazýshylar odaǵynda jolyǵyp qalǵanda raqmet aitqany este.Úsh jyl áskeri mindetimdi atqaryp, «Leninshil jastaǵy» burynǵy qyzmetime kirisken kezim edi. Sol eńbegime bergen qalamaqyma teledidar satyp alyp, bir jarylqanyp qalǵanmyn. Sol alǵashqy kitabyn oqyǵannan bastap, Ábekeńniń barlyq shyǵarmalaryn qumartyp oqyǵan myń san oqyrmandardyń birimin.
Ábekeńe bailanysty taǵy bir syrymdy aita ketsem artyq bolmas. Bir qyzyǵy, ekeýmiz adami tirshilikte taǵdyrlas ekenbiz. Meniń de ákem keshegi qandy qyrǵyn soǵysta qaza bolǵan. Meniń de alǵashqy jumys ornym – «Leninshil jas», óleńim de tuńǵysh osy gazette jariialanǵan edi.
Endi bir este qalǵan oqys oqiǵany aita keteiin. Umytpasam, 1988 jyldyń kóktem aiynyń bir kúni edi.Tań bozynda bir áskeri adam kelip, qolyma shaqyrtý qujatyn usyndy da, tez kiinip, jolǵa shyǵýymdy, syrtta kólik kútip turǵanyn aitty. Sebebin túsindirgen joq. Úsh jyl sarbazdyń sur shinelin kiip, Qiyr Shyǵysta áskeri boryshymdy ótep qaitqanmyn. Ol az degendei, oida-joqta qaiyra áskerge shaqyrylyp, eki jyl ofitserlik mindetimdi atqaryp kelgenmin. Sodan Boraldaidyń shyǵys jaǵyna jaiǵasqan áskeri bólimniń klýbyna kelip tústik. Ainalama abailai kóz salsam, aldyńǵy qatarda Ábish aǵam otyr. Júgirip baryp sálem berip, jaǵdai surasam, ol da beihabar eken. Aitqandai, Ábekeń de, men de balaly-shaǵaly bolsaq ta, áskerge alynyp, eki jyl sardar − saiasi qyzmetker mindetin atqaryp qaitqanbyz. Bir kezde óńkei qarakúl papaq kigen áskeriler sahna tórine kóterilip, ishinen bireýi sustana sóilep bersin. Ol keńes áskerleriniń Aýǵanstanda soǵysyp jatqan kezi edi. Sóitip soǵan orai zapastaǵy ofitserlik sheni bar, buryn ásker qatarynda boryshyn ótegen bizderdi sol soǵysqa jedel attandyrýǵa shaqyrtypty. Aitýynsha, ýaqyt tyǵyz, jolǵa shyǵýǵa daiarlaný úshin eki-aq kún berilipti. Mejeli jerge jetken soń ushaqtan parashiýttan sekirip, birden urysqa kiredi ekenbiz. Osy sát Ábekeń ornynan atyp turyp álgi polkovnikke suraý saldy:
− Men de, myna qasymdaǵy jornalshy jigit te ushaq túgil qorapty mashinadan sekirip kórmeppiz. Sonda qalai, bizdi qaralai óltirý úshin ádeii aparmaqsyzdar ma?!
– Ol qalai,sender desantshy emessińder me?
– Qaidaǵy desantty aityp tursyz?
Jinalǵandardyń birqatary aiǵai-shýǵa basty. Basqa ásker quramynda bolǵandar myna sózderiniń qisynsyzdyǵyna qairan qalýda.
Álgi polkovnik sózden tosylyp, qasyndaǵy voenkomat kapitanyna aqyra sóiledi.
– Bizge keregi desantshylar qatarynda bolǵandar ekenin arnaiy eskertkenimiz qaida? Bul netken soraqylyq?
