«Manas» dastanynyń myń jyldyǵyna
Búgin bizdiń qai-qaisymyzdyń da kóńilimizdiń tórine yqlym zamandar qoinaýynan myzǵymastan myń jasaǵan aitýly Dastan men ol jyrlaǵan ataqty Batyr tirilip kelip otyr. Olar bizdi taǵy da taqýa tarihpen betpe-bet qaldyryp, arǵy-bergimizdi sarapqa saldyrmaqshy. Mundaida ýaqyt pen keńistiktiń jik-shekarasynyń bári óz-ózinen umytylyp, bárimizdi bir tekten órbitip, bir tamyrdan taratatyn túp bastaýlarǵa, túbegei birlik pen túbegei tutastyqqa tereńdei úńilýge májbúrmiz. Ótkenge boilaǵan saiyn aramyz jymdasyp, aiyrmamyz azaia túsetindei. Bárimizdiń de, arǵy bergide talaidy tamsandyryp, talaidy tabyndyrǵan nebir súleilerdi týdyrǵan eki aiaqty násilden ekendigimizdi qapysyz uǵyna túskendeimiz. Biraq, osynaý ábden basy ashyq aqiqattyń ózine bar-bar ýaqytta madiyqtanyp, masattana qoimaitynymyz taǵy ras. Qaita oǵan qaralai uialyp, qaralai arlanatyn, ara-tura taýsyla taryǵyp, daǵdara toryǵatyn shaqtarymyz da az emes.
Óitkeni, áýelden tabiǵattan airyqsha jaratylǵanymen, talaidy bastan keshirip, talai jerde aýyzy kúigenimen, ainala bolmystyń qyryq qatpar qupiiasy men uńǵyl-shuńǵylyn úńile zerttep, jansyz ortanyń beitarap samarqaýlyǵynan týyndaityn qiiameti men jandy ortanyń jany ashymas qysastyǵynan balalaityn qiianatynyń qyr syryn túgel bilip, kemel men kesirdi, estilik pen esýastyqty, abzaldyq pen aramdyqty aina-qatesiz aiyra alatyndai biik parasatqa birden-bir ie Adamzattyń óz aqylyna ózi moiynusynbai, óz bilgenin ózi júzege asyra almai, álge deiin áýre-sarsańda júrgenine qalai qynjylmassyń?! Dúnie jaratylyp, sý aqqaly ózi jer-jebirine jetkize mansuqtaýmen kele jatqan talai jeksuryndyq pen kesepatty, ozbyrlyq pen zulymdyqty ózi qoidai qozdatyp, túiedei botalatyp jatqanyna qalai kúiinbessiń?! Endeshe, sondai ózgelerdi túgil ózin-ózi aiap, ózin-ózi jelep-jebeýge jetile qoimaǵan jelbas násilden órbitindigińe nesine jetisip masatanbaqsyń, nesine jetisip maqtanbaqsyń?! Qalaisha óz barmǵyńdy óziń tistep, qaralai pushaiman bolmassyń?!
Solai bola tursa da, sarsańǵa túsken sanańdy sabasyna oraltyp, sergeldeń bolǵan sezimińdi sabyrǵa shaqyryp, tárkke ushyraǵan táýekelińdi táýbege keltiretindei, medeti mol mereili jáitter de barshylyq. Máselen, qudaidyń ǵana qolynan kelerdei talai tańǵajaiyp adamnyń da qolynan kelip jatady eken. Aitsań aqylyń jetpestei, oilasań qiialyń jetpestei talai ǵalamat alty qat aspan ústinde de emes, jeti qat jerdiń astynda da emes, tap óz irgeńde, tap óziń basyp júrgen topyraqta da júzege asyp jatady eken. Ondaida basqa taraptarda emes, tap osynda, basqa sipattarda emes, tap osylai jaratylǵanyńa sheksiz riza bolady ekensiń. Tóbeń kókke jetkendei bop, qýanady ekensiń.
