بۋنيندٸ وقۋ — وڭاشا اللەياداعى بەيۋاق جولىعىستاي ەرٸ سىرلى, ەرٸ مۇندى. قاپەلٸمدە قايمىعا جٷزدەسكەنمەن قيىسپاي قوشتاساسىز. سٸزدٸڭ مەسليحاتگاسىڭىز شەرتكەن ەڭگٸمە-سىردىڭ كٶڭٸلٸڭٸزگە تٷيتكٸل قالدىرار كٷمٸلجٸسٸ, قۇلاق سارسىتىپ, مەزٸ قىلاتىنداي دانعازا-داڭعويى, ەدەيٸ ەلٸكتٸرگٸسٸ كەلگەن سىڭعىرىق-سىلدىراعى, باسارتقى-قاشارتقىسى جوق قالتقىسىز سىر, قالتقىسىز ەڭگٸمە. ول دٷرٸلدەتٸپ سٶيلەيتٸن دٷرلٸكپەسٸ كٶپ دۋماندى مەسليحاتتان گٶرٸ قاپىسىز سىرلاساتىن وڭاشا سۇحباتتى كٶبٸرەك ۇناتاتىنداي. بٸر-بٸرٸندٸ ول دا, سەن دە ۇزاك, كٷتكەندەي, اسىعىس الىپ-ۇشپاسى جوق, اياۋلى, پاراساتگى جولىعىس.
مەن ونىمەن وسى سوڭعى ۋاقىتتاردا عانا كەيٸنگٸ ون جىل ٸشٸندە, العاش رەت بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە «موسكۆا» جۋرنالىندا «ارسەنتەۆتٸڭ ٶمٸرٸ» اتتى رومان جارييالانعان تۇستا جولىقتىم.
مەن ونى كەيٸن بٸلدٸم, ول مەنٸ كٶپتەن بٸلەتٸن سيياقتى.
وسىنىسىنا ەلٸ ەيگٸلٸ اتانا قويماعان ون التى جاسار جاسٶسپٸرٸم شاعىنداعى جىرلارىنان باستاپ, قولىنان قۋات كەتٸپ, قالتىرىپ وتىرىپ جازعان كەيٸنگٸ ەڭگٸمەلەرٸنە دەيٸنگٸ قاي شىعارماسىن وقىسام دا قاپىسىز كٶزٸم جەتتٸ.
سەنبەيسٸز بە, وندا يۆان الەكسەەۆيچ بۋنينمەن ٶزٸڭٸز جولىعىڭىز. مەنٸڭ ايتىپ وتىرعانىمنىڭ اينا-قاتەسٸ جوق, اقيقات ەكەنٸنە سوندا سٸزدٸڭ دە كٶزٸڭٸز جەتەدٸ.
بٸراق, بايقاڭىز... سىرشىلدىڭ سىرداڭ بولمايتىنىن, سىرشىددىق پەن سىر شاشپالىقتىڭ بەس قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىنىن ۇمىتپاڭىز. ە دەگەننەن سىرت تەپپەگەنمەن, ٸشٸن بەرمەي, تۇنجىر قاباقپەن قارسى السا سالعىرتتىعى ەمەس, سابىرلىلىعى. سىرداڭ كٶڭٸلگە سىر قونبايدى, سىلدىر سٶزدەن سىر تابىلمايدى. سىرشىل سۋرەتكەردٸڭ سٸزدٸڭ سىرداڭ ەكەنٸڭٸزدٸ, ەلدە سىرباز ەكەنٸڭٸزدٸ بٸلٸپ الماي تۇرىپ, دٸن اشپاۋى, سىر تارتپاي تۇرىپ, سىرلاسپاۋى ەبدەن مٷمكٸن. سىناسپاي تۇرىپ, سىر اشپاعانىنا بولا سىرت اينالساڭىز, قارق قىلاتىن مول قازىنادان ٶزٸم قاعىلدىم دەي بەرٸنٸز. وعان كەيٸن قاپى قاپ ٶزٸڭٸز قىنجىلماساڭىز, ول قىنجىلمايدى.