Sonymen ne kerek, Ábekeń ekeýmiz aman-saý úiimizge qaittyq. Ábekeń saýal qoimasa, aldy-artymyzǵa qaratpai soǵysqa attandyryp jiberetin edi-aý. Ákelerimiz soǵys qurbany bolǵan Ábekeń ekeýimizdi Qudai aiap, bir ólimnen saqtap qalǵanyna shúkir. Jolai ekeýimizdiń buryn da balaly-shaǵaly bolsaq ta, oida-joqta, zańsyz dese de bolǵandai, eki jyldyq ómirimizdi áskeri ortada ótkizgenimizdi, onyń shyǵarmashylyqqa qanshama keseli tigenin esine alyp Ábekeńniń bir kúrsinip alǵany bar edi…
Bir joly «Atamura» baspasy Mańǵystaý oblysyna arnalǵan entsiklopediiasynyń tusaýkeserine shaqyrǵan. Ábekeń de kelgen eken. Men qoltańba suradym. Ábekeń ekeýimizdiń kenetten opat bop ketýimiz múmkin bolǵan kezimizdi, tosynnan Aýǵan soǵysyna attana jazdaǵanymyzdy esine túsirip: «Bir kezderi polktas-taǵdyrlas bolǵan Qýanyshbai baýyryma meniń týǵan jerimniń tarihymen tanysa júrsin degen tilekpen – Ábish Kekilbaiuly», – dep álgi kitapty syilaǵan edi…
Ábish aǵamen qaisybir toi-tomalaqta jolyǵyp, dastarhan basynda dám tatysyp, sóilesken de sátter bolǵan. Sonyń biri – Fariza Ońǵarsynovanyń balasy Almastyń úilený toiy. Sondai sátterde baiqaǵanym Ábekeńniń árdaiym jarqyldap kúlip, mańaiyndaǵy adamdarǵa ázil-qaljyń aityp, óte bir kóńildi otyratyn jaisań minezdi, jigittiń tóresi ekendigi edi. Aitpaqshy, bul toidyń este qalǵan ereksheligi: birinshiden, alǵash ret araq-sharap quiylmaǵan, ekinshiden, toidy ádettegidei jaldamaly asaba emes, Ábish pen Qadyr kezektesip basqarǵan.
Endigi áńgime aýany – bar ǵumyryn halqyna qyzmet etýge baǵyshtaǵan Ábish Kekilbaiulynyń jazýshylyǵynyń jalǵasy, qairatkerliginiń bastaýy kósemsóz janryndaǵy jazbalary haqynda.
Ult ádebietin ushpaqqa kóterip, shyǵarmalary ózge tilderge aýdarylyp, daryny dańqyn asyrǵan, naǵyz talanty tolyqqan shaqta, elimiz Táýelsizdikke qol jetkizgen tusta Ábish Kekilbaiuly biryńǵai memlekettik qyzmetke qyzý aralasty. Almaǵaiyp zaman týǵanda ómirden kórgen-bilgeni, kóńiline toqyǵany mol azamattyń atqa qonbasqa amaly qalmaǵan. Eliniń eńseli er-azamattaryna qosylyp, táýelsizdiktiń týyn kóterisip, ultynyń azattyǵyn armandaǵan Alash qairatkerleriniń murat-maqsatyn júzege asyrýǵa aianbai atsalysty. Ómir-tirshiliktiń qai salasyn bolmasyn, ár qyrynan alyp óz pikir-tolǵamyn tolǵai jazdy.