Búgin de, mine, tap sondai riiasyz sózimge bólenip otyrmyz. Óitkeni, tek bir jurt, bir ult, bir aǵaiyn-aýmaq qana emes, kúlli adamzat násilin sharshysyna toltyryp shattandyra alatyndai, óz qudiretin ózine túsindirip masattandyra alatyndai airyqsha sebeptiń, aitýly oqiǵanyń álemet áserine emin-erkin kenelip otyrmyz.
Já, áýeli jyrǵa des berelikshi: «Baiaǵynyń ańyzy – aitsaq kirer mańyzy. Ejelginiń ańyzy – eskórgenge mańyzdy. Keii jalǵan, keii shyn – keiingiler kóńili úshin... Kóbi ótirik, kóbi shyn – kópshiliktiń kóńili úshin kótermelep aitamyz, kókjal Erdiń jóni úshin. Janynda bolǵan kisi joq, jalǵan sózben isi joq. Tórinde jatqan kisi joq, ótirikpen isi joq, – babalardyń ańyzy, bastamasqa bolar ma? Ataly sóz mańyzy aitpai ishke qonar ma? Shejireden uqqan sóz, ósip-órbip shyqqan sóz; kárilerden alǵan sóz, halyq aýzynda qalǵan sóz; ańyzdarǵa tolǵan sóz, at kótermes bolǵan sóz; azǵyndarǵa jýymai, azamatqa qonǵan sóz... Órenderden qalǵan sóz, enshige jurt alǵan sóz, oi-júrekke qonǵan sóz, tolqyta ishte tolǵan sóz; jaýǵa attanǵan batyrdyń jan serigi bolǵan sóz; estigenniń meiiri emin-erkin qanǵan sóz; sheshen bitken shertken sóz, mesheý kóńilin eritken sóz; boran soqqan qyrmenen, qiqý-aiqai shýmenen, súrinbeitin tilmenen, qarlyqpaityn únmenen, arqar órgen belmenen, bult aidaǵan jelmenen, taitalasa jarysyp, birge jasap kelgen sóz, balasyna atasy máńgi enshige bergen sóz; móldiretip monshaqtai jurt saralap tergen sóz...» Páli, páli...
Jaqpar quzdy japyra qulaǵan taý sýyndai tasqyndai tógilmei me?!
Atańa qoqi, aiyrqalpaq jomoqshy-ai! Aýzyń qandai aitqysh edi?! Kóziń netken kórgish edi?! Kóńiliń netken túigish edi?! Ter shyǵatyn teriden emes, qan shyǵatyn tamyrdan emes, jas shyǵatyn janardan emes, jai ánsheiin jel shyǵatyn jelpildek aýyzdan jelpine shyqqan bir kópti quzǵynnyń da ǵumyry jetpes uzaqqa, qumaidyń da aiaǵy jetpes qiyrǵa alyp qashyp, myń jyl, myń bel, myń asqar asyryp júrgen de osyndai peren qasietiń ǵoi...
Rasynda da, yqylym zamanalarǵa kýá bolǵan, talai urpaqtyń tilin ashyp, talai urpaqtyń kózin jumdyrǵan, myń jasap, milliondardyń kókireginde tunǵan jyrdyń Tynyq muhity – «Manas» atty Ata Dastannyń óli kúnge qulaǵymyzdy elitip, kóńilimizdi eliktirip, júregimizdi erite jóneletindei erekshe siqyry nede eken?!
Bálkim, aspan astyn bir ózi toltyryp jatqan aq jaýlyqty Ana Alataýdai apaitós alyp bitiminde shyǵar...
Bálkim, kókjiektiń kórpesin qalai tartqylasa da, qaida tartqylasa da, báribir siraǵy shyǵyp qala beretin salqar Sary Arqadai kól-kósir kóleminde shyǵar.
