Qazaqstannyń halyq jazýshysy, memleket jáne qoǵam qairatkeri, Eńbek Eri Ábish Kekilbaiuly fenomenin zerttegende, onyń balalyq, bozbalalyq, jastyq shaǵyna da airyqsha nazar aýdarý kerek. E.Hemingýeidiń uly jazýshy bolýdy talantpen qosa baqytsyz balalyq shaqpen de bailanystyratynyna bir mysal retinde Á.Kekilbaev ómirbaianynyń qalyptasý kezeńindegi qiyn taǵdyryn aitýǵa bolady. Qalamgerdiń kemel oily kemeńger kezin ǵana kórgen qoǵam úshin onyń ótken ómiri qyzyǵýshylyq týdyrary sózsiz. Alaida aqylman, abyz adamnyń ómir belesteri, ósý kezeńderi jetkilikti dárejede zerttelmegendikten, tulǵasy tolyq tanylmai keledi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý – bizge mindet bolmaq.
Ol úshin bala Ábishtiń alǵash jazǵan óleńderi men maqalalaryn oqý kerek. Ondaǵy oqýshynyń ozyq oilarynan erte eseiý protsesin anyq ańǵarasyz. Mektep qabyrǵasynda júrip-aq onyń aqyl jasy áldeqaida eresek, estiiar uldarǵa tán bolǵanyn ustazdary da, qatar-qurbylary men dostary da tamsana estelik qyp aitady. Óleńderin oqysańyz, oǵan ózińizdiń de kózińiz jeter edi. Jas aqynnyń apyl-tapyl qadamy, alǵashqy shyǵarmalary týraly zertteýshiler ár jyldary jalpylama pikir bildirip júr. Al biz bul joly bir ǵana shyǵarmasy – ákecine arnaýy arqyly janyna úńilip, bolmysyn tanyta túskimiz keledi.
Ábishtiń ákesi Kekilbai Qoqymuly ekinshi dúniejúzilik soǵysta erlikpen qaza tapqany belgili. Ádebiettanýshy ǵalym, jazýshy Hasen Ádibaev «Leninshil jas» gazetinde «Biik murat» atty maqalasyn jariialarda [1, 3] aldyn ala keiipkerine birneshe saýaldar joldaǵan. Oǵan 02.04.1977 kúni jaýap retinde jazǵan avtoportretinde Ábekeń: «Ákem Stalingrad shaiqasynda qaza tapty. Ony aqyrǵy ret 1943 jyly 19 noiabrde keshki eleń-alańda barlaýǵa attanǵaly jatqanynda kórgen aýyldas dosy, qurdasy Qulbasov Qaiyr áli tiri...» – deidi [2, 53]. Ol kisi dúnieden ótkende, «Qaiyr Qulbasovqa – ákemniń men kórgen eń sońǵy qurdasyna» dep arnaǵan «Naǵashy» atty óleńi de bar [3, 86].
1995 jyly jýrnalist Janbolat Aýpbaevpen kólemdi suhbat-dialogynda da: «Ákem dombyrashy, atqumar, saýyqshyl kisi bolypty. Stalingrad túbinde qaza taýypty...» – degen bir-aq aýyz derek bergen [4, 172].
Bala kezinde ábden kúderi úzilgenshe kútken Ábish erjetken soń ákesi jatqan jerdi ómir boiy izdeidi. Óz qolymen bir ýys topyraq salyp, ziiarat etip, basynda bet syipaýdy arman qylady. Osy maqsatta jaýynger áke izin ylǵi Stalingrad mańynan izdei bergen... Áskeri arhivterge aty-jóni boiynsha suraý salýmen bolǵan... Esinde elesi, el aýzynda esteligi ǵana qalǵan ákesi týraly basqa jazba derekter bolmaǵandyqtan, aqynnyń jyrlaryna júginemiz.
Ábish aqyn «Áke» atty lirikalyq poemasynda qiialyndaǵy áke beinesine balalyq saǵynyshyn, ańsar-armanyn, ómir belesterin elegiialyq sarynda júrekti eljirete otyryp jyr qylady [3, 24].
Ýa, Mezgil! Talai-talai jazyń keldi,
Qyr dóńin san qaitara saǵym kómdi.
Kekilim qaiyryldy shalqasynan,
Meniń de jigit degen shaǵym keldi.