سىرلاسۋ... بۋنيڭنٸڭ تابيعاتى, بۋنين تۆورچەستۆوسىنىڭ تابيعاتى. ول ٶز اۋزىنان شىققان ەر سٶزدٸ ٶزٸمنٸڭ ەڭ جاقىن دوسىما ايتاتىن جان سىرىم دەپ ۇعادى. ول تەك ٶزٸ ۇناتقان ادامداردى عانا ەمەس, قاتتى سٷيسٸنگەن ٷلبٸرەك قىزعالداق پەن ۋٸلدٸ توعايدى, قاناتىنان نۇر شاشىراعان كٶبەلەك قانات كٶڭٸلدٸ البىرت جاستى, اق قايىڭنىڭ اق سىلاڭ جەلەگٸن, تاپ سول جەلەكتەن اينىمايتىن كٸنەراتسىز قىز بالانىڭ كٸر جۇقپاعان كٶيلەگٸن, كەرٸلەردٸڭ سابىرى مەن جاستاردىڭ جالىنىن, — ٶزٸ ەسٸ قالماي سٷيەتٸن كٷللٸ تابيعات, كٷللٸ ەلەمدٸ جان سىرىمدى جاسىرماي ايتاتىن جان دوسىم دەپ ەسەپتەيدٸ. ول ٷشٸن: بٷكٸل بولمىس پەن تابيعات — جانىنداي كٶرٸپ سٷيەتٸن جان دوسىڭ; جانىڭداي كٶرٸپ سۋيەتٸن جان دوسىڭ — كٷللٸ ەلەم. سول ٷشٸن دە كٷللٸ ەلەمنٸڭ ٶزٸ اڭعارعان سىرىن جان دوسىڭا, جان دوسىنىڭ ٶزٸ اڭعارعان سىرى مەن شىنىن كٷللٸ ەلەمگە, بارشا جاماعاتقا جاسىرماي ايتادى.
بۇل—بۋنين پروزاسىنىڭ تابيعاتى. بۇل — بۋنين ٶربٸتكەن (بەلكٸم, بۋنيننەن ٶربٸگەن) ليريكالىق پروزانىڭ تابيعاتى.
وسىنى ۇقپاي تۇرىپ, بۋنينمەن جولىعىستان بەرٸبٸر مەن شىقپايدى.
سىرلاسۋ ٷشٸن سىر ايتاتىن كٸسٸگە, سىر تىندايتىن كٸسٸگە دە پاراسات قاجەت. ەكەۋٸنەن دە سىر تابىلماي تۇرىپ, ەكٸ كٸسٸ باس قوسقان كەز-كەلگەن ەڭگٸمە سىرلاسۋ بولا بەرمەيدٸ.
سىرلاسۋ — مولشىلىق, كەڭشٸلٸك. ەدەتتە كٸسٸ سىرلاسىپ وتىرىپ, مول پەيٸلٸن جايىپ سالادى, مول پەيٸلٸن جايىپ سالىپ وتىرىپ, سىرلاسادى.
ەجەلگٸ تاريح پەن بٷگٸنگٸ ٶمٸر, تابيعات پەن ادام, ادامگەرشٸلٸك پەن ەسەمدٸك, سەزٸم مەن وي اراسىندا اجىراماس گارمونييا, ٷيلەسٸم بولۋى — مٸنە, ي. ا. بۋنيننٸڭ ەستەتيكالىق مۇراتى وسى.
ول وسى مٸنەزٸ مەن دە ەر ەل مەن ەر كەزەڭنٸڭ وقۋشىلارىن بٸردەي باۋرايدى.