Rasynda da, «Manas» ejelgi úndiniń «Mahabharatasynan» eki jarym ese, ejelgi grektiń «Illiadasy» men «Odisseiasyn» birge qosqandaǵysynan jiyrma ese kóp. Búginde qolda bar alpys bes nusqanyń eń súbelileriniń biri Saiaqbai Qaralaev jyrlaityn núsqa jarty million joldan asady.
Kólemi qara jerdiń tórt tarabyn túgel kómkórgendei, eńsesi bulǵaqtaǵan Bulanaidyń da tebesinen qaraityndai osynshama zańǵar dastannyń ón boiynda kóńilden shyqpaityndai olpy-solpy bir shýmaǵy, bir joly joq, tańǵaldyrmaityndai, tamsandyrmaityndai selkem-shalys bir sóz, bir teńeýi joq. Mazmuny aqar-shaqar seńgirdiń seksime tumsyǵynan jemtigin bolat serippedei bir-aq ytqyp, baýyrǵa ap, basa qalyǵysy kóp turǵan taý taǵysynyń bulshyq etindei typ-tyǵyz. Bitimi jyltyrai semirgen jolbarystyń jylmaǵai jonyndai jup-jumyr. Jer betindegi Alataýdyń qansha kórkem bolǵanmen opyraiǵan oiqy-shoiqysy, japyraiǵan jalba-julbasy, ebili-sebil elbe-jelbesi jetkilikti. Jyr somdaǵan Manastaý qansha zańǵar, qansha alyp bolsa da, móldiretip merýertten, jaltyratyp jaquttan, lapyldatyp laǵyldan quia salǵandai. Kózdiń jaýyn alardai kórkem, suǵy óterdei sulý. Qaitip tańdai qaqpassyń?! Qaitip basyńdy shaiqamassyń?! Myń jyl boiyna eń suńǵylasy men ǵulamasyn, tapqyry men aitqyryn Ata Dastanǵa jumyldyryp, myń qaitara qyrnap-jonyp, myń qaitara elep-ekshep, myń qaitara sylap-sipap, myń qaitara árlep-nárlep, álemde tendesi joq Jyr Asqaryn somdap shyqqan aqpa-tókpe Ata Qyrǵyzdyń arýaǵynan qaitip ainalmassyń, aqylyna qaitip bas urmassyń!..
Myń jasaǵan Ata Dastannyń aldyna júginip, aýzyna úńilip, myń kún tyńdasań da, yntyǵyń esh basylmasy, yqlasyń esh tarqamasy haq. Óitkeni, kózińniń sorasyn soryqtyrmai, kóńilińniń jarasyn aiyqtyrmai, janyńdy shúberekke túigizip, qylp-qylp etken aq almastyń júzimen jalańaiaq júgirtkendei, tóbe shashyndy tik turǵyzyp kirpigińe shyq tizgizip, et-júregińdi eljiretip, oiyńdy on saqqa, qiialyńdy qyryq saqqa tentiretip, albastynyń aldyna barǵandai, kózbaýshynyń kózinde qalǵandai, qaraptan-qarap arbalyp, qaraptan-qarap qarmalyp qalatynyń da, jorǵadai tepeńdep, jortaqtai sekeńdep, jolbarystai atylyp, arystandai «ah» uryp, lapyldai janyp, lekildei quiyp, terektei teńselip, jelektei jaiqalyp, shalǵyndai shaiqalyp, obyrdai omaqasyp, janqastadai jaǵalasyp, jaǵyn saýyp, jalynyn tógip, erkińe qoimai, eliktire elpildetip, jeliktire jelpildetin, eljirete eńkildetip, qaqpaqyldai qaqqylap alyp jóneletin joiqyn jomoqshynyń aýzynan aýzyńdy, kózinen kózińdi ajyrata almai, shyrmaýyqtai shyrmalyp qalatynyń da teginnen-tegin emes.