Qaqpasyn balalyqtyń buzyp kirip,
Barasyń, o, jigittik, qyzyqtyryp.
Barlyǵyn súiý degen keremettiń
Ketedi kúlkisimen qyz uqtyryp... –
dep bastalǵan jalyndy, jigerli joldardy oqyǵanda, kóńilińiz ósip, súisinip, lirikalyq qaharman tulǵasyna bir sát qyzyǵa qaraisyz. Biraq osydan keiin-aq ótken kúnderge, óksikti ómirge oisha sheginis jasalǵanda, álgi kóterińki kóńil sý sepkendei basylady.
Jigitpin, derbes atqa minem men de,
Jasattym jabý, toqym, júgendi de.
Bilmeimin áli kúnge qalai etip
Taralǵy taǵatynyn úzeńgige.
Áýre bop kúni boiy kúbinemin,
Jón surap endi kimge júginemin?
Ákem joq aqyl aitar, jón kórseter,
Amalsyz kórshi shalǵa júgiremin.
Amalsyz árkimge bir júgiremin,
Amalsyz árkimge bir júginemin.
Qaiteiin qairan ákem qasymda joq,
Amalsyz ótken kúnge úńilemin.
Halyq aýzynda «Áke kórgen – oq jonar, ana kórgen – ton pisher» degen maqalǵa ainalǵan tujyrym bar. Týra maǵynasynda turmystyq eńbekke beiimdilik týraly bolǵanymen, tárbie turǵysynan minez-qulyqtyń qalyptasýyna áser-yqpalymen de bailanystyrýǵa bolady. Ras, ákesiz ósken ul men anasyz ósken qyz sharýaǵa qyrsyz, eńbekke epsiz, iske ikemsiz bolýy múmkin. Sondai-aq áke tárbiesin kórmei ósken uldyń minezinde kóp jaǵdaida erkelik, tentektik, asaýlyq, jiger jetispeýi de ómir tájiribesinde baiqalady. Ondailar bula emes, buiyǵy, jasyq bolmasa da jasqanshaq, jýas ta jumsaq bolyp keledi. Biraq qas-qabaqqa qarap ósken momyn minezin ynjyqtyqqa balaýǵa bolmas. Qiyn taǵdyrǵa moiynsunǵan adam kóńili úshin kónbistik – qalypty qylyq. Ony osy shyǵarmanyń ón boiynan sezinemiz.
Janymnyń jarq etpeidi izdegeni.
Kózime kúlimdegen kóktem emes,
Salpy etek, salyńqy iin kúz keledi.
Jarqyn jaz talaq etip atyrapty,
Ketipti jel qýalap japyraqty.
Kúlmeidi kúmis bulaq buiyǵyńdy,
Kúndegi minezi joq jasyp aqty.
Basynda qyrany joq quz qalypty,
Qasynda qumary joq qyz qalypty.
Alqaptyń balbyraǵan shalǵyny joq,
Ornynda kók súmelek muz qalypty.
Kún saiyn óńir óńi suiylady,
Sur tuman jer betine jiylady.
Jyndy jel týyrlyǵyn julqyp tartyp,
Ondyda bizdiń aýyl buiyǵady.
Bul jerde kóńil kúiin tabiǵatpen qatar sipattap, psihologiialyq parallelizm arqyly beinelep otyrǵan Ondy aýyly – talai tarihtyń kýási, Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdanyndaǵy Ábishtiń týyp-ósken jeri, atajurty.
Ondyda bizdiń aýyl buiyǵady,
Óńinen kúlki reńi suiylady.
Keshqurym búlk-búlk etip qazan qainap,
Oshaqqa bala-shaǵa jiylady.
Jiyryp ala shubar alashany,
Jiylyp bala-shaǵa bal ashady.
«Keledi kókem, saqa alshy tústi!»
Kóp bala kók saqaǵa talasady.
Solarmen men de birge talasamyn,
Solarmen men de birge bal ashamyn.
Qýanam, alshy tússe, «Keledi!» – dep,
Ústinde tairań salyp alashanyń.
