(قالامداس دوستىڭ مٷشەلتويىنا وراي بٸر ٷزٸك سىر)
...قىرشىن بٸتكەن تال ەدٸ,
جاپىراعىن جايقالتىپ
تەرەك ەتسە تەڭٸر ەتتٸ?
شالكيٸز
ەلٸ كٶز الدىمدا. ۋنيۆەرسيتەتكە جاڭا تٷسكەنبٸز. بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جٶندٸ بٸلمەيمٸز. وقۋدى ەندٸ باستاعالى جاتىرمىز. كٷنگەي بەتتەگٸ اۋديتورييا. تەرەزە جاقتاعى سوڭعى قاتار. قاسىما بيداي ٶڭدٸ بەيتانىس جٸگٸت كەلدٸ. ٷستٸندە شي بارقىت كەۋدەشە. باسىندا جيەگٸ كەستەلەنگەن قازاقى تاقييا. باۋىرساق مۇرىننىڭ ۇشى ەنتەك جىلتىرايدى. جىميىپ كٷلٸپ تۇرعان سيياقتى.
- مەن – مۇحتار ماعاۋينمٸن. شۇبارتاۋدانمىن. مەداليسپٸن. وتاردا استىقتا بولدىم, - دەيدٸ اۋىزىن اشار-اشپاستان جەي-جاپسارىن تٷگەل اقتارىپ.
سودان قاي ساباقتا دا, قاي اۋديتورييادا دا جۇپ جازباي بٸرگە وتىراتىن بولدىق.
ول جىلى وقۋعا كٶبٸنە-كٶپ ەكٸ جىل جۇمىس ٸستەگەن, ەسكەردە بولعان ساقا جٸگٸتتەر الىنعان.
ٷزٸلٸس بولدى-اق, ولار تاقتاعا تالاسادى. قولدارىنا بور تيگەندەرٸ تالتايىپ تۇرا قالىپ, ايداي جۇرتتىڭ الدىندا قولما-قول ٶلەڭ شىعارىپ جازىپ جاتادى. مەكتەپتٸ بيىل بٸتٸرٸپ كەلگەن ازعانتاي توپ ولارمەن تايتالاسۋعا باتىلىمىز بارمايدى. ٷرپيٸسٸپ انادايدان قاداعالاپ وتىرامىز. بٸراق قاراپ وتىرمايمىز. كٶز الدىمىزدا دٷنيەگە كەلٸپ جاتقان «شەدەۆرلەردٸ» ٶزارا تالداپ, تالقىلاپ وتىرامىز. ارامىزدا ەكٸ قاتال سىنشى بار بولىپ شىقتى.
- مىناۋىڭ مال عوي, - دەيدٸ ماعاۋين كٷيگەلەكتەنە تىجىرىنىپ.
- نٶل عوي, نٶل! – دەپ, ورازبەك سەرسەنباەۆ ودان ەرمەن تۇقىرتىپ قولىن بٸر-اق سٸلتەيدٸ.
راسىندا دا, العاشقى سەسسييادان سوڭ تاقتا الدىنداعى تالاس سايابىرسيىن دەدٸ. ال, العاشقى كۋرستان كەيٸن اقىندىق شالىقتان ايتارلىقتاي ايىعىپ تا قالدىق. تٸپتەن ەم قونباعان بٸر-ەكەۋٸمٸز تاقتانى قويىپ, رەداكتسييالاردى جاعالاپ كەتتٸك. كٶپشٸلٸگٸمٸز نە تٸلدٸ, نە ەدەبيەتتٸ كٷيتتەپ, «عىلىم قۋا» باستادىق. ەيتەۋٸر, كٸتاپحانا قۇمارمىز. تٸپتٸ زەرتتەۋشٸلەر بولماسا, بالا-شاعاعا ەسٸگٸن اشا قويمايتىن «ارنايى قوردىڭ» دا تابالدىرىعىن توزدىراتىندى شىعاردىق. بۇل «مايداندا» بٸلەگٸن سىبانىپ الدىمىزدا جٷرەتٸن مۇحتار ماعاۋين ەدٸ. ول كەزدە ەلٸ قۇلاعىمىزعا تاڭسىق احمەت, ماعجان, شەكەرٸمدەردٸ قۇلاش-قۇلاشىمەن جاتقا سوعادى. اباي جٶنٸندە دە بٸرگە قونىپ كەلگەندەي ەجٸكتەي ەڭگٸمەلەيدٸ. اتاق جٶنٸندە دە مۇحتار مەن ماعاۋييا بەكەردەن-بەكەر قوساقتاسىپ جٷرمەگەن سيياقتى. اتاسى ماعاۋييا ات باپتاعان, ەڭگٸمە باعالاعان كەرٸ قۇلاق كٸسٸ ەكەن. مٸنەز جاعىنان دا بەلٸن بەرە قويماعان تەرٸزدٸ. مۇحتار سونىڭ قولىندا ٶسٸپتٸ. ەركەك كٸندٸكتەن تۇقىمدا جالعىز. كٷللٸ ەۋلەت بوپ تٶبەسٸنە كٶتەرٸپتٸ. مۇحتاردىڭ بٸراز قاسيەتٸ سول بالالىق شاعىنان ٶربٸپ جاتسا كەرەك. اباي, شەكەرٸم تۋعان, قازاقتىڭ يگٸ جاقسىلارىنىڭ بەرٸ ات باسىن بۇرعان, بٸز تۋماي تۇرعاندا بولعان تالاي شىرعالاڭ شايقاستاردىڭ ورتاسىنا اينالعان ٶلكەدە تۋىپتى. سول وقيعالاردى ٶز كٶزٸمەن كٶرە قالعان قۇيما قۇلاق كەرييانىڭ ەڭگٸمەسٸن تىڭداپ ٶسٸپتٸ. ەلگٸندەي بٸز ەستٸمەگەندٸ ەستٸپ, بٸز بٸلمەگەندٸ بٸلٸپ ٶسۋٸنە بۇل جەيتتار از ىقپال ەتپەگەن سيياقتى. مۇحتار ٷيلەنگەندە ماعاۋييا اقساقال قاق تٶردە وتىرىپ ەدٸ. سوندا جاس كەلٸنگە مەن: «جالعىز ۇلدىڭ جاپىراعىن جاي. انا وتىرعان اتامىزدىڭ اتىن ارقالاعانداردى بٸر جالدى بٸر ٶزٸ تولتىراتىن بٸر قاۋىم ەل ەت», - دەگەنٸمدە, مارقۇم قالبالاقتاپ قالىپ ەدٸ. جارىقتىقتىڭ جاتقان جەرٸ جارىق بولعاي! اۋزىمىزعا قۇداي سالدى ما باقىت زامانداسىمىز دٸتتەگەن جەردەن شىقتى.
