(Qalamdas dostyń músheltoiyna orai bir úzik syr)
...Qyrshyn bitken tal edi,
Japyraǵyn jaiqaltyp
Terek etse Táńir etti?
ShALKIIZ
Áli kóz aldymda. Ýniversitetke jańa túskenbiz. Bir-birimizdi jóndi bilmeimiz. Oqýdy endi bastaǵaly jatyrmyz. Kúngei bettegi aýditoriia. Tereze jaqtaǵy sońǵy qatar. Qasyma bidai óńdi beitanys jigit keldi. Ústinde shi barqyt keýdeshe. Basynda jiegi kestelengen qazaqy taqiia. Baýyrsaq murynnyń ushy ántek jyltyraidy. Jymiyp kúlip turǵan siiaqty.
- Men – Muhtar Maǵaýinmin. Shubartaýdanmyn. Medalispin. Otarda astyqta boldym, - deidi aýyzyn ashar-ashpastan jái-japsaryn túgel aqtaryp.
Sodan qai sabaqta da, qai aýditoriiada da jup jazbai birge otyratyn boldyq.
Ol jyly oqýǵa kóbine-kóp eki jyl jumys istegen, áskerde bolǵan saqa jigitter alynǵan.
Úzilis boldy-aq, olar taqtaǵa talasady. Qoldaryna bor tigenderi taltaiyp tura qalyp, aidai jurttyń aldynda qolma-qol óleń shyǵaryp jazyp jatady. Mektepti biyl bitirip kelgen azǵantai top olarmen taitalasýǵa batylymyz barmaidy. Úrpiisip anadaidan qadaǵalap otyramyz. Biraq qarap otyrmaimyz. Kóz aldymyzda dúniege kelip jatqan «shedevrlerdi» ózara taldap, talqylap otyramyz. Aramyzda eki qatal synshy bar bolyp shyqty.
- Mynaýyń mal ǵoi, - deidi Maǵaýin kúigelektene tyjyrynyp.
- Nól ǵoi, nól! – dep, Orazbek Sársenbaev odan ármen tuqyrtyp qolyn bir-aq silteidi.
Rasynda da, alǵashqy sessiiadan soń taqta aldyndaǵy talas saiabyrsiyn dedi. Al, alǵashqy kýrstan keiin aqyndyq shalyqtan aitarlyqtai aiyǵyp ta qaldyq. Tipten em qonbaǵan bir-ekeýimiz taqtany qoiyp, redaktsiialardy jaǵalap kettik. Kópshiligimiz ne tildi, ne ádebietti kúittep, «ǵylym qýa» bastadyq. Áiteýir, kitaphana qumarmyz. Tipti zertteýshiler bolmasa, bala-shaǵaǵa esigin asha qoimaityn «arnaiy qordyń» da tabaldyryǵyn tozdyratyndy shyǵardyq. Bul «maidanda» bilegin sybanyp aldymyzda júretin Muhtar Maǵaýin edi. Ol kezde áli qulaǵymyzǵa tańsyq Ahmet, Maǵjan, Shákárimderdi qulash-qulashymen jatqa soǵady. Abai jóninde de birge qonyp kelgendei ejiktei áńgimeleidi. Ataq jóninde de Muhtar men Maǵaýiia bekerden-beker qosaqtasyp júrmegen siiaqty. Atasy Maǵaýiia at baptaǵan, áńgime baǵalaǵan kári qulaq kisi eken. Minez jaǵynan da belin bere qoimaǵan tárizdi. Muhtar sonyń qolynda ósipti. Erkek kindikten tuqymda jalǵyz. Kúlli áýlet bop tóbesine kóteripti. Muhtardyń biraz qasieti sol balalyq shaǵynan órbip jatsa kerek. Abai, Shákárim týǵan, qazaqtyń igi jaqsylarynyń bári at basyn burǵan, biz týmai turǵanda bolǵan talai shyrǵalań shaiqastardyń ortasyna ainalǵan ólkede týypty. Sol oqiǵalardy óz kózimen kóre qalǵan quima qulaq káriianyń áńgimesin tyńdap ósipti. Álgindei biz estimegendi estip, biz bilmegendi bilip ósýine bul jáittar az yqpal etpegen siiaqty. Muhtar úilengende Maǵaýiia aqsaqal qaq tórde otyryp edi. Sonda jas kelinge men: «Jalǵyz uldyń japyraǵyn jai. Ana otyrǵan atamyzdyń atyn arqalaǵandardy bir jaldy bir ózi toltyratyn bir qaýym el et», - degenimde, marqum qalbalaqtap qalyp edi. Jaryqtyqtyń jatqan jeri jaryq bolǵai! Aýzymyzǵa Qudai saldy ma Baqyt zamandasymyz dittegen jerden shyqty.