Ol kezdegi barlyq úidiń, barlyq balanyń armany ortaq, tilegi bir. Tipti bala oiyndarynyń ózi izgi senim-nanymǵa, jaqsylyqty yrymdaýǵa qurylǵan. Armanshyl balalardyń bar qalaýy – soǵysqa ketken ákeleriniń aman-esen elge oralýy ǵana. Mundai jaǵdaida aldamshy sezim, bir sáttik ilanymnyń ózi úlken úmit syilaidy. «Kebin kigen kelmeidi, kebenek kigen keledi» degen maqal da osyndai jaǵdaiǵa bailanysty týǵan.
Úiimde kókem barda kúmbirlegen,
Dombyra úndemeidi kimdi izdegen?
Kókemniń shapany tur keregede,
Ózinen ózge jurtqa kigizbegen.
Kókemniń barmaǵynan bal saýlady,
Osy aýyl talai tyńdap taýysa almady.
Kóp boldy sol kókemdi kórmegeli,
Kúiine bizdiń aýyl tamsanǵaly.
Soqtyrǵan qyr ókpegin, tań samalyn
Men de izdep erke kúidi tamsanamyn.
Qańsyǵan dombyra da sezdiripti,
Bal barmaq kúishi iesin ańsaǵanyn.
Sarǵaiǵan saǵynyshpen jyldar da ótti,
Tósinen qara jerdiń muz, qar ketti.
Úi-úidiń bosaǵasyn bezep alǵan
Kóp qystan irge tepken yzǵar kepti.
Kóp úide qaita baqyt kúlimdedi,
Kóp áke búldirshindei ulyn kórdi.
Kóp tórge ilinse de sur shinelder,
Tek qana bizdiń tórge ilinbedi.
Kóp boldy kóp úide toi kúbingeli,
Kóp úige shúiinshisi júgirgeli.
Ózge úidi kúlimdetken jomart baqyt
Tek qana bizdiń tórge úńilmedi.
Birjola qylǵyndy ma kúi tamaǵy,
Bul úide endi qai jan kúi shalady?
Qańsyǵan qara dombyra qala berdi,
Meni eshkim mańdaiymnan sipamady.
Jetse de jeńis kúni, qyz qýanyp,
Ketse de qaiǵy muzy jyljyp aǵyp
Ózge úide toidyń áni sharyqtasa,
Býlyǵyp qaiǵy ýyna biz jyladyq.
Jesir ana men jetim bala jaǵdaiy aianyshty halde sýretteledi. Anasynyń otaǵasymen, ul-qyzdarynyń ákesimen tym bolmasa baquldasa da almaýy jandaryna batady. Ákesiniń tutynǵan buiymy men kigen kiimine deiin kózindei saqtap, oralýyna sebepshi qylǵysy keledi.
Jan kókem, sen de alysta qala berdiń.
Mekendep kókiregin jalǵyzyńnyń,
Mekendep kókiregin qara jerdiń.
Jatyrsyń qai jerinde qara jerdiń?
Bilmeimin, molańa izdep barar edim.
Jasyrdy janaryńdy qai topyraq?
Shirkin-ai, sharlai-sharlai tabar ma edim?!
Bastyń sen aqyrǵy ret qai arany?
Juttyń sen aqyrǵy ret qai aýany?
Qai kókke kóziń tústi aqyrǵy ret?
Qai jerdiń jeli sonda aialady?
Qai jerde ólim senen óshin aldy?
Qai jerde ómirińniń kóshi qaldy?
Kekili jelpildegen jalǵyzyńdy
Qai jerde aqyrǵy ret esińe aldyń?
Ókinishtisi – ózegin órtep, janyn jegidei jegen osy suraqtardyń jaýabyn perzent Ábishtiń ómir boiy taba almastan ketýi. Jubanyshymyz – kesh te bolsa, ol derekke bizdiń qolymyzdyń jetkeni. Bul jazbamyzdyń eń basty jańalyǵy da – osy bolmaq. Ary qarai aqyndy oqysaq:
Jetpeidi týǵan jerdiń jeli de oǵan,
Jetpeidi óz qyryńnyń seli de oǵan.
Tókpeidi móldir jasyn burshaqtatyp,
Sen ósken saharanyń kógi de oǵan.
Belgisiz qabirińe qiyrdaǵy
Qyryńnyń qyzǵaldaǵy buiyrmady.
Qaiǵydan tamshylaǵan ystyq jasym
Jamylǵan topyraǵyńa quiylmady.