بٸراق بٸز سٶز قىلىپ وتىرعان ۋاقىتتا مۇحتاردىڭ جان دٷنيەسٸن باقىتتىڭ ەلٸ بٸر ٶزٸ جاۋلاپ الا قويماعان كەزەڭٸ ەدٸ. ول كەزدەگٸ مۇحتاردىڭ كٷنٸ-تٷنٸ قولىنا شىراق الىپ تٷسكەن بٸردەن بٸر عاشىعى – كٸتاپ ەدٸ. بٸر قىزىعى, بٸزدٸڭ بۋىن تىم تاقۋا بولعان سيياقتى. قىلشىلداعان جٸگٸت شاقتا ىزدييا كيٸنٸپ, سىزدييا سٶيلەپ, قىزعالداقتاي قۇلپىرىپ تۇرعان قىزدار جاتاقحاناسىن جاعالاماي, قايداعى بٸر كٷڭگٸرت وقۋ زالدارىنىڭ تٷكپٸرلەرٸندە الا قاعازدارعا سىعىراڭداۋمەن ٶتكٸزٸپپٸز. سوعان قاراعاندا بالا كەزٸمٸزدە جاتا-جاستانا وقىعان «قازاق سولداتىندا» مٷسٸرەپوۆ ايتقان: « ٶزٸڭ ٷشٸن دە وقى, ەكەڭ ٷشٸن دە وقى, تٸپتٸ باباڭ ٷشٸن دە وقى», - دەگەن ٶسيەتتٸ قاز-قالپىندا تٷسٸنسەك كەرەك. قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, تۇقىمىمىزداعى ەلدەنەشە ۇرپاقتىڭ اڭقاسىن كەپتٸرٸپ كەتكەن اقپارات تاپشىلىعىنىڭ ەسەسٸن بٸر-اق قايتارعىمىز كەلگەن سيياقتى. ونىڭ ٷستٸنە, تۋماي جاتىپ, بابالارىمىزدى تاپتىق شايقاستار, ەكەلەرٸمٸزدٸ ەلەمدٸك سوعىس جالماپ, كومسومولدى كٶكە, پارتييانى ەكە تۇتىپ, ينتەرناتتى ٶز ٷي - ٶلەڭ تٶسەگٸمٸزگە بالاپ, قازىنانىڭ قارا قازانىنا بايلانىپ, رەسمي ٷگٸت-ناسيحاتتان باسقا ەشتەڭە ەستي الماي ٶسكەن بٸزدەر كٶپ نەرسەدەن قۇر قۇلاقتاۋ ەكەنبٸز. مەكتەپتە ەجەلگٸ گرەكتەر مەن كەيٸنگٸ سلوۆياندار تاريحىن ەجٸكتەپ باققانمەن, ٶزٸمٸز جايلى ەشتەڭەگە قارىق قىلا قويماپتى. ەدەبيەتتە دە اباي زامانىنان حايۋاناتتار ەرتەگٸسٸنە بٸر-اق سەكٸرٸپپٸز. باسقانى قويعاندا, باتىرلار جىرىن قارا قاسقا اتتى قامبارمەن شەكتەپتٸ. قىز جٸبەك پەن قوبىلاندىنىڭ ٶزٸن كٸتاپتان ەمەس, اۋىلعا كەلٸپ ۇرلانىپ جىر ايتاتىن جىرشىلاردان بٸلٸپپٸز. بٸراق, نەعۇرلىم اش ۇستاعان تٶلدٸڭ سوعۇرلىم اشقاراق بولىپ كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ عوي. بٸزدٸڭ الپىسىنشى جىلدارعى بۋىن ازعانتاي جىلىمىقتىڭ تۇسىندا ويدا-جوقتا قورىققا تٷسٸپ كەتكەن قوزى-لاقتاي قوماعايلانىپ كەتسەك كەرەك. سول كەزدەگٸ رۋحانييات ورمانىنىڭ تالاي-تالاي نۋ جىنىستارىنا سۇعىنىپ-اق باعىپپىز. ول كەزدەگٸ ٶز ەدەبيەتٸمٸز بەن تاريحىمىز جايلى قولدا قالعانداردى تىيىم سالىنعانى, تىيىم سالىنباعانىنا قاراماستان, ٸندەتٸپ جٷرٸپ وقىپ شىقتىق. بۇنى دا مٸسە تۇتپاي, وعان دەيٸن بٸزگە تاڭسىق بولىپ كەلگەن باسقا سالالارعا دا باس قويىپپىز. باتىس, شىعىس كلاسسيكاسى... ەجەلگٸ جەنە كەيٸنگٸ تاريح... ٶتكەن جەنە بٷگٸنگٸ زامانداعى رۋحاني سايىستار... ٶز تۇسىمىزداعى كٶزگە انىق جەنە كٶزدەن تاسا كٶزقاراستار شايقاستارى... ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ تاريحى... ەدەبيەت پەن فيلوسوفييانىڭ, تٸپتٸ ساياساتتىڭ كٶرنەكتٸ تۇلعالارىنىڭ ٶمٸر جولدارى... كەڭەستٸك ەدەبيەت پەن قوعامدىق ويداعى تىڭ اعىمدار... بەرٸ-بەرٸ ول كەزدەگٸ بٸزدٸڭ تىم ەلگەزەك كٶڭٸلٸمٸزدٸ ەرەكشە ەلٸكتٸرٸپ ەكەتە بەرۋشٸ ەدٸ.