ورمانداي قالىڭ ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ بۋنين اللەياسى قاپەلٸمدە بٸر كٶرگەن كٶزگە تىم وڭاشا, تىم تۇنجىر كٶرٸنۋٸ دە مٷمكٸن. اققايىندار تٸزٸلٸسكەن الاشابىر اللەيادا سىرت دٷنيەدە قازٸر نە بولىپ جاتقانىن, ەرتەڭ اۋا رايىنىڭ قانداي بولاتىنىن قاپىسىز تانۋ, بال اشۋ قيىنعا سوعاتىن تەرٸزدٸ. مۇندا سول تۇستاعى ورىس ەمٸرٸنٸڭ ەڭ باستى وقيعالارىنىڭ ەشقايسىسى ٶتپەيتٸندەي, ورىس قاۋىمىنىڭ ازۋىنداعى ەڭ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ ەشقايسىسى ايتىلمايتىنداي. سول تۇستاعى ورىس اۋاسى بۋنين اللەياسىنا بارشا شاڭ-توزاڭىمەن, اڭىزاق-اپتابىمەن تاسقىنداي, اقتارىلا ەنبەي, سۇلۋ باقتاعى مول جاپىراقتىڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتٸپ, سىزدىقتاپ ەنەتٸن تەرٸزدٸ. راس, ورىس تٸرشٸلٸگٸندەگٸ اڭىزاقتار مەن اپتاپتاردىڭ ەكٸلەنە سوققان دٷربەلەڭ سەتٸندە بۋنين اللەياسىنداعى تىم قوڭىرجاي, تىم بۇيىعى قالىپتى ۇناتپاعان سەتتەرٸمٸز دە, ۇقپاعان كەزدەرٸمٸز دە بولدى.
بۋنين اللەياسى ٶز تۇسىنداعى ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردەن الشاعىراق تۇرسا تۇرعان شىعار, بٸراق اتىمەن شەت قالدى دەپ ەشكٸم ايتا المايدى,
بۋنين اللەياسىندا سۇحباتتاسۋ ٷشٸن كٸم-كٸمگە دە ادال جٷرەك, سەرگەك كٶڭٸل, جٸتٸ كٶز, تٷرٸك قۇلاق كەرەك. ونداي جاندار بۋنين اللەياسىنان اعاشتاردىڭ سۋىلى مەن جاپىراقتاردىڭ سىبدىرىن ەستٸپ ڭانا قويماي, سىرت دٷنيەدەگٸ ۇلى ارنادا قىزىل سۋ جٷرٸپ, سٸرەسكەن مۇزداردىڭ سىتىر-سىتىر سىنىپ جاتقان قۇدٸرەتتٸ گٷرسٸلٸن دە ەستٸر ەدٸ. بٸراق, بۋنين اللەياسىندا ول گٷرسٸلدٸ بار قۋات, بار كٷشٸمەن ەستٸمەي, الىس ٶڭٸرگە ەلسٸرەپ جەتكەنمەن انىق جەتكەن قالپىندا ەستيسٸز. بۇل دا — بۋنين تالانتىنىڭ تابيعاتى, بەلكٸم, بۋنين تراگەديياسىنىڭ باسى دا وسىندا شىعار; بۋنين ٶز تۇسىنداعى ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸ ٶزٸنشە قابىلداعانمەن, ودان ەشقاشان شەت قالعان, شەت تۇرعان ەمەس. ٶز تۇسىنداعى ەلەۋمەتتٸك ٶزگەرٸستەردٸڭ قايسىسى ٶمٸرشەڭ, قايسىسى ٶتكٸنشٸ ەكەنٸن ەرٸ-سەرٸ ۋاقىتتا دۇرىس بايقاپ, دۇرىس باعالاي الماعانى راس. بٸراق, ول قاشاندا دا كٶز الدىنداعى دٷنيەنٸڭ, ەڭ الدىمەن, ەلەۋمەتتٸك ٶزەگٸنە ٷڭٸلدٸ. بۋنين ليريكاسى — سامارقاۋ پەندەنٸڭ ەمەس, سەرگەك ازاماتتىڭ سىرلارى. ول ٶز تۇسىنداعى شىندىقتان دا, ٶتٸپ كەتكەن كٷندەر شىندىعىنان دا ٸزگٸلٸك پەن زۇلىمدىلىقتىڭ, ماحاببات پەن وپاسىزدىقتىڭ, توپاستىق پەن دانىش-پاندىقتىڭ, تەرەڭدٸك پەن كەرەڭدٸكتٸڭ, ٶلٸم مەن ٶمٸردٸڭ اراسىنداعى بٸتٸسپەس ايقاستى ٸزدەدٸ. سوندىقتان دا, ول ٷشٸن ٸزگٸلٸكتٸڭ اپوگەيٸ — ماحاببات, زۇلىمدىقتىڭ اپوگەيٸ — ٶلٸم, ماحاببات ازاپتى, ارپالىستى, كٷرەستٸ تالاپ ەتەدٸ. ونسىز ماحابباتتىڭ دەگەنٸنەن شىقپايمىز.