Memlekettik mártebesi biik jaýapty qyzmetterdi atqara júrip te kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli máselelerdi – Táýelsizdik, ulttyq birlik, til, jer, tarih, ádebiet, óner, áleýmettik tirshilik týrasyndaǵy tolǵaqty oilary men túiindi tujyrymdaryn jan-jaqty qamtyp, jarqyrata jazǵan eleýli eńbekteri «Dáýir daýysy», «Til men táýelsizdik», «Azattyqtyń aq tańy», «Syr-deste» (bes tomdyq) atalymdy kitaptarynda kestelegen. Bul kitaptarǵa engen pýblitsistikalyq maqalalar kezinde túgeldei respýblikalyq baspasóz betterinde jaryq kórgen. Osynyń bári qairatker qalamgerdiń, qazaq balasynyń, týǵan eliniń búgini men bolashaǵynyń jolynda ustanar ómirlik baǵyt-baǵdary dep baǵalaýǵa laiyq. Sheshilip te kósilip sóilep te, jazyp ta ultynyń ustyny, el jaqsysy – el aǵasy atanǵany aqiqat. Ábekeń – jigerimizdi janyp, namysymyzdy oiatatyn dýaly sózderimen el bolýdyń jasampaz jolyn kórsetip, kósemdik pen kóregendiliktiń úzdik úlgisin usynǵan kemeńgerimiz. Halqynyń kóńilin qobaljytqan, sanasyn sansyratqan, sheshimin tosqan eldik mándi máselelerdi qozǵap, ultqa qyzmettiń úlgisin kórsetken de Ábish edi. Sol bir qystalań ýaqytta kósiltip kósemsóz jazyp, el múddesin túgendep, muratyn mansuqtap nebir oramdy oilarymen bólisip, el-jurtyn súisintti. Qazaq ádebietine qubylys ákelgen Ábishtiń kósemsózdegi orny kórkemsózinen bir mysqal da kem emes. Ult rýhaniiatynyń báiteregi sanatyndaǵy sańlaq saiasatker, qabyrǵaly qalamgerdiń abyzǵa tán asyl sózderi, tereń oilary, tuńǵiyq tujyrymdary halqynyń júregine jazylyp, óshpes ónege bolyp qalary haq.
Ábishtiń rýhaniiat qainarlarynyń qai salasynan da tereń bilimdarlyǵy, zerdeli zertteýleri onyń jaratylysynan ǵulamalyq qasietke ie bolǵandyǵyna bultartpas dálel. Bul pikirimizdiń aqiqattyǵyna kóz jetkizgisi kelgen kisiler jazýshynyń 20 tom bolyp jaryqqa shyqqan kitaptaryn oqysa bolǵany… Qai salada qalam siltese de, máseleniń jilik maiyn shaǵyp, onyń bastaýy men búgingi jaǵdaiaty týraly bas almai oqyp, kókirek kózi ashylyp, jandúniesi rýhani baiyry sózsiz. Olardyń árqaisysyna toqtalyp, taldai túsindirý úshin arnaiy ǵylymi traktattar jazýǵa týra keler edi. Bul maqaladaǵy meniki tek silteme jasaý. Alaida bir ǵana mysalǵa júgine keteiin. Mysaly, 2007 jyldyń mamyr aiynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń úsh birdei sanynda jariialanǵan «Órkeniet ózegi» degen essesin oqyp shyqqan kisi kitap bastyryp shyǵarýdyń qai elde, qai tilde, qandai árippen, qashan, qalai bastalyp, qalai órkendegeniniń túp tarihyna qanyǵar edi. Ǵalym Ábish qazirgi kezeńdegi kitap shyǵarý, ony taratý men oqytý barysyn baiyptai otyryp, «ulttyq namys, rýhani eljandyq kúsh-jigermen shyǵarmashylyq qalyptastyrǵan sýretkerlik, zertteýshilik, izdenimpazdyq áleýetimizdi tárk etip» almaýymyzdy amanattaǵan. Keshegi keńestik zamanda óleń