سونىڭ بەرٸ كٷندەردٸڭ كٷنٸندە زاماننىڭ جاڭا بەل-بەلەستەرٸندە كٶزگە تانىس سٷرلەۋ-سوقپاقتار بولىپ كٶلبەڭدەپ الدىمىزدان شىعا كەلەتٸنٸنە ول كەزدە ەرينە, كٶزٸمٸز جەتە قويماعان شىعار. بٸراق مال ەكەش مال دا قالىڭ شٶپتٸڭ ٶزٸنە زەرۋٸن تاۋىپ الىپ جايىلادى دەيدٸ عوي. بٸزدەردٸڭ زەيٸنٸمٸزدٸ ەلگٸندەي ٶرٸستەرگە باستاپ جٷرگەن دە تەك قانا كٸتاپقۇمارلىق ەمەس سيياقتى. ٶزٸمٸزدٸ ٶربٸتكەن ەلەۋمەتتٸڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ نەبٸر تۇڭعيىق تەرەڭٸندە, ول كەزدە كٶبٸمٸزگە ەلٸ كٶمەسكٸ جاتقان تىلسىم زەرۋلٸكتەر شىعار. ونىڭ ٷستٸنە ول كەزدەگٸ كەڭەس قوعامىندا ايتا قالارلىقتاي قوبىلجىما احۋال ورناعانى دا ايان. بٸرەۋلەر وعان ٷمٸتتەنە, بٸرەۋلەر كٷمەندانا قارادى. بٸراق, بۇرىنعى ەنجارلىق پەن قاساڭدىق توڭى ەدەۋٸر جٸپسٸگەندەي بولدى. قارا سۋىق قايتا ۇرىپ كەتە مە دەگەن قاۋٸپ تە جوق ەمەس ەدٸ. سونداي ەكٸۇداي كەزەڭدە ەر جەتە باستاعان بۋىننىڭ ەلگٸندەي ەلگەزەكتٸك تانىتۋى تابيعي نەرسە تەرٸزدٸ. جاستىق قاشاندا: «بۇل دٷنيە بۇل قالپىندا قالمايدى. بەرٸبٸر ٶزگەرەدٸ», - دەگەن ٷمٸتكە بەيٸم تۇرادى عوي. سونداي كەزدە بٸزدٸڭ جۇرتىمىزدى قانداي جاعدايعا ۇشىرايتىندىعى دا تەبٸرەنتپەي قويمايتىن-دى. تەك بٸزدە عانا ەمەس, كەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ۇلتتىق ەدەبيەتتەردٸڭ بەرٸندە دە ٶز بولمىسى مەن بولاشاعىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق لەبٸ ايقىن سەزٸلە باستاعان-دى.
بٸزدٸڭشە, سول تۇستاعى ۇلتتىق مٸنەز-قۇلىققا, تاريحي تاقىرىپقا باسا كٶڭٸل بٶلٸنە باستاۋىنىڭ ار جاعىندا دا وسىنداي سىر جاتقان سەكٸلدٸ, بۇل – جوعارىدان ەمەس, تٶمەننەن, ٷستٸڭگٸ قاباتتان ەمەس, تەرەڭنەن كٶتەرٸلگەن ەرٸ توسىن, ەرٸ شەتٸن باستاما ەدٸ. ول كەيبٸرەۋلەر ٷشٸن ۋاقىتشا ەلٸكتەۋ-سولىقتاۋمەن شەكتەلسە, كەيبٸرەۋلەر ٷشٸن تٷپكٸلٸكتٸ ماقساتقا, تٷبەگەيلٸ باعىتقا اينالا باستادى.
سول باعىتقا ارامىزدان ەڭ الدىمەن بەت بۇرعانىمىز مۇحتار ماعاۋين ەكەندٸگٸن باسىن اشىپ ايتۋ جاستايىمىزدان تاي-قۇلىنداي تەبٸسٸپ بٸرگە ٶسكەن ماعان ايرىقشا پارىز سيياقتى. ال بۇل ول كەزدە تاپ ونشا وڭاي شارۋا ەمەس ەدٸ.