Biraq biz sóz qylyp otyrǵan ýaqytta Muhtardyń jan dúniesin Baqyttyń áli bir ózi jaýlap ala qoimaǵan kezeńi edi. Ol kezdegi Muhtardyń kúni-túni qolyna shyraq alyp túsken birden bir ǵashyǵy – kitap edi. Bir qyzyǵy, bizdiń býyn tym taqýa bolǵan siiaqty. Qylshyldaǵan jigit shaqta yzdiia kiinip, syzdiia sóilep, qyzǵaldaqtai qulpyryp turǵan qyzdar jataqhanasyn jaǵalamai, qaidaǵy bir kúńgirt oqý zaldarynyń túkpirlerinde ala qaǵazdarǵa syǵyrańdaýmen ótkizippiz. Soǵan qaraǵanda bala kezimizde jata-jastana oqyǵan «Qazaq soldatynda» Músirepov aitqan: « Óziń úshin de oqy, ákeń úshin de oqy, tipti babań úshin de oqy», - degen ósietti qaz-qalpynda túsinsek kerek. Qazirgi tilmen aitqanda, tuqymymyzdaǵy áldeneshe urpaqtyń ańqasyn keptirip ketken aqparat tapshylyǵynyń esesin bir-aq qaitarǵymyz kelgen siiaqty. Onyń ústine, týmai jatyp, babalarymyzdy taptyq shaiqastar, ákelerimizdi álemdik soǵys jalmap, komsomoldy kóke, partiiany áke tutyp, internatty óz úi - óleń tósegimizge balap, qazynanyń qara qazanyna bailanyp, resmi úgit-nasihattan basqa eshteńe esti almai ósken bizder kóp nárseden qur qulaqtaý ekenbiz. Mektepte ejelgi grekter men keiingi sloviandar tarihyn ejiktep baqqanmen, ózimiz jaily eshteńege qaryq qyla qoimapty. Ádebiette de Abai zamanynan haiýanattar ertegisine bir-aq sekirippiz. Basqany qoiǵanda, batyrlar jyryn qara qasqa atty Qambarmen shektepti. Qyz Jibek pen Qobylandynyń ózin kitaptan emes, aýylǵa kelip urlanyp jyr aitatyn jyrshylardan bilippiz. Biraq, neǵurlym ash ustaǵan tóldiń soǵurlym ashqaraq bolyp keletini belgili ǵoi. Bizdiń alpysynshy jyldarǵy býyn azǵantai jylymyqtyń tusynda oida-joqta qoryqqa túsip ketken qozy-laqtai qomaǵailanyp ketsek kerek. Sol kezdegi rýhaniiat ormanynyń talai-talai ný jynystaryna suǵynyp-aq baǵyppyz. Ol kezdegi óz ádebietimiz ben tarihymyz jaily qolda qalǵandardy tyiym salynǵany, tyiym salynbaǵanyna qaramastan, indetip júrip oqyp shyqtyq. Buny da mise tutpai, oǵan deiin bizge tańsyq bolyp kelgen basqa salalarǵa da bas qoiyppyz. Batys, Shyǵys klassikasy... Ejelgi jáne keiingi tarih... Ótken jáne búgingi zamandaǵy rýhani saiystar... Óz tusymyzdaǵy kózge anyq jáne kózden tasa kózqarastar shaiqastary... Ult-azattyq qozǵalystarynyń tarihy... Ádebiet pen filosofiianyń, tipti saiasattyń kórnekti tulǵalarynyń ómir joldary... Keńestik ádebiet pen qoǵamdyq oidaǵy tyń aǵymdar... Bári-bári ol kezdegi bizdiń tym elgezek kóńilimizdi erekshe eliktirip ákete berýshi edi.