Belgisiz qabyryńa qiyrdaǵy
Tileýles dos-jaranyń jiylmady.
Jyl saiyn qushaq-qushaq gúl tersem de,
Ózińe biri de onyń buiyrmady... –
dep sharasyzdyqtan shaǵymdanady, balalyq bazynasyn bildirip nazyrqanady. Qamyqqan kóńil, jabyqqan jan jazmyshty jazǵyryp, óleńimen ólimnen ósh alǵandai bolady. Artynsha áke úmiti, ana armany, ómirge qushtarlyǵy jarqyn bolashaqqa qulshyndyrady, zor senimi keleshekke umtyldyrady.
Men de óstim, mektep bardym, jyr jattadym,
Jaqsy ánniń qaǵyp aldym yrǵaqtaryn.
Zerek dep aýyl-aimaq boldy riza,
Sen ony estimediń, til qatpadyń.
Beinelep týǵan jerdiń keshki kógin,
Qytyqtap sulýlardyń et júregin
Jyr jazdym, riza bop qalypty jurt,
Sen ony oqymadyń, estimediń.
Artyńda jairańdaǵan bar ulanyń,
Aiasyn saia baqtyń jamylamyn.
Jigit bop, men de búgin shattyǵymnyń
Shalqyǵan sáýlesine malynamyn... –
dep endi bir sát áke rýhymen syrlasyp, jańalyqtaryn aityp, jetistikterimen bólisedi.
Jarylǵap bul dúnie tilegimdi,
Toltyrdy shattyq kúlki reńimdi.
Sadaq qas, naiza kirpik qazaq qyzy
Meniń de lúpildetti júregimdi.
Ákeniń meiirine shóldepti o da,
Qyr gúlin qabirine termepti o da.
Týypty ákesi alys júrgen shaqta,
Ǵumyry onyń júzin kórmepti o da.
Ras, jazýshynyń jubaiy Klara Qalekenqyzy da sondai ómir kórgen boijetken eken. Jetimdikti bala jasynan basynan ótkizgen taǵdyrlastar bir-biriniń taýqymetin túsinedi, bolmysymen sezinedi.
Jastyqtyń shalqarynda tolqyn óptim.
Qyzyqtar qyzyǵym kóp bul ómirde,
Jalǵyz-aq ózińdi ańsap tolqyp óttim.
Ótse de eleńdetip kóp ai taǵy,
Ózińdi endi kelmes dep aitady.
Ózge jurt bizdiń úidiń iesi dep,
Búginde ózińdi emes meni aitady.
Bul – endigi bar úmitiniń úzilip, toryqqandaǵy tolǵanysy. «Jetim qozy – tasbaýyr, túńiler da otyǵar» degen qazaq mundaida taǵy «Ólgenniń artynan ólmek joq», «Tiri adam tirshiligin isteidi» dep jubatatyny bar. Anasynyń qaraly habardy estigen kúnnen belin bekem býyp, jalǵyz ózi tórt balasyn qanattyǵa qaqtyrmai, tumsyqtyǵa shoqtyrmai mápelep ósirip, qatarǵa qosýy – azamatqa bergisiz erlik. Ai-Ana týraly ár jyldary jazylǵan ádebietter jetkilikti bolǵandyqtan, keńirek sóz etýdi maqsat qylmadyq.
Deýshi ediń ylǵi meni – qulynshaǵym,
Qaiteiin, bári sonyń búgin saǵym.
Sen joqta qulynyń da áke bolyp,
Sipamaq qulynynyń tulymshaǵyn.
Ortaitqan ólimińdi keneremdi,
Qosamyn júrek kúii men óleńge.
Tilegim – baiaǵy qys qaita qaqap,
Jazbasyn joqtaý dastan nemereń de! –
degen tilekpen aiaqtaidy. Ornynda bardyń ońalyp, jetim uldyń jetilgen kezindegi júrekjardy jyry oqyrmannyń da kóńilin basyp, janyn tynyshtandyrady. Tek bir ǵana «áttegen-ai» – týǵan jerinen topyraq buiyrmai, jat jerde baqilyq bolǵan bozdaqtyń ókinishi jary men ulynyń ishinde ketti...
Kekilbaidyń inisi Muqyr atamyzdyń uly Ábdiráshit Niiazov pen Ábishuly Dáýlet jáne nemeresi Abyl Kekilbaevtar byltyr sol aimaqqa arnaiy baryp, ata rýhyna taǵzym etip keldi.