بۇل ورايدا بٸر وقيعا ەرٸكسٸز ەسكە ورالادى. پەداگوگيكالىق تەجٸريبەگە باردىق. ەدەبيەتتەن ەڭبەگٸ سٸڭگەن مۇعالٸم اقساقال ساباق بەرەدٸ ەكەن. بٸزدٸ قۋانا قارسى الدى. ساباقتارىمىزعا قالماي قاتىسىپ جٷردٸ. تالاي رەت ارقامىزدان قاقتى. كەنەت ەلگٸ كٸسٸ نٸلدەي بۇزىلسىن... 1916 جىلعى, كٶتەرٸلٸس تاقىرىبىنداعى شىعارمالار تۋرالى ساباقتى مۇحتار جٷرگٸزگەن. ول ەڭگٸمەسٸن باستاي بەرە-اق, ارتقى جاقتا وتىرعان اقساقال ىسىلداپ-پىسىلداۋىن كٶبەيتتٸ. ٷزٸلٸس كەزٸندەگٸ تالقىلاۋدا: «مىنا ستۋدەنتتٸڭ ەلگٸ ايتىپ وتىرعاندارى مينيسترلٸك بەكٸتكەن وقۋلىققا دا, باعدارلاماعا دا ەش سەيكەسپەيدٸ. وندايدى مەكتەپ قابىرعاسىندا ايتۋعا بولمايدى», - دەپ بٸر-اق تۇجىردى. ەرٸپتەسٸمٸزدٸ جاقتاپ, ارا تٷسٸپ كٶرٸپ ەك, ەڭگٸمە تٸپتەن ۇشىقتى. بٸزگە ودان ەرٸ ساباق بەرۋگە تىيىم سالدى. وبالدارى نە كەرەك, ۋنيۆەرسيتەت پەن مينيسترلٸكتەن كەلگەن ٶكٸلدەر ارالاسىپ: «جاستار عوي, البىرتتىقپەن ايتقان عوي», - دەپ جۋىپ-شايىپ, اقساقالدى رايىنان ەزەر قايىردى.
ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل سول كەزدەگٸ قوعام ٷشٸن سونشالىقتى تاڭقالارلىق جاعداي ەمەس-تٸ. ەلەۋمەتتٸك جىرتقىشتىق قولدان قوزدىرىلىپ, رۋحاني ەۋلەكٸلٸك جىلدار بويى ازاماتتىق بەلسەندٸلٸككە باعالانىپ, مومىن جاعى ەسەڭگٸرەپ, پىسىقتاي جاعى ەبدەن ەۋمەسەرلەنٸپ العان ەرٸ-سەرٸ قاۋىمنان ودان باسقانى كٷتۋ دە مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. بۇل ادامزاتتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸنە كٷشتەپ تانىلعان تاپشىلدىق يدەولوگييانىڭ بٸزدٸڭ سانامىزدى قانشالىقتى ۋلاپ ٷلگەرگەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ-تٸن. قيت ەتسە, اراعا سىنا قاعىپ, اداماداردى بٸر-بٸرٸنە ايداي سالىپ, انا تاپ پەن مىنا تاپ, انا جاق پەن مىنا جاق دەپ, ەلەۋمەتتٸك تەكەتٸرەسكە يتەرمەلەپ باعاتىن ەبجٸلدٸك يدەولوگيياسى كٶزقاراسىمىز بەن مٸنەز-قۇلقىمىزدى دا بٸرشاما قۇبىجىقتاندىرىپ جٸبەرٸپ ەدٸ. ودان ارىلۋدىڭ بٸزدەر ٷشٸن جالعىز جولى – ۇلت بولىپ تەۋەلسٸزدٸك الىپ, ۇلتتىق تۇتاستىق پەن جاڭارۋدى ەلەۋمەتتٸك تايتالاستاردان جوعارى قويىپ, سول ارقىلى بىلايعى ادامزات كٶتەرٸلٸپ جاتقان رۋحانيياتتىق بيٸكتەرگە كٶتەرٸلۋ ەدٸ. توتاليتاريزم ونىڭ جولىن قىرقۋعا كٷش سالىپ باقتى. ۇلتتىق سانامىزدى ودان ەرٸ قويىرتپاقتاندىرىپ, ۇلى دالامىزدى تەك جاپپاي قىرىپ-جويعىش قارۋلاردىڭ عانا ەمەس, جاپپاي مەڭگٷرتتەندٸرٸپ, ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز قومسىنۋشىلىق پەن ٶزارا سايىسپاۋشىلىقتىڭ ٸندەتٸن قوزدىراتىن ەرقيلى ەلەۋمەتتٸك ەكسپەريمەنتتەردٸڭ دە سىناق الاڭىنا اينالدىرىپ باقتى. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶمٸردە بٸر ٶزگەرٸس بولدى-اق, بٸرقاتارىمىزدى سۋ تٷبٸنە جٸبەرٸپ, بٸرقاتارىمىزدى سۋ بەتٸنە قالقىتىپ شىعارعىمىز كەلٸپ, ۇرىنارعا قارا ٸزدەپ, بٸر-بٸرٸمٸزبەن جاعالاسا كەتەر ٸلٸك ٸزدەپ تۇراتىندىعىمىز دا سوندىقتان شىعار. ودان ٶتكەندەگٸلەرگە دە, بٷگٸندەگٸلەرگە دە ٶكپەلەپ ەمەس, ەرقايسىمىز دا ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز مىقتاپ قولعا الىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٶكپەلٸككە ۇرىنباۋعا تىرىسىپ ايىعا الاتىن شىعارمىز. ٶن بويىمىزعا كەشەگٸدەن سٸڭٸپ قالعان قىرعيقاباقتىق ۋىن ەبدەن سارقىلعانىنشا سىعىمداپ سىعىپ, رۋحاني جاڭارۋ-تازارۋدى جاپپاي جەكە ماقسات, جەكە مۇراتقا اينالدىرا الساق قانا ارىلا الاتىن شىعارمىز. ول ٷشٸن ٶز بولمىسىمىزدى ٶزٸمٸز مۇقييات زەردەلەي بٸلمەگٸمٸز شارت. ٶزگەلەردٸڭ ايتاعىنا ەمەس, ٶز كٶكٸرەگٸمٸزدٸڭ پەتۋاسىنا جٷگٸنبەگٸمٸز شارت. ال بۇل ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا, ونىڭ قاسيەتتەرٸ مەن قاسٸرەتتەرٸنە قاپىسىز قانىققان بولساق قانا, جٷزەگە اسپاقشى. بۇل حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەنٸن تاۋىسا زەرتتەپ, تالداپ تٷسٸنە الساق قانا, مٷمكٸن بولماقشى.