ٶمٸر تۋرالى ەڭگٸمە قاشاننان, قاي زاماننان بەرٸ ٶزەك ٶرتەر باستى ەڭگٸمە بولماي, ەرٸككەندەر ايتاتىن قوسالقى, بۇرالقى ەڭگٸمەگە اينالىپ ەدٸ?!
ەندەشە, بۋنين ٶمٸردەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ, ەڭ باستى پروبلەمالاردان شەت تۇردى دەگەن قاۋاسەت تە بەكەرگە شىعادى.
بۋنين ٶزٸ ٶسكەن ورتاداعى, ٶز تۇسىنداعى ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردەگٸ ٶزٸ تانىعان قۇبىلىستاردان ەشقاشان زۇلىمدىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەگەن جەرٸ جوق, ەردايىم ٸزگٸلٸكتٸڭ سٶزٸن سٶيلەدٸ. ٸزگٸلٸكتٸ سۋرەتكەرگە تەن باتىرلىق, تالاپتىلىقپەن قورعادى.
ەدەبيەتتە ادالدىقتى, ٸزگٸلٸكتٸ تەك تالانت قانا جاقتاي الادى. تالانتسىزدىق — ٶزٸ ارامدىق, ٶزٸ ەدٸلەتسٸزدٸك بولعاندىقتان, ەشقاشان ادالدىقتىڭ, ٸزگٸلٸكتٸڭ, ەدٸلدٸكتٸڭ سٶزٸن سٶيلەي الماقشى ەمەس.
تالانت شىندىقتان عانا شىندىق, ٸزگٸلٸكتەن عانا ٸزگٸلٸك جاساي الادى, ال قانشا قۇدٸرەتتٸ بولعانمەن, جالعاننان شىندىق جاساي المايدى; ال تالانتسىزدىققا شىندىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەتسەڭٸز دە — تراگەدييا.
بۋنيننٸڭ رەۆوليۋتسييا تۇسىنداعى ەرەكەتتەرٸ وسىنداي رۋحاني تراگەدييا ەدٸ... ونىڭ بۇل تراگەديياسىن ٶز ەلٸ, ٶز حالقى تانىدى, بٸراق تابالاعان جوق.
ٶيتكەنٸ, بۋنيننٸڭ حالقى الدىنداعى ادال ەتكەن ەڭبەگٸ ەلگٸندەي اياق الدىرۋلارىنان ەلدەقايدا ۇلى, ەلدەقايدا اياۋلى.
قييانات بۋنين تۆورچەستۆوسىنا جاراسپايدى. ول ٶز شىعارمالارىندا ٶمٸرٸ ٶتٸپ بارا جاتقان دۆورياندىق تۇرمىستى مۇڭايا سۋرەتتەي وتىرا, دۆورياندىق ٶمٸردٸڭ كٷيرەۋٸنە سەبەپشٸ بولعان شارۋالارعا تٸل تيگٸزبەيدٸ.
ول ورىس ەدەبيەتٸن, ورىس مەدەنيەتٸن ٶلٸپ-ٶشٸپ سٷيەدٸ. بٸراق ٶزگە جۇرتتار مەدەنيەتٸنە يا مٷسٸركەي قاراۋ, يا مەنسٸنبەي قاراۋ — وعان اتىمەن جات.
بۋنين — كٷردەلٸ جازۋشى, بٸراق شىتىرمان جازۋشى ەمەس. ول روسسييادا دەكادەنتتٸكتٸڭ ايرىقشا قاۋلاپ تۇرعان تۇسىندا ەدەبيەتكە كەلسە دە, باتىستىڭ مودەرنيستٸك مەدەنيەتٸنٸڭ ورتاسىندا ٶمٸرٸن ٶتكٸزسە دە, ٶنەردەگٸ ٶتكٸنشٸ مەن ٶمٸرلٸنٸ تاپجىلتپاي تاني بٸلدٸ, ايقىندىقتى, انىقتىقتى, قاراپايىمدىلىقتى (بٸراق, جۇپىنىلىقتى ەمەس) قاعيدا تۇتتى. شىتىرمان دٷنيەدەگٸ شىندىقتى شىتىرمانعا-شىرعالاڭعا تٷسٸپ تابا المايسىڭ, اقيقاتتى تانۋدىڭ ەڭ سەنٸمدٸ قۇرالى — ايقىندىق, انىقتىق بولسا كەرەك.