Sonyń bári kúnderdiń kúninde zamannyń jańa bel-belesterinde kózge tanys súrleý-soqpaqtar bolyp kólbeńdep aldymyzdan shyǵa keletinine ol kezde árine, kózimiz jete qoimaǵan shyǵar. Biraq mal ekesh mal da qalyń shóptiń ózine zárýin taýyp alyp jaiylady deidi ǵoi. Bizderdiń zeiinimizdi álgindei óristerge bastap júrgen de tek qana kitapqumarlyq emes siiaqty. Ózimizdi órbitken áleýmettiń jan dúniesiniń nebir tuńǵiyq tereńinde, ol kezde kóbimizge áli kómeski jatqan tylsym zárýlikter shyǵar. Onyń ústine ol kezdegi keńes qoǵamynda aita qalarlyqtai qobyljyma ahýal ornaǵany da aian. Bireýler oǵan úmittene, bireýler kúmándana qarady. Biraq, burynǵy enjarlyq pen qasańdyq tońy edáýir jipsigendei boldy. Qara sýyq qaita uryp kete me degen qaýip te joq emes edi. Sondai ekiudai kezeńde er jete bastaǵan býynnyń álgindei elgezektik tanytýy tabiǵi nárse tárizdi. Jastyq qashanda: «Bul dúnie bul qalpynda qalmaidy. Báribir ózgeredi», - degen úmitke beiim turady ǵoi. Sondai kezde bizdiń jurtymyzdy qandai jaǵdaiǵa ushyraityndyǵy da tebirentpei qoimaityn-dy. Tek bizde ǵana emes, keńestik keńistiktegi ulttyq ádebietterdiń bárinde de óz bolmysy men bolashaǵynyń taǵdyryna alańdaýshylyq lebi aiqyn sezile bastaǵan-dy.
Bizdińshe, sol tustaǵy ulttyq minez-qulyqqa, tarihi taqyrypqa basa kóńil bóline bastaýynyń ar jaǵynda da osyndai syr jatqan sekildi, bul – joǵarydan emes, tómennen, ústińgi qabattan emes, tereńnen kóterilgen ári tosyn, ári shetin bastama edi. Ol keibireýler úshin ýaqytsha elikteý-solyqtaýmen shektelse, keibireýler úshin túpkilikti maqsatqa, túbegeili baǵytqa ainala bastady.
Sol baǵytqa aramyzdan eń aldymen bet burǵanymyz Muhtar Maǵaýin ekendigin basyn ashyp aitý jastaiymyzdan tai-qulyndai tebisip birge ósken maǵan airyqsha paryz siiaqty. Al bul ol kezde tap onsha ońai sharýa emes edi.
Bul oraida bir oqiǵa eriksiz eske oralady. Pedagogikalyq tájiribege bardyq. Ádebietten eńbegi sińgen muǵalim aqsaqal sabaq beredi eken. Bizdi qýana qarsy aldy. Sabaqtarymyzǵa qalmai qatysyp júrdi. Talai ret arqamyzdan qaqty. Kenet álgi kisi nildei buzylsyn... 1916 jylǵy, kóterilis taqyrybyndaǵy shyǵarmalar týraly sabaqty Muhtar júrgizgen. Ol áńgimesin bastai bere-aq, artqy jaqta otyrǵan aqsaqal ysyldap-pysyldaýyn kóbeitti. Úzilis kezindegi talqylaýda: «Myna stýdenttiń álgi aityp otyrǵandary ministrlik bekitken oqýlyqqa da, baǵdarlamaǵa da esh sáikespeidi. Ondaidy mektep qabyrǵasynda aitýǵa bolmaidy», - dep bir-aq tujyrdy. Áriptesimizdi jaqtap, ara túsip kórip ek, áńgime tipten ushyqty. Bizge odan ári sabaq berýge tyiym saldy. Obaldary ne kerek, ýniversitet pen ministrlikten kelgen ókilder aralasyp: «Jastar ǵoi, albyrttyqpen aitqan ǵoi», - dep jýyp-shaiyp, aqsaqaldy raiynan ázer qaiyrdy.