بۇل جاعىنان كەلگەندە, ەۋەلدەن-اق ەدەبيەتٸمٸزگە كٶپ نەرسەلەرگە توسىن كٶزقاراسىمەن, باتىل پٸكٸرلەرٸمەن بٶلەكشە كٶزگە تٷسٸپ كەلگەن مۇحتار ماعاۋين – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتاردىڭ دا, كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ دا الدىندا ايرىقشا ەڭبەگٸ بار ايتۋلى قالامگەر.
ول قۇراستىرعان «الداسپان» انتولوگيياسى كەنەزەسٸ كەپكەن بەتپاقتىڭ شٶلٸنەن اياق استىنان باياعىدان ەنگە قوسىپ كەلە جاتقان ايدىن كٶل قايتا شالقىپ شىعا كەلگەندەي ەسەر ەتتٸ. جوعالىپ كەتتٸ دەپ جٷرگەن ەجەلگٸ تەتيس مۇحيتى كەنەتتەن جەر كٸندٸگٸن قايتا تەسٸپ شىققانداي كٶرٸندٸ. وعان ٸلە-شالا جارىق كٶرگەن «قوبىز سارىنى» مونوگرافيياسى ەلگٸندەي شالقاردىڭ بار جازيراسى مەن بار تەرەڭٸن قاپىسىز اشىپ بەرگەن ەرەكشە عىلىمي ەڭبەك بولدى.
ول – شىن مەنٸندە دە, بەيتانىس ايدىننىڭ بار قۇپيياسىن الدىنا تٷگەل جايىپ بەرە العان ەڭ سەنٸمدٸ لوتسييالىق باعىتتاما ەدٸ. سولاي بولدى دا... «الداسپان» شىقتى دا, قازاقتىڭ ەجەلگٸ پوەزيياسىنان عانا ەمەس, بٷگٸنگٸ پوەزيياسىنان دا كٶكٸرەك اشاتىن اششى جۋساننىڭ جۇپار يٸسٸ اڭقىپ قويا بەردٸ. الا قىردا اتاناقتاي شاپقان ات دٷبٸرٸ, اي نۇرىمەن تايتالاسقان الماس سەمسەر جارقىلى, زۋىلداعان جەبەلەر سۋىلى كٷشەيٸپ كەتتٸ. ورىسشا جازاتىندارىمىز دا, قازاقشا جازاتىندارىمىز دا قالانى تاستاپ, قالامدارىن ساپتاپ, داڭعايىر دالاعا قاراي جوسىلىپ, جۇلدىزى بىجىناعان اشىق اسپان استىندا جورتۋىلدىڭ تەر يسٸ مٷڭكٸگەن توقىمىن تٶسەنٸپ, ەرەۋٸلدەردٸڭ قانىنا مالشىنعان ەر-تۇرمانداردى جاستانىپ, ارمانعا بەرٸلٸپ, الىس عاسىرلاردىڭ ەمٸس-ەمٸس ەلەستەرٸن تٸرٸلتٸپ باعۋعا قۇلشىندىق. قازاق پوەزيياسى مەن پروزاسىنىڭ ۇلتتىق تاريحي بولمىسىمىزدىڭ بۇعان دەيٸن بەيمەلٸم جاتقان قاباتتارىنا باعىت العان جويقىن جورىعى سولاي باستالىپ كەتكەن-دٸ. «الداسپان» مەن «قوبىز سارىنى» - جىلدار بويى تۋىپ جاتقان قادىم زاماندار تاقىرىبىنىڭ تىڭىنا العاش تٷرەن تارتقان تۋىندىلار ەدٸ.
بۇل جاڭالىق ٶز تۇسىندا لايىقتى باعالاندى ما? باعالانعاندا قانداي! وقۋشىلار تاراپىنان تالاسىپ وقىر تاڭسىق كٸتاپقا, تٸپتٸ قولعا تٷسٸرە الماس زەرۋ كٸتاپقا اينالسا, ودان ارتىق قانداي باعالاۋ كەرەك. ەدەبي-عىلىمي ويدا قىزۋ تالاس تۋسا – سونىعا دەت ەتكەن سوقتالى زەرتتەۋدٸڭ سىباعاسى سول بولماي ما?! رەسمي ساياسات سەكەم السا, ول دا رۋحاني قاساڭدىق پەن ەلەۋمەتتٸك ەنجارلىقتىڭ كٷتپەگەن جەردەن كٶبەسٸنە كٶك نايزا سۇعىلعاندىعى شىعار! ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ەڭ كەمەل كٷشتەرٸ ەڭ كەندە تاقىرىپتارعا جابىلا بەت بۇرسا – بۇل جاپپاي قولداعاندىق ەمەس پە?!