kitaptary on myń, al prozalyq eńbekteri elý, alpys, tipti júz myńdap shyǵyp, satylǵanyn eske ala otyryp, «áli túgeldei aiyǵyp bolmaǵan ekonomikalyq qiynshylyqtar tusynda eń ońbai turalaǵan – ulttyq kitap basý ekeni ras. Biraq solai eken dep, qol qýsyryp qarap otyrýǵa bolmas. Memleket óz azamattarynyń rýhani densaýlyǵyna da nemquraiy qaramaýǵa tiis. Ulttyq bailyǵymyzdy, ulttyq biznesti damytý úshin uiymdastyrylǵan «Qazyna», «Samuryq» syndy qurylymdar ulttyq óner men ádebietti naryq jolymen damytýdyń keshendi baǵdarlamasyn qolǵa alyp, júzege asyrǵany jón». Mine, Ábekeń ulttyq jańǵyrýdyń jańasha jolyn osylaisha túiindegen. Bir bul ǵana emes, táýelsizdiktiń tuǵyryn bekitý maqsatyndaǵy máselelerdiń ishindegi rýhaniiat salasynyń ósip-órkendeýine qajetti sharalardyń sheshimin tabýyna bailanysty óz usynystaryn biliktiń biik minberlerinde, baspasóz betterinde aiyzymyzdy qandyryp aityp, jetkizýden aldyna jan salmaǵan saiasatker-sýretker jazýshyǵa qazaq halqynyń rizashylyq bildirýiniń, qadirleýiniń syry osynda shyǵar.
Kórnekti kósemsózshi Kekilbaiulynyń eliniń muń-muqtajyn aityp, onyń ornyn toltyryp, halqynyń múddeli maqsat-muratyna jetýine tilek qosyp, janashyr bolyp, el basshylaryna, bilik biiginde júrgen azamattarǵa qarata sóz arnaýy – Alashtyq rýhtyń jalǵasy dep baǵalaýǵa laiyq qareket. Basqa basylymdardan tys, tek «Egemen Qazaqstanda» 1500 betten asatyn 144 maqalasy jariialanypty. Bas basylymnyń basshysy Darhan Qydyráliniń aitýynsha, ol eńbek «Dáýir daýysy» atty kitap bolyp shyqpaqshy eken.
Qazaqtyń asa kórnekti jazýshysy, kemeńger qairatkeri dep onyń ǵulamalyq qadir-qasietin qysqarta qaiyrsaq ta, báribir el-jurty bizsiz de Ábekeń syndy birtýar perzentiniń Alashyna alǵaýsyz sińirgen erlikke tán eren eńbegin, rýhani murasyn máńgilik esinde saqtap, bolashaqta da ómirlik ónege tutatyndyǵyna kámil senimdimiz. El bolýdyń eleń-alań tusynda ultty uiytyp, jalpaq eldi jumyldyryp «Oidaǵymyz boldy. Ortamyz toldy. Tóbedegi keldi» dep ataly sóz aitqan abyz Ábishtiń lebizi de, ózi de qairan qazaǵymen birge jasaityny, dúnie turǵansha turatyny aqiqat. «Qandai qiyndyq bolsa da, ony jeńý úshin aiqai-shý emes, qajyrly eńbek kerek, bolashaqqa senim kerek, halqynyń birligi kerek». Ábishtiń kúlli kósemsózin bizderge qaldyrǵan ósieti dep qabyldaýymyz kerek. Mine, bul – saiasi qairatkerdiń sara sózi. Qazaqtyń ult bolyp uiysýy men memleket bolyp qalyptasýy jolyndaǵy qiyn-qystaý ótkelekteri men búgingi shyqqan belesteri, aldaǵy arman-ańsary, kemel oilary, qoǵamdyq- saiasi kózqarastary Ábishtiń tereńnen tolǵap, alystan ańdap jazǵan kósemsózderinde barynsha keńinen baiandalǵan. Abyz qalamgerdiń shyńyraýdai tereń, kók zeńgirdei ór de biik oilarǵa tunyp turǵan ár týyndysy el jadynda qashanda jańǵyra bermek.
Qýanyshbai QURMANǴALI,
Halyqaralyq Alash ádebi syilyǵynyń laýreaty