Ókinishke orai, bul sol kezdegi qoǵam úshin sonshalyqty tańqalarlyq jaǵdai emes-ti. Áleýmettik jyrtqyshtyq qoldan qozdyrylyp, rýhani áýlekilik jyldar boiy azamattyq belsendilikke baǵalanyp, momyn jaǵy eseńgirep, pysyqtai jaǵy ábden áýmeserlenip alǵan ári-sári qaýymnan odan basqany kútý de múmkin emes edi. Bul adamzattyń edáýir bóligine kúshtep tanylǵan tapshyldyq ideologiianyń bizdiń sanamyzdy qanshalyqty ýlap úlgergendiginiń belgisi-tin. Qit etse, araǵa syna qaǵyp, adamadardy bir-birine aidai salyp, ana tap pen myna tap, ana jaq pen myna jaq dep, áleýmettik teketireske itermelep baǵatyn ábjildik ideologiiasy kózqarasymyz ben minez-qulqymyzdy da birshama qubyjyqtandyryp jiberip edi. Odan arylýdyń bizder úshin jalǵyz joly – ult bolyp táýelsizdik alyp, ulttyq tutastyq pen jańarýdy áleýmettik taitalastardan joǵary qoiyp, sol arqyly bylaiǵy adamzat kóterilip jatqan rýhaniiattyq biikterge kóterilý edi. Totalitarizm onyń jolyn qyrqýǵa kúsh salyp baqty. Ulttyq sanamyzdy odan ári qoiyrtpaqtandyryp, uly dalamyzdy tek jappai qyryp-joiǵysh qarýlardyń ǵana emes, jappai máńgúrttendirip, ózimizdi ózimiz qomsynýshylyq pen ózara saiyspaýshylyqtyń indetin qozdyratyn árqily áleýmettik eksperimentterdiń de synaq alańyna ainaldyryp baqty. Áli kúnge deiin ómirde bir ózgeris boldy-aq, birqatarymyzdy sý túbine jiberip, birqatarymyzdy sý betine qalqytyp shyǵarǵymyz kelip, urynarǵa qara izdep, bir-birimizben jaǵalasa keter ilik izdep turatyndyǵymyz da sondyqtan shyǵar. Odan ótkendegilerge de, búgindegilerge de ókpelep emes, árqaisymyz da ózimizdi ózimiz myqtap qolǵa alyp, áleýmettik jelókpelikke urynbaýǵa tyrysyp aiyǵa alatyn shyǵarmyz. Ón boiymyzǵa keshegiden sińip qalǵan qyrǵiqabaqtyq ýyn ábden sarqylǵanynsha syǵymdap syǵyp, rýhani jańarý-tazarýdy jappai jeke maqsat, jeke muratqa ainaldyra alsaq qana aryla alatyn shyǵarmyz. Ol úshin óz bolmysymyzdy ózimiz muqiiat zerdelei bilmegimiz shart. Ózgelerdiń aitaǵyna emes, óz kókiregimizdiń pátýasyna júginbegimiz shart. Al bul ulttyq tabiǵatymyzǵa, onyń qasietteri men qasiretterine qapysyz qanyqqan bolsaq qana, júzege aspaqshy. Bul halqymyzdyń bastan keshkenin taýysa zerttep, taldap túsine alsaq qana, múmkin bolmaqshy.
Bul jaǵynan kelgende, áýelden-aq ádebietimizge kóp nárselerge tosyn kózqarasymen, batyl pikirlerimen bólekshe kózge túsip kelgen Muhtar Maǵaýin – búgingi urpaqtardyń da, keleshek urpaqtardyń da aldynda airyqsha eńbegi bar aitýly qalamger.
Ol qurastyrǵan «Aldaspan» antologiiasy kenezesi kepken betpaqtyń shólinen aiaq astynan baiaǵydan ánge qosyp kele jatqan Aidyn kól qaita shalqyp shyǵa kelgendei áser etti. Joǵalyp ketti dep júrgen ejelgi Tetis muhity kenetten jer kindigin qaita tesip shyqqandai kórindi. Oǵan ile-shala jaryq kórgen «Qobyz saryny» monografiiasy álgindei shalqardyń bar jazirasy men bar tereńin qapysyz ashyp bergen erekshe ǵylymi eńbek boldy.