يدەولوگييالىق توتاليتاريزمنٸڭ توڭى ەلٸ قاقىراي قويماعان كەزەڭدە, قوس قۇرلىقتى باسا كٶكتەپ جاتقان تەرٸسكەي ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸن ەتنيكالىق جاعىنان بٸرجولاتا بەدەرسٸزدەندٸرٸپ, اتىمەن سونى سيپاتتى جاڭا بٸر تۇتاستىققا اينالامىز دەپ ەندٸ ٶزەۋرەي باستاعان تۇستا, ول ٷشٸن تٶڭٸرەگٸنە توپتاسامىز دەپ وتىرعان كٸندٸك ۇلتتىڭ باسىنا ەڭگٸر تاياق ويناعان باسقا بٸر زامانداعى باسقا بٸر قاۋىمنىڭ باسقا بٸر احۋالى جايىنداعى اتىمەن توسىن شىندىق جەر استىنا كٷشپەن بۇقتىرىلعان جانارتاۋداي تۇتقيىلدا لاپ قويسا, ول جوعارىدا ايتىلعاننان باسقاشا بولىپ, ەشكٸمدٸ سەلت ەتكٸزبەي, ەشتەڭە بولماعانداي, جايباراقات, جايدارى قابىلدانسا, جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ تەۋەكەلگە بارعان جاۋجٷرەك زەرتتەۋشٸنٸڭ ەڭبەگٸنەن ەشتەڭە ٶنبەگەندەي بولار ەدٸ عوي. ول سۇراپىل داۋىلدان الاساپىران تولقىن كٶتەرٸلمەگەندەي, كٶك نٶسەردەن سوڭ دٷركٸرەپ كٶك شالعىن بوي كٶتەرمەگەندەي, ادام تٷسٸنە الماس قۇبىجىق قۇبىلىس سيياقتانار ەدٸ عوي...
جوق, «الداسپان» مەن «قوبىز سارىنى» ٶز تۇسىنداعى قازاق ەدەبيەتٸ مەن قوعامدىق ويىندا شەشۋشٸ بەتبۇرىس جاساي الدى. ونىڭ ەلگٸندەي كٶپە-كٶرٸنەۋ تابىسى ۇلتتىق تاريحتىڭ تۇڭعيىقتارىنا دەن قويعان كٷشتەردٸڭ جٸگەرٸن قايراپ, شابىتىن وياتتى. سول قۋاتتى لەكتٸڭ الدىندا مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ٶزٸ دە جٷردٸ. كٶپ ۋاقىت تىلسىم تيىرىم مەن تىمىرسىق ٷرەي تٷنەگٸنە اينالىپ كەلگەن الىس عاسىرلار قويناۋىنا باتىلى مەن تەۋكەلٸ بارىپ, تىڭعىلىقتى زەرتتەپ قايتقان زەردەلٸ عالىم ەندٸ ونى سۋرەتكەرلٸك تۇرعىدان يگەرۋگە كٸرٸستٸ. كٶپشٸلٸگٸمٸز جاڭا زاماننان تاپقاندىرىمىزدى جابىلا دەرٸپتەپ جاتقاندا, ول جوعالتقانىمىزدىڭ ەڭ ٷلكەنٸ – تٶل مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تٷپ باستاۋلارى جايلى كٷرمەۋٸ مول كٷردەلٸ شىندىقتى اشاتىن كەڭ تىنىستى ەپوپەياعا وتىردى. ونىڭ ٶزەگٸنە بٸر كەزدە ورىستىڭ شەت ايماقتاعى نوياندارىنىڭ قولىنا تٷسٸپ, پاتشا سارايىندا اماناتتا ۇستالعان قازاق حانزاداسىنىڭ ايانىشتى تاعدىرى الىندى. سٶز جوق, ورازمۇحامبەت وندانۇلى – ورىس تاريحىندا دا, قازاق تاريحىندا دا بار قىر, بار سىرىن تٷگەل جايىپ سالا قويماعان تۇڭعيىق تۇلعا. ونىڭ تٶڭٸرەگٸندە تالاس تا كٶپ, قۇپييا دا كٶپ. سىرت قاراعاندا, ول كەزدەگٸ رەسمي ساياساتتى دا ونشا تٸكسٸنتە قويماعان تۇلعا. بٸراق, مۇحتار ماعاۋينگە دە كەرەگٸنٸڭ ٶزٸ سول ەدٸ. ونىڭ وسى «تانىس بەيتانىستىعى» ەدٸ. ٶيتكەنٸ, تاريحي رومان ٶتكەندٸ داتتاۋ ٷشٸن دە, ماقتاۋ ٷشٸن دە جازىلمايدى. ونىڭ سىرى مەن شىنىنا قانىعۋ ٷشٸن جازىلادى. ونىڭ ەلٸ دە بەيمەلٸم قۇپييالارىنان بٷگٸنگٸنٸڭ ەلٸ دە ەكٸ ۇداي ساۋالدارىنا جاۋاپ ٸزدەۋ ٷشٸن جازىلادى. ول ٷشٸن باسى اشىق وقيعالار مەن باسى اشىق قاھارمانداردان گٶرٸ باسى داۋلى وقيعالار مەن باسى داۋلى كەيٸپكەرلەر ەلدەقايدا قولايلىراق. ول تاريحىمىزدىڭ كٶپ كٷرمەۋٸن شەشٸپ, كٶپ كٶلەڭكەسٸنٸڭ بەتٸن اشۋعا كٶبٸرەك جەردەمدەسەدٸ.