تالانتتىڭ تويى تابىنۋ ٷشٸن ەمەس, تاعلىم ٷشٸن ٶتسە لازىم, تاعىلىمدٸلەردٸ تانىماۋ — بەيباقتاردىڭ ٸسٸ, تاعىلىمسٸزدەرگە تابىنۋ — بەيشارالاردىڭ ٸسٸ. سىلقىمدىقتى — سۇلۋلىق, سىلدىراقتى — سىرشىلدىق, سىزداۋدى — سىربازدىق, كٶك مىلجىندى — كٶسەم تۇتۋ بار جەردە ٶنەر ٶرلەپ تۇر ەكەن دەپ تەك كەششەلەر عانا ويلايدى,
بۋنين جازۋشىنىڭ ونداي كەڭشٸلٸككە بوي الدىرعان جەرٸ جوق, بۋنين تۆورچەستۆوسى ونداي-وندايلاردان قۇلانتازا ساۋ, ونىڭ شىعارمالارى ٶنەردٸ, ٶنەرپازدى قۇلان-تازا ساۋلىققا شاقىرادى.
ورىس ەدەبيەتٸندە بۋنين تاعىلىمى جايلى ەڭگٸمە مول. چەحوۆ, كورولەنكو, گوركيي باستاعان بۇل ەڭگٸمەنٸ وسى زاماندى ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ ل. لەونوۆ, ا. تۆاردوۆسكيي, ك. پاۋستوۆسكيي, ۆ, كاتاەۆ, يۋ. كازاكوۆ, ۆ. سولوۋحين سىندى ٶرەلٸ ٶكٸلدەرٸ جالعاستىردى.
كٶپ دەستٷرلٸ, كٶپ مٸنەزٸ ەندٸ-ەندٸ قالىپتاسا باستاعان جاس قازاق پروزاسىنىڭ دا بۋنين تۆورچەستۆوسىنان ٷيرەنەرٸ جەتكٸلٸكتٸ. ول جاس پروزانى مازمۇنداعى سىلدىرلاقتان ساقتاندىرسا, تۇر دەگٸ ەسٸرە سىلقىمدىق پەن ورىنسىز ولپى-سولپىلىقتان بٸردەي جاسقايدى.
ول وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن دەل وسىنداي كٷزدە, شٶپ باسىنا ميزام قونىپ, بٸر جارقىن جازدىڭ قىزىعى بٸتٸپ, كەلەسٸ جىلدىڭ قاي مٸنەزبەن كەلەرٸن قوبالجي كٷتكەن ەلەگٸزبە كەزەندە دٷنيەگە كەلدٸ .
بۋنين دٷنيەدەن ٶتكەنٸمەن, ونىڭ سىرى, ونىڭ جىرى تاۋسىلعان جوق. بۋنين اللەياسى ورنىندا. ٶمٸردٸڭ ەڭ بٸر ٶزەك كٷيدٸرەر ٶرتەندٸ مەسەلەلەرٸ, ازاماتتىق باقىت پەن دامگەرشٸلٸك, ماحاببات, سۇلۋلىق, تابيعات, ەرلٸك تۋرالى سىرلاسقىمىز كەلگەندە, سول بٸر قوڭىرجاي اللەياعا قاراي ەلٸ تالاي بەت تۇز ەرمٸز... سوندا ادال, ەدٸل, دانا, ەڭبەكقور سۋرەتكەردٸ ەردايىم ٶز ورنىنان تابارمىز. بٸز وعان ەلٸ سان رەت جولىعىپ, سان رەت سىرلاسارمىز.
ەبٸش كەكٸلبايۇلى. 1970 جىل.
ۇقساس جازبا: ەسەنعالي راۋشانوۆ. بۋنين