Ol – shyn máninde de, beitanys aidynnyń bar qupiiasyn aldyna túgel jaiyp bere alǵan eń senimdi lotsiialyq baǵyttama edi. Solai boldy da... «Aldaspan» shyqty da, qazaqtyń ejelgi poeziiasynan ǵana emes, búgingi poeziiasynan da kókirek ashatyn ashy jýsannyń jupar iisi ańqyp qoia berdi. Ala qyrda atanaqtai shapqan at dúbiri, ai nurymen taitalasqan almas semser jarqyly, zýyldaǵan jebeler sýyly kúsheiip ketti. Oryssha jazatyndarymyz da, qazaqsha jazatyndarymyz da qalany tastap, qalamdaryn saptap, dańǵaiyr dalaǵa qarai josylyp, juldyzy byjynaǵan ashyq aspan astynda jortýyldyń ter isi múńkigen toqymyn tósenip, ereýilderdiń qanyna malshynǵan er-turmandardy jastanyp, armanǵa berilip, alys ǵasyrlardyń emis-emis elesterin tiriltip baǵýǵa qulshyndyq. Qazaq poeziiasy men prozasynyń ulttyq tarihi bolmysymyzdyń buǵan deiin beimálim jatqan qabattaryna baǵyt alǵan joiqyn joryǵy solai bastalyp ketken-di. «Aldaspan» men «Qobyz saryny» - jyldar boiy týyp jatqan qadym zamandar taqyrybynyń tyńyna alǵash túren tartqan týyndylar edi.
Bul jańalyq óz tusynda laiyqty baǵalandy ma? Baǵalanǵanda qandai! Oqýshylar tarapynan talasyp oqyr tańsyq kitapqa, tipti qolǵa túsire almas zárý kitapqa ainalsa, odan artyq qandai baǵalaý kerek. Ádebi-ǵylymi oida qyzý talas týsa – sonyǵa dát etken soqtaly zertteýdiń sybaǵasy sol bolmai ma?! Resmi saiasat sekem alsa, ol da rýhani qasańdyq pen áleýmettik enjarlyqtyń kútpegen jerden kóbesine kók naiza suǵylǵandyǵy shyǵar! Ádebietimizdiń eń kemel kúshteri eń kende taqyryptarǵa jabyla bet bursa – bul jappai qoldaǵandyq emes pe?!
Ideologiialyq totalitarizmniń tońy áli qaqyrai qoimaǵan kezeńde, qos qurlyqty basa kóktep jatqan teriskei Eýraziia keńistigin etnikalyq jaǵynan birjolata bedersizdendirip, atymen sony sipatty jańa bir tutastyqqa ainalamyz dep endi ózeýrei bastaǵan tusta, ol úshin tóńiregine toptasamyz dep otyrǵan kindik ulttyń basyna áńgir taiaq oinaǵan basqa bir zamandaǵy basqa bir qaýymnyń basqa bir ahýaly jaiyndaǵy atymen tosyn shyndyq jer astyna kúshpen buqtyrylǵan janartaýdai tutqiylda lap qoisa, ol joǵaryda aitylǵannan basqasha bolyp, eshkimdi selt etkizbei, eshteńe bolmaǵandai, jaibaraqat, jaidary qabyldansa, janyn shúberekke túiip táýekelge barǵan jaýjúrek zertteýshiniń eńbeginen eshteńe ónbegendei bolar edi ǵoi. Ol surapyl daýyldan alasapyran tolqyn kóterilmegendei, kók nóserden soń dúrkirep kók shalǵyn boi kótermegendei, adam túsine almas qubyjyq qubylys siiaqtanar edi ǵoi...