رومانشى ماعاۋين ٶز كەيٸپكەرٸنٸڭ باسىنداعى جۇمباقتىڭ استارىنا بويلاي وتىرىپ, ٶز ۇلتىنىڭ باسىنداعى قاسٸرەتتٸڭ تۇڭعيىعىنا سٷڭگيدٸ. قازاق حاندىعىنىڭ قالاي قۇرىلىپ, قالاي قۇلپىرىپ, قالاي قۇرىپ كەتۋٸنٸڭ كٸلتيپاندارىن ەجٸكتەيدٸ. سول ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ باسىنداعى تراگەدييانىڭ تٶپ-تٶركٸنٸن دٶپ باسادى. سىرتتىڭ تەگەۋرٸنٸ مەن ٸشكٸ كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ تۇتقيىل تٸل تابىسۋىنان قايتا-قايتا كٶزٸمٸزگە كٶپ شىبىن ٷيمەلەپ كەلە جاتقانىن رەاليستٸك پروزانىڭ زەرتتەۋشٸ ۋىتقا يە بايىپتى تٸلٸمەن جەتكٸزەدٸ.
بۇل رەتتە كەلگەندە, «الاساپىران» - ەلٸمساقتىڭ ەرتەگٸسٸن قوزعايتىن ەمەس, بٷگٸنگٸ شىندىقتىڭ ٶزەگٸن ارشيتىن ۇلاعاتتى شىعارما.
«اباي جولىنداعى» بەرگٸ ەكٸ عاسىر توعىسىنداعى قىر ٶمٸرٸنٸڭ تۇرمىس-سالتتىق, مٸنەز-قۇلىقتىق احۋالىنىڭ كەڭ پانوراماسىنان ەرٸگە بارىپ ٷيرەنە قويماعان قازاق وقىرمانىنىڭ كٶز الدىنا تۇياق باستى, قان سٸڭدٸ كٷنەس دالامىزدىڭ ەڭ ەجەلگٸ كەزەڭٸندەگٸ ەڭ بايىرعى كەلبەتٸن بار بوياۋىمەن جارقىراتا جايىپ سالعان, ەرٸ-سەرٸ ەلەۋمەتتٸك حەلگە تٷسكەن ۇلتىمىزدىڭ پسيحولوگييالىق بٸتٸمٸن جٸلٸكتەي ساراپتاپ, ەر بيٸكتەگٸ, ەر كەيٸپتەگٸ سان الۋان تاريحي تۇلعالاردىڭ تۇتاس بٸر لەگٸن دارالاي مٷسٸندەپ بەرە العان, وت جاپىرىپ, وق ساپىرعان قۇشتارلىق تولقىندارى مەن سەزٸم سەرگەلدەڭدەرٸن كٶكتەمدەگٸ بۋىرشىنداي بۋىرقانتا جەتكٸزگەن بۇل تۋىندى ەل تانۋىمىزدا دا, جەر تانۋىمىزدا دا, دەۋٸر تانۋىمىزدا دا, ۇلت تانۋىمىزدا دا كەلەلٸ تابىسىمىز بولىپ تابىلادى.
ەدەبيەت – كٶز الدىڭدا بولىپ جاتقاندى بەينەلٸ تٸلمەن باياندايتىن كٶركەم جازىلعان كٷندەلٸك ەمەس. ول – ادامزاتتىڭ ەلٸ كٷنگە كٶزٸن بايلاپ كەلە جاتقان بەيمەلٸمدٸك دٷنيەسٸنە ٷزدٸكسٸز جاسالىپ تۇراتىن شابۋىل. ول يە اتىمەن بەلگٸسٸز جەيتتەردٸ پاش ەتەدٸ, يە بەلگٸلٸ دەپ جٷرگەن جەيتتەردٸڭ اتىمەن بەيمەلٸم سونى قىرلارىن اشىپ بەرەدٸ.
مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ٶتكەن جايلى پروزاسى دا, بٷگٸن جايلى پروزاسى دا دەل وسى تالاپقا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدٸ. ونىڭ روماندارى, ەڭگٸمەلەرٸ مەن حيكاياتتتارى تٶل ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ پايىمدىق-پاراساتتىق دەڭگەيٸن تەرەڭدەتكەن, كٶركەمدٸك-بەينەلەۋشٸلٸك دەڭگەيٸن بيٸكتەتكەن سٷبەلٸ ٷلەس بولدى. «تازىنىڭ ٶلٸمٸ», «جالىندا جاز», «بٸر اتانىڭ بالالارى», «مۇراگەر», «كٶك مۇنار», «شاحان شەرٸلەردٸڭ» قاي-قايسىسى دا – تەك ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ عانا ەمەس, زامانداستارىمىزدىڭ جان دٷنيەسٸندەگٸ تولقىنىستار مەن سٸلكٸنٸستەرگە ايتا قالارلىقتاي ىقپال ەتە العان تەگەۋرٸندٸ تۋىندىلار.