Súiegińdi súliktei soryp, júregindi jegidei jep, baýrap alyp bara jatqan aqtútek jyrshynyń kómeiinen aǵyl-tegil aqtarylyp jatqan alasapyran sózdiń shuraiy da, ol beinelegen kórinisterdiń kóz tartar shyraiy da emes. Qaz-qalpynda qaita ornai qalǵan baǵzy zamannyń, baba zamannyń myń jyl boiyna seiilýdiń ornyna qoiyla, azaiýdyń ornyna qalyńdai túsken babaýlaǵan zary men batpan-batpan máni. Talaidy kórip, talaiǵa tezip kele jatqan tarlanboz jurtyńnyń taqsyretti tarihy men taýqymetti taǵdyry. Myń jyl boiyna babalardyń basyn qatyryn, qanyn qainatyp, júikesin shamyryqtyryp kelgen ekiúdai hálder men ekiúdai joldardyń shiyrlary men shytyrmandary endi seniń de oiyńdy oisytyp, qiialyńdy qysyratyp, júregińdi shymshylai bastaidy. Baǵzynyń kebinen búginginiń ýaiymymen ýlanyp, búginginiń keipinen ejelginiń óksigi men ókinishin ańǵaraalmai. Qyzyldy-jasyl tabiǵat pen qyrǵyn-qyzyq dýmandar, úlanasyr toilar men yzy-qiqy shaiqastar, saltattyq sairandar men ójeńdegen daýlar, ǵashyqtyqtyń býy men batyrlyqtyń dýyly – bári-bári kórgen tústei ǵaiyp bop, kókireginde kólkildep kóne qyjyl oianady. Qaitadan qaralai mysyń quryp, qaitadan arǵy-berginiń aiyqpai kele jatqan ashy zapyrandaryńa kúmp beresiń. Qaitadan qaralai mysyń quryp, qaitadan eskirmegen ejelgi kópter esińe túsedi...
Sonda ol jaǵyńdy taianyp, janaryńdy shylaityndai, qabyrǵańdy qaiystyryp, buǵanańdy maiystyratyndai netken kóp, netken gói-gói...
Iá, myń jyl boiyna aýyzdan túspei, jyrlanyp kele jatqan Ata dastannyń bolmys-bitimine keiingi urpaq, keiingi sananyń qosqan japsyrma sipaty qandai kóp bolsa, ol alǵash ret aýyzǵa ilikkenge deiin halyq basynan ótken kóptiń súiek pen súiek, etpen et sińisip ketken túbegei sipattary da tap sondai kóp. Bálkim, sońǵysy aldyńǵysynan da basym túser. Óitkeni, áý basta qiialdy qozǵap, sózimdi terbep, jańa bir joiqyn dastannyń týýyna túrtki bolǵan túp sebep te sol myń jyldan burynǵy tereń qatparlarda jatyr ǵoi. Osynyń basyn ashyp, dánin arshyp aitýdyń ornyna bireýler dastandy qyrǵyz halqynyń arǵy-bergide basynan etken oqiǵalarynyń ánsheiin jiyntyǵyndai kórse, bireýler áýelde sondai bir ǵana oqiǵadan órbip, sosyn keiingi bolyp ótken oqiǵalarǵa jalǵasa salǵan, óz-ózinen uzaryp, óz-ózinen ulǵaiyp jatqan ulan-ǵaiyr álqissadai kóredi.