Joq, «Aldaspan» men «Qobyz saryny» óz tusyndaǵy qazaq ádebieti men qoǵamdyq oiynda sheshýshi betburys jasai aldy. Onyń álgindei kópe-kórineý tabysy ulttyq tarihtyń tuńǵiyqtaryna den qoiǵan kúshterdiń jigerin qairap, shabytyn oiatty. Sol qýatty lektiń aldynda Muhtar Maǵaýinniń ózi de júrdi. Kóp ýaqyt tylsym tiyrym men tymyrsyq úrei túnegine ainalyp kelgen alys ǵasyrlar qoinaýyna batyly men táýkeli baryp, tyńǵylyqty zerttep qaitqan zerdeli ǵalym endi ony sýretkerlik turǵydan igerýge kiristi. Kópshiligimiz jańa zamannan tapqandyrymyzdy jabyla dáriptep jatqanda, ol joǵaltqanymyzdyń eń úlkeni – tól memleketimizdiń túp bastaýlary jaily kúrmeýi mol kúrdeli shyndyqty ashatyn keń tynysty epopeiaǵa otyrdy. Onyń ózegine bir kezde orystyń shet aimaqtaǵy noiandarynyń qolyna túsip, patsha saraiynda amanatta ustalǵan qazaq hanzadasynyń aianyshty taǵdyry alyndy. Sóz joq, Orazmuhambet Ondanuly – orys tarihynda da, qazaq tarihynda da bar qyr, bar syryn túgel jaiyp sala qoimaǵan tuńǵiyq tulǵa. Onyń tóńireginde talas ta kóp, qupiia da kóp. Syrt qaraǵanda, ol kezdegi resmi saiasatty da onsha tiksinte qoimaǵan tulǵa. Biraq, Muhtar Maǵaýinge de kereginiń ózi sol edi. Onyń osy «tanys beitanystyǵy» edi. Óitkeni, tarihi roman ótkendi dattaý úshin de, maqtaý úshin de jazylmaidy. Onyń syry men shynyna qanyǵý úshin jazylady. Onyń áli de beimálim qupiialarynan búginginiń áli de eki udai saýaldaryna jaýap izdeý úshin jazylady. Ol úshin basy ashyq oqiǵalar men basy ashyq qaharmandardan góri basy daýly oqiǵalar men basy daýly keiipkerler áldeqaida qolailyraq. Ol tarihymyzdyń kóp kúrmeýin sheship, kóp kóleńkesiniń betin ashýǵa kóbirek járdemdesedi.
Romanshy Maǵaýin óz keiipkeriniń basyndaǵy jumbaqtyń astaryna boilai otyryp, óz ultynyń basyndaǵy qasirettiń tuńǵiyǵyna súńgidi. Qazaq handyǵynyń qalai qurylyp, qalai qulpyryp, qalai quryp ketýiniń kiltipandaryn ejikteidi. Sol arqyly ultymyzdyń basyndaǵy tragediianyń tóp-tórkinin dóp basady. Syrttyń tegeýrini men ishki keleńsizdiktiń tutqiyl til tabysýynan qaita-qaita kózimizge kóp shybyn úimelep kele jatqanyn realistik prozanyń zertteýshi ýytqa ie baiypty tilimen jetkizedi.
Bul rette kelgende, «Alasapyran» - álimsaqtyń ertegisin qozǵaityn emes, búgingi shyndyqtyń ózegin arshityn ulaǵatty shyǵarma.
«Abai jolyndaǵy» bergi eki ǵasyr toǵysyndaǵy qyr ómiriniń turmys-salttyq, minez-qulyqtyq ahýalynyń keń panoramasynan árige baryp úirene qoimaǵan qazaq oqyrmanynyń kóz aldyna tuiaq basty, qan sińdi kúnes dalamyzdyń eń ejelgi kezeńindegi eń baiyrǵy kelbetin bar boiaýymen jarqyrata jaiyp salǵan, ári-sári áleýmettik hálge túsken ultymyzdyń psihologiialyq bitimin jiliktei saraptap, ár biiktegi, ár keiiptegi san alýan tarihi tulǵalardyń tutas bir legin daralai músindep bere alǵan, ot japyryp, oq sapyrǵan qushtarlyq tolqyndary men sezim sergeldeńderin kóktemdegi býyrshyndai býyrqanta jetkizgen bul týyndy el tanýymyzda da, jer tanýymyzda da, dáýir tanýymyzda da, ult tanýymyzda da keleli tabysymyz bolyp tabylady.
Ádebiet – kóz aldyńda bolyp jatqandy beineli tilmen baiandaityn kórkem jazylǵan kúndelik emes. Ol – adamzattyń áli kúnge kózin bailap kele jatqan beimálimdik dúniesine úzdiksiz jasalyp turatyn shabýyl. Ol ie atymen belgisiz jáitterdi pash etedi, ie belgili dep júrgen jáitterdiń atymen beimálim sony qyrlaryn ashyp beredi.