ولار بٷگٸنگٸ زاماننىڭ ەڭ زەرۋ تەبٸرەنٸستەرٸمەن ٷستٸرت ٷندەسپەيدٸ, تۇڭعيىقتان جالعاسىپ جاتاتىن جەر استى اعىندارداي ەرٸ استارلى, ەرٸ جۇمباقتى جٷيەلەستٸك تانىتادى. وقۋشىنىڭ اۋزىنا وڭاي اس ۇسىنباي, ويىنا توسىن ساۋالدار ۇيالاتىپ, جانىن جاڭا ٸزدەنٸستەرگە قۇلشىنتادى. ادامعا ادامنان جۇمباق ەشتەڭە جوق ەكەنٸن ۇقتىرادى. ونىڭ يىعىن جانشىپ, جٷرەگٸن ەزەتٸن قاي كەسەپاتتىڭ باسىندا دا تەك ٶزٸ تۇرعانىن سەزدٸرەدٸ. بايلىق قۋعان اشقاراقتىقتىڭ ەل تٷگٸلٸ جەردٸ جۇتاتىنىن, بيلٸك قۋالاعان باققۇمارلىقتىڭ تۇتاس مەملەكەتتەردٸ تٷگٸمەن جۇتىپ, تالاي ۇرپاقتاردى كٸرٸپتارلىققا ۇرىندىراتىنىن تٷسٸنۋگە مەجبٷر ەتەدٸ. ادام ٷشٸن دە, قوعام ٷشٸن دە بار تراگەدييانىڭ باسى – نەپسٸگە تەجەۋ تابا الماۋ ەكەندٸگٸن ەرٸكسٸز مويىنداتادى.
راس, بۇل – جەكە سۋرەتكەردٸڭ عانا جەتكەن جەتٸستٸگٸ ەمەس. كٷللٸ ەلەمدٸك اقىل-ويدىڭ العان اسۋى.
وعان ٶز ۇلتىنىڭ كٷللٸ اداممزاتپەن تاريحي تاعدىرلاستىعىن, رۋحاني ٶزەكتەستٸگٸن جٸتٸ پايىمداعان سۋرەتكەرلەر عانا جەتە الادى. مۇحتار ماعاۋين – بٷگٸنگٸ ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ سول ٶرەگە كٶتەرٸلە العان سيرەك تۇلعالاردىڭ بٸرٸ.
باردى باعالاي الماي تۇرىپ, جوقتى تٷگەندەي المايسىڭ. بٷگٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸ دە بٷگٸنگٸ قازاق دالاسىنداي. اسا شالقار, اسا ۇلان-عايىر. ۇلى دالامىزدا بٸر-بٸرٸنە ٶتە ۇقساس ارنالار دا كٶپ, اسۋلار دا كٶپ. ولاردىڭ بٸرەۋٸنە قاراپ, ەكٸنشٸسٸنٸڭ قانداي ەكەنٸن دە اڭعارا بەرۋگە بولادى. ال بٸراق اتتاپ ٶتۋگە كٶنبەيتٸن, اينالىپ ٶتۋگە بولمايتىن اسۋ بەرمەس اسقارلار مەن ٶتكەل بەرمەس دارييالار دا, قۇدايعا شٷكٸر, بارشىلىق. ولاردى بٸلمەسەڭ, وتانىڭدى تٷگەل تانىماعانىڭ... ولاردى بارىپ كٶرمەسەڭ – ٶز جەرٸڭنٸڭ ەڭ باستى قادٸر-قاسيەتٸن زەرتتەپ بٸلۋگە ەنجارلىق تانىتقانىڭ.
ەرتٸس پەن جايىققا, الاتاۋ مەن التايعا بارماعان ادام قازاق جەرٸن كٶردٸم دەپ ايتا المايتىنى سيياقتى, تٶل ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ مۇحتار ماعاۋيندەي كەمەل سۋرەتكەرٸنٸڭ قۇنارلى تۋىندىلارىنىڭ تۇنىعى مەن تۇڭعيىعىنا بويلاماعان ادام قازاق ەلٸن, قازاق ۇلتىن بٸلدٸم دەپ ايتا الماسى حاق!
ونداي ٸرگەلٸ سۋرەتكەرلەردٸ شىتىرمانى مەن شىرعالاڭى مول كٷردەلٸ دەۋٸرلەر تۋعىزارى انىق.
بٸز دە سونداي زاماندى باستان كەشٸپ كەلدٸك, ەلٸ كەشٸپ وتىرمىز.
تۋعان توپىراعىنىڭ ەڭ تەرەڭ قاباتتارىنان نەر الىپ, بارشاعا ورتاق زەڭگٸر كٶكتٸڭ شىرقاۋ تٶرٸنە قاراي بوي تٷزەپ كەلە جاتقان زەۋلٸم بەيتەرەك الپىس جىلدى ارتقا تاستاسا دا, دٸڭٸنە شٶلدٸڭ, نۋىنا كٷزدٸڭ ٶكتەمدٸگٸن ٶتكٸزدٸرە قويعان جوق.
ەلٸ دە جالى بيٸكتەپ, جاپىراعى قالىڭداپ, مەۋەلەي بەرگەي! جان-جاعىنا شاشىراتقان جاڭعاقتارى مەڭگٸلٸك ورمانىن مولايتا تٷسكەي!
ەبٸش كەكٸلبايۇلى, 2000 جىل
(ماقالانى كٶشٸرٸپ باسقاندا دەرەككٶزگە سٸلتەمە بەرۋ مٸندەتتٸ)