Joq, olai emes. «Manas» – bir jurttyń basynda arǵybergie bolyp ótken oqiǵalardyń basyn qalai bolsa, solai biriktire salǵan dalima dastan emes. Ol – babalar tusynda bas alyp, atalar aiaǵyna jetkize almai, ákelerdiń áli kelmei, tek jer basyp júrgen jańa urpaqtyń tusynda ǵana birjolata júzege asýy yqtimal asyl murat, asqaq maqsattyń týý, órbý, ornyǵý jolynyń rýhani shejiresi. Túptep kelgende, tórt kezeńnen turatyn dastandyq dáýirdiń ár kezeńinde de bir sipatty qubylys qaitadan kórinis berip, qaitadan bir jol, bir júiemen órbidi. Ár kezeńde ár keiipker jeke dara bastan keshetin bir sipattaǵy uqsas kolliziialardyń dramatizmi satylap kúsheiip, odan týyndaityn kontseptsiialyq paiym da satylap tereńdei túsedi. Bul búkil bir ulttyq ǵasyrlar boiy júzege asyra almai kele jatqan eń basty múddesiniń urpaq aýysqan saiyn kúrdelilenip, urpaq aýysqan saiyn ótkirlenip kele jatqandyǵynyń kórinisi. Ýaiymnyń armanǵa, armannyń úmitke, úmittiń senimge ainalýynyń qyryq qatpar qiyn da qyzyq qubylma joly. Bul maqsat – urpaqtan urpaqqa ulasyp kele jatqan ańsarly maqsat. Bul taqyryp – urpaqtan urpaq órbitip kele jatqan ózekti pátýa. Ulttyq sananyń ýyzymen máiegi, ulttyq qulyqtyń ýyty men julyny. Sonda qyrǵyzdardyń ulttyq parasatynyń birden-bir ózegi bolǵan bul pátýa qai kezeńnen bas aldy, ulttyq poeziiasynyń birden-bir tini bolǵan bul taqyryp qai kózderde aýyzǵa ilikti?
Bul saýalǵa jaýap izdeseń, áńgime árige ketedi. Dúnie jaratylyp, sý aǵatyn álimsaqqa baryp bir-aq tireled. Ǵarysh jaratylǵanyna 18 milliard jyl bolsa, biz basyp júrgen jumyr jerdiń jaratylǵanynan beri tórt jarym milliardtai jyl ótipti. Sanasyz tirshiliktiń paida bolǵanyna úsh jarym milliard jyl tolsa, sanaly tirshilik bar bolǵany qyryq myń jyldai ýaqyt buryn ǵana paida bolypty. Onyń otyz myńdaiyn úiirlestik úrdiste ótkizgen ekiaiaqtylar tek sońǵy on myń jyldyqta ǵana qaýymdastyq úrdiske kóshipti. Bireýi sý jaǵalap, balyq aýlap, breýleri ný jynysqa súńgip, ań qýalap, bireýi jelek basynan máýe terip, bireýi shóptiń basyn úship, dán jinap, ekvatorǵa jýyq boilyqtar boiynan bastalǵan bul qubylys qashqan muzben birge kóshken ańdarǵa ilesip, en baitaq Eýro-Aziia keńistikterine de jetti. Munda da árkim óz úirengen qareketpen qorek aiyryp, soǵan laiyq qonys iemdendi. Dán terip, miýa jinaǵan terimshiler men balyq aýlaǵan balyqshylar otyryqshy bop dariia saǵalap, birte-birte dihanshylyq pen kásipkerlikke kóshti. Ań qýalaǵan ańshylar birte-birte malshylarǵa ainalyp, juldyzǵa qarap, jol baǵdarlap, topyraq jalap, jer tanyp, jel iiskóp óris, shóp iiskóp qonys tapty. Aldaryndaǵy satyrlaǵan tórt aiaqtylardyń órisi men qonysyn oilap, aspandaǵy bulttyń ańysyn ańdady. Sýynyń molaiyp, shóbiniń kóbeiýine bailanysty birde kúngeige, birde teriskeige aǵatyn ózenderdiń alaptaryna, birese Eýropanyń birese Aziianyń en baitaq jaziralaryna alma-kezek aýyp qonyp, eki qurlyqty kóktei ótip, eki muhittyń arasynda jóńkildi de júrdi. Kóshkeni sairandai, qonǵany meiramdai qyzyq dáýrenniń basy shadyman bolǵanymen, aiaