Býnindi oqý — ońasha alleiadaǵy beiýaq jolyǵystai ári syrly, ári mundy. Qapelimde qaimyǵa júzdeskenmen qiyspai qoshtasasyz. Sizdiń máslihatgasyńyz shertken áńgime-syrdyń kóńilińizge túitkil qaldyrar kúmiljisi, qulaq sarsytyp, mezi qylatyndai danǵaza-dańǵoiy, ádeii eliktirgisi kelgen syńǵyryq-syldyraǵy, basartqy-qashartqysy joq qaltqysyz syr, qaltqysyz áńgime. Ol dúrildetip sóileitin dúrlikpesi kóp dýmandy máslihattan góri qapysyz syrlasatyn ońasha suhbatty kóbirek unatatyndai. Bir-birindi ol da, sen de uzak, kútkendei, asyǵys alyp-ushpasy joq, aiaýly, parasatgy jolyǵys.
Men onymen osy sońǵy ýaqyttarda ǵana keiingi on jyl ishinde, alǵash ret bizdiń elimizde «Moskva» jýrnalynda «Arsentevtiń ómiri» atty roman jariialanǵan tusta jolyqtym.
Men ony keiin bildim, ol meni kópten biletin siiaqty.
Osynysyna áli áigili atana qoimaǵan on alty jasar jasóspirim shaǵyndaǵy jyrlarynan bastap, qolynan qýat ketip, qaltyryp otyryp jazǵan keiingi áńgimelerine deiingi qai shyǵarmasyn oqysam da qapysyz kózim jetti.
Senbeisiz be, onda Ivan Alekseevich Býninmen ózińiz jolyǵyńyz. Meniń aityp otyrǵanymnyń aina-qatesi joq, aqiqat ekenine sonda sizdiń de kózińiz jetedi.
Biraq, baiqańyz... Syrshyldyń syrdań bolmaitynyn, syrshyddyq pen syr shashpalyqtyń bes qainasa sorpasy qosylmaitynyn umytpańyz. Á degennen syrt teppegenmen, ishin bermei, tunjyr qabaqpen qarsy alsa salǵyrttyǵy emes, sabyrlylyǵy. Syrdań kóńilge syr qonbaidy, syldyr sózden syr tabylmaidy. Syrshyl sýretkerdiń sizdiń syrdań ekenińizdi, álde syrbaz ekenińizdi bilip almai turyp, din ashpaýy, syr tartpai turyp, syrlaspaýy ábden múmkin. Synaspai turyp, syr ashpaǵanyna bola syrt ainalsańyz, qarq qylatyn mol qazynadan ózim qaǵyldym dei beriniz. Oǵan keiin qapy qap ózińiz qynjylmasańyz, ol qynjylmaidy.
Syrlasý... Býnińniń tabiǵaty, Býnin tvorchestvosynyń tabiǵaty. Ol óz aýzynan shyqqan ár sózdi ózimniń eń jaqyn dosyma aitatyn jan syrym dep uǵady. Ol tek ózi unatqan adamdardy ǵana emes, qatty súisingen úlbirek qyzǵaldaq pen ýildi toǵaidy, qanatynan nur shashyraǵan kóbelek qanat kóńildi albyrt jasty, aq qaiyńnyń aq sylań jelegin, tap sol jelekten ainymaityn kináratsyz qyz balanyń kir juqpaǵan kóilegin, kárilerdiń sabyry men jastardyń jalynyn, — ózi esi qalmai súietin kúlli tabiǵat, kúlli álemdi jan syrymdy jasyrmai aitatyn jan dosym dep esepteidi. Ol úshin: búkil bolmys pen tabiǵat — janyndai kórip súietin jan dosyń; janyńdai kórip sýietin jan dosyń — kúlli álem. Sol úshin de kúlli álemniń ózi ańǵarǵan syryn jan dosyńa, jan dosynyń ózi ańǵarǵan syry men shynyn kúlli álemge, barsha jamaǵatqa jasyrmai aitady.
Bul—Býnin prozasynyń tabiǵaty. Bul — Býnin órbitken (bálkim, Býninnen órbigen) lirikalyq prozanyń tabiǵaty.
Osyny uqpai turyp, Býninmen jolyǵystan báribir mán shyqpaidy.
Syrlasý úshin syr aitatyn kisige, syr tyndaityn kisige de parasat qajet. Ekeýinen de syr tabylmai turyp, eki kisi bas qosqan kez-kelgen áńgime syrlasý bola bermeidi.
Syrlasý — molshylyq, keńshilik. Ádette kisi syrlasyp otyryp, mol peiilin jaiyp salady, mol peiilin jaiyp salyp otyryp, syrlasady.