Al jeke biz úshin tańqalarlyq sáikestik – serjant Kekilbai Qoqymuly men bizdiń atamyz aǵa serjant Jailaý Jyldambaiuly bir maidanda, bir polkte bolǵan. Taǵy da sol arhiv qujattaryna úńilsek: «Djildambaev Djailov», 1916 jyly týǵan. Ol da 492-atqyshtar polkiniń 256-atqyshtar diviziiasynda bólim komandiri bolǵan. Soǵysqa 1942 jylǵy 7 qarasha kúni alynǵan. Smolensk oblysy aýmaǵynda 1943 jyly 8 tamyz kúngi betpe-bet, qoiyn-qoltyq shaiqasta erekshe erlik kórsetip, «Za otvagý» medalin alyp, III dárejeli Dańq ordenine usynylady [7].
2019 jylǵy 3 sáýir kúni QR Prezidenti Q.K. Toqaev pen RF Prezidenti V.V. Pýtinniń birlesken málimdemesinde: «Qazaqstan men Resei bizdiń odaqtastyq qatynastarymyzdyń, eń mańyzdy negizi bolyp tabylatyn ortaq tarihymyzdy, eń aldymen Ekinshi dúniejúzilik soǵys tarihyn burmalaý, qaita jazý jáne «qaralaý» áreketterin quptamaidy», – dep kelisken. Endeshe, ol kelisimge ortaq tarihymyzdy birlese zertteý, ata-babalarymyzdyń erligin ulyqtaý, eńbegin umytpaý, máńgi este qaldyrý sharalaryn birge uiymdastyrý da kirse kerek. Olai bolsa, osy máselege QR-nyń RF-daǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi I.N. Tasmaǵambetovtyń nazaryn aýdartqymyz keledi. Usynysymyz – 76 jyl buryn, dál osy ailarda júrgizilgen Smolensk operatsiiasy derekterin, ondaǵy Kekilbai Qoqymovqa qatysty qujattardyń túpnusqasynan sapaly kóshirmelerin aldyryp, áskeri jaýyngerlik jolyn jete zerttep, topyraq buiyrǵan jerin naqtylap, eskertkish belgi qoiý jumystaryn uiymdastyrsaq, Kekilbai atamyzdyń da, Aisáýle ájemizdiń de, Ábish aǵamyzdyń da rýhtary shat bolar edi. Qalamgerdiń biylǵy 80 jyldyq mereitoiy qarsańynda Mańǵystaý oblysynda arnaiy salynyp jatqan «Ábish álemi» rýhani ortalyǵyn osyndai derektermen tolyqtyryp, keler jyly Uly Jeńistiń 75 jyldyǵyna orai Kekilbai Qoqymulyna arnalǵan tanymdyq is-sharalar ótkizýdi de qazirden qolǵa alýymyz kerek.
Mine, Ábish Kekilbaiulynyń balalyqtan danalyqqa basqan soqpaqty súrleýiniń dańǵylǵa ainalýyna osyndai synaqqa toly ómir joldary da negiz boldy dep bilemiz.
Baqtybai JAILAÝ,
pedagogika ǵylymdarynyń magistri, PhD doktorant
Mańǵystaý oblysy, Aqtaý qalasy, 05.08.2019
Paidalanylǵan ádebietter
1. «Leninshil jas» gazeti, 22.08.1978.
2. Kekilbaiuly Á. On eki tomdyq shyǵarmalar jinaǵy. – Almaty: «Ólke» baspasy. – T. 11. – 1999. – 464 bet.
3. Kekilbaiuly Á. On eki tomdyq shyǵarmalar jinaǵy. – Almaty: «Ólke» baspasy. – T. 6. – 1999. – 464 bet.
4. Avtograf (Á.Kekilbaevpen suhbat). «Juldyz» jýrnaly, 01.01.1996.
5. Ábishtiń anasy (Á.Kekilbaevtyń anasy Aisáýle ájemen suhbat). «Qazaq ádebieti» gazeti, 07.03.1995.
6. RF QMOA, 58-qor, 18001-tizim, 721-is.
7. RF QMOA, 33-qor, 744808-tizim, 940, 106-ister.