Muhtar Maǵaýinniń ótken jaily prozasy da, búgin jaily prozasy da dál osy talapqa tolyǵymen jaýap beredi. Onyń romandary, áńgimeleri men hikaiatttary tól ádebietimizdiń paiymdyq-parasattyq deńgeiin tereńdetken, kórkemdik-beineleýshilik deńgeiin biiktetken súbeli úles boldy. «Tazynyń ólimi», «Jalynda jaz», «Bir atanyń balalary», «Murager», «Kók munar», «Shahan sherilerdiń» qai-qaisysy da – tek ádebietimizdegi ǵana emes, zamandastarymyzdyń jan dúniesindegi tolqynystar men silkinisterge aita qalarlyqtai yqpal ete alǵan tegeýrindi týyndylar.
Olar búgingi zamannyń eń zárý tebirenisterimen ústirt úndespeidi, tuńǵiyqtan jalǵasyp jatatyn jer asty aǵyndardai ári astarly, ári jumbaqty júielestik tanytady. Oqýshynyń aýzyna ońai as usynbai, oiyna tosyn saýaldar uialatyp, janyn jańa izdenisterge qulshyntady. Adamǵa adamnan jumbaq eshteńe joq ekenin uqtyrady. Onyń iyǵyn janshyp, júregin ezetin qai kesepattyń basynda da tek ózi turǵanyn sezdiredi. Bailyq qýǵan ashqaraqtyqtyń el túgili jerdi jutatynyn, bilik qýalaǵan baqqumarlyqtyń tutas memleketterdi túgimen jutyp, talai urpaqtardy kiriptarlyqqa uryndyratynyn túsinýge májbúr etedi. Adam úshin de, qoǵam úshin de bar tragediianyń basy – nápsige tejeý taba almaý ekendigin eriksiz moiyndatady.
Ras, bul – jeke sýretkerdiń ǵana jetken jetistigi emes. Kúlli álemdik aqyl-oidyń alǵan asýy.
Oǵan óz ultynyń kúlli adammzatpen tarihi taǵdyrlastyǵyn, rýhani ózektestigin jiti paiymdaǵan sýretkerler ǵana jete alady. Muhtar Maǵaýin – búgingi ádebietimizdegi sol órege kóterile alǵan sirek tulǵalardyń biri.
Bardy baǵalai almai turyp, joqty túgendei almaisyń. Búgingi qazaq ádebieti de búgingi qazaq dalasyndai. Asa shalqar, asa ulan-ǵaiyr. Uly dalamyzda bir-birine óte uqsas arnalar da kóp, asýlar da kóp. Olardyń bireýine qarap, ekinshisiniń qandai ekenin de ańǵara berýge bolady. Al biraq attap ótýge kónbeitin, ainalyp ótýge bolmaityn asý bermes asqarlar men ótkel bermes dariialar da, Qudaiǵa shúkir, barshylyq. Olardy bilmeseń, otanyńdy túgel tanymaǵanyń... Olardy baryp kórmeseń – óz jerińniń eń basty qadir-qasietin zerttep bilýge enjarlyq tanytqanyń.
Ertis pen Jaiyqqa, Alataý men Altaiǵa barmaǵan adam qazaq jerin kórdim dep aita almaityny siiaqty, tól ádebietimizdiń Muhtar Maǵaýindei kemel sýretkeriniń qunarly týyndylarynyń tunyǵy men tuńǵiyǵyna boilamaǵan adam qazaq elin, qazaq ultyn bildim dep aita almasy haq!
Ondai irgeli sýretkerlerdi shytyrmany men shyrǵalańy mol kúrdeli dáýirler týǵyzary anyq.
Biz de sondai zamandy bastan keship keldik, áli keship otyrmyz.
Týǵan topyraǵynyń eń tereń qabattarynan nár alyp, barshaǵa ortaq zeńgir kóktiń shyrqaý tórine qarai boi túzep kele jatqan záýlim báiterek alpys jyldy artqa tastasa da, dińine shóldiń, nýyna kúzdiń óktemdigin ótkizdire qoiǵan joq.
Áli de jaly biiktep, japyraǵy qalyńdap, máýelei bergei! Jan-jaǵyna shashyratqan jańǵaqtary máńgilik ormanyn molaita túskei!
Ábish Kekilbaiuly, 2000 jyl
(Maqalany kóshirip basqanda derekkózge silteme berý mindetti)