Ejelgi tarih pen búgingi ómir, tabiǵat pen adam, adamgershilik pen ásemdik, sezim men oi arasynda ajyramas garmoniia, úilesim bolýy — mine, I. A. Býninniń estetikalyq muraty osy.
Ol osy minezi men de ár el men ár kezeńniń oqýshylaryn birdei baýraidy.
Ormandai qalyń orys ádebietindegi Býnin alleiasy qapelimde bir kórgen kózge tym ońasha, tym tunjyr kórinýi de múmkin. Aqqaiyndar tizilisken alashabyr alleiada syrt dúniede qazir ne bolyp jatqanyn, erteń aýa raiynyń qandai bolatynyn qapysyz taný, bal ashý qiynǵa soǵatyn tárizdi. Munda sol tustaǵy orys ámiriniń eń basty oqiǵalarynyń eshqaisysy ótpeitindei, orys qaýymynyń azýyndaǵy eń mańyzdy máselelerdiń eshqaisysy aitylmaityndai. Sol tustaǵy orys aýasy Býnin alleiasyna barsha shań-tozańymen, ańyzaq-aptabymen tasqyndai, aqtaryla enbei, sulý baqtaǵy mol japyraqtyń súzgisinen ótip, syzdyqtap enetin tárizdi. Ras, orys tirshiligindegi ańyzaqtar men aptaptardyń ekilene soqqan dúrbeleń sátinde Býnin alleiasyndaǵy tym qońyrjai, tym buiyǵy qalypty unatpaǵan sátterimiz de, uqpaǵan kezderimiz de boldy.
Býnin alleiasy óz tusyndaǵy áleýmettik ómirden alshaǵyraq tursa turǵan shyǵar, biraq atymen shet qaldy dep eshkim aita almaidy,
Býnin alleiasynda suhbattasý úshin kim-kimge de adal júrek, sergek kóńil, jiti kóz, túrik qulaq kerek. Ondai jandar Býnin alleiasynan aǵashtardyń sýyly men japyraqtardyń sybdyryn estip ńana qoimai, syrt dúniedegi uly arnada qyzyl sý júrip, siresken muzdardyń sytyr-sytyr synyp jatqan qudiretti gúrsilin de estir edi. Biraq, Býnin alleiasynda ol gúrsildi bar qýat, bar kúshimen estimei, alys óńirge álsirep jetkenmen anyq jetken qalpynda estisiz. Bul da — Býnin talantynyń tabiǵaty, bálkim, Býnin tragediiasynyń basy da osynda shyǵar; Býnin óz tusyndaǵy áleýmettik ómirdi ózinshe qabyldaǵanmen, odan eshqashan shet qalǵan, shet turǵan emes. Óz tusyndaǵy áleýmettik ózgeristerdiń qaisysy ómirsheń, qaisysy ótkinshi ekenin ári-sári ýaqytta durys baiqap, durys baǵalai almaǵany ras. Biraq, ol qashanda da kóz aldyndaǵy dúnieniń, eń aldymen, áleýmettik ózegine úńildi. Býnin lirikasy — samarqaý pendeniń emes, sergek azamattyń syrlary. Ol óz tusyndaǵy shyndyqtan da, ótip ketken kúnder shyndyǵynan da izgilik pen zulymdylyqtyń, mahabbat pen opasyzdyqtyń, topastyq pen danysh-pandyqtyń, tereńdik pen kereńdiktiń, ólim men ómirdiń arasyndaǵy bitispes aiqasty izdedi. Sondyqtan da, ol úshin izgiliktiń apogeii — mahabbat, zulymdyqtyń apogeii — ólim, mahabbat azapty, arpalysty, kúresti talap etedi. Onsyz mahabbattyń degeninen shyqpaimyz.
Ómir týraly áńgime qashannan, qai zamannan beri ózek órter basty áńgime bolmai, erikkender aitatyn qosalqy, buralqy áńgimege ainalyp edi?!
Endeshe, Býnin ómirdegi eń ózekti, eń basty problemalardan shet turdy degen qaýaset te bekerge shyǵady.
Býnin ózi ósken ortadaǵy, óz tusyndaǵy áleýmettik ómirdegi ózi tanyǵan qubylystardan eshqashan zulymdyqtyń sózin sóilegen jeri joq, árdaiym izgiliktiń sózin sóiledi. Izgilikti sýretkerge tán batyrlyq, talaptylyqpen qorǵady.
Ádebiette adaldyqty, izgilikti tek talant qana jaqtai alady. Talantsyzdyq — ózi aramdyq, ózi ádiletsizdik bolǵandyqtan, eshqashan adaldyqtyń, izgiliktiń, ádildiktiń sózin sóilei almaqshy emes.
Talant shyndyqtan ǵana shyndyq, izgilikten ǵana izgilik jasai alady, al qansha qudiretti bolǵanmen, jalǵannan shyndyq jasai almaidy; al talantsyzdyqqa shyndyqtyń sózin sóiletseńiz de — tragediia.
Býninniń revoliýtsiia tusyndaǵy áreketteri osyndai rýhani tragediia edi... Onyń bul tragediiasyn óz eli, óz halqy tanydy, biraq tabalaǵan joq.
Óitkeni, Býninniń halqy aldyndaǵy adal etken eńbegi álgindei aiaq aldyrýlarynan áldeqaida uly, áldeqaida aiaýly.
Qiianat Býnin tvorchestvosyna jaraspaidy. Ol óz shyǵarmalarynda ómiri ótip bara jatqan dvoriandyq turmysty muńaia sýrettei otyra, dvoriandyq ómirdiń kúireýine sebepshi bolǵan sharýalarǵa til tigizbeidi.
Ol orys ádebietin, orys mádenietin ólip-óship súiedi. Biraq ózge jurttar mádenietine ia músirkei qaraý, ia mensinbei qaraý — oǵan atymen jat.
Býnin — kúrdeli jazýshy, biraq shytyrman jazýshy emes. Ol Rossiiada dekadenttiktiń airyqsha qaýlap turǵan tusynda ádebietke kelse de, batystyń modernistik mádenietiniń ortasynda ómirin ótkizse de, ónerdegi ótkinshi men ómirlini tapjyltpai tani bildi, aiqyndyqty, anyqtyqty, qarapaiymdylyqty (biraq, jupynylyqty emes) qaǵida tutty. Shytyrman dúniedegi shyndyqty shytyrmanǵa-shyrǵalańǵa túsip taba almaisyń, aqiqatty tanýdyń eń senimdi quraly — aiqyndyq, anyqtyq bolsa kerek.
Talanttyń toiy tabyný úshin emes, taǵlym úshin ótse lazym, Taǵylymdilerdi tanymaý — beibaqtardyń isi, taǵylymsizderge tabyný — beisharalardyń isi. Sylqymdyqty — sulýlyq, syldyraqty — syrshyldyq, syzdaýdy — syrbazdyq, kók myljyndy — kósem tutý bar jerde óner órlep tur eken dep tek kesheler ǵana oilaidy,
Býnin jazýshynyń ondai keńshilikke boi aldyrǵan jeri joq, Býnin tvorchestvosy ondai-ondailardan qulantaza saý, onyń shyǵarmalary ónerdi, ónerpazdy qulan-taza saýlyqqa shaqyrady.
Orys ádebietinde Býnin taǵylymy jaily áńgime mol. Chehov, Korolenko, Gorkii bastaǵan bul áńgimeni osy zamandy orys ádebietiniń L. Leonov, A. Tvardovskii, K. Paýstovskii, V, Kataev, Iu. Kazakov, V. Soloýhin syndy óreli ókilderi jalǵastyrdy.
Kóp dástúrli, kóp minezi endi-endi qalyptasa bastaǵan jas qazaq prozasynyń da Býnin tvorchestvosynan úireneri jetkilikti. Ol jas prozany mazmundaǵy syldyrlaqtan saqtandyrsa, tur degi ásire sylqymdyq pen orynsyz olpy-solpylyqtan birdei jasqaidy.
Ol osydan bir ǵasyr buryn dál osyndai kúzde, shóp basyna mizam qonyp, bir jarqyn jazdyń qyzyǵy bitip, kelesi jyldyń qai minezben kelerin qobalji kútken elegizbe kezende dúniege keldi .
Býnin dúnieden ótkenimen, onyń syry, onyń jyry taýsylǵan joq. Býnin alleiasy ornynda. Ómirdiń eń bir ózek kúidirer órtendi máseleleri, azamattyq baqyt pen damgershilik, mahabbat, sulýlyq, tabiǵat, erlik týraly syrlasqymyz kelgende, sol bir qońyrjai alleiaǵa qarai áli talai bet tuz ermiz... Sonda adal, ádil, dana, eńbekqor sýretkerdi árdaiym óz ornynan tabarmyz. Biz oǵan áli san ret jolyǵyp, san ret syrlasarmyz.
Ábish Kekilbaiuly. 1970 jyl.
Uqsas jazba: Esenǵali Raýshanov. Býnin
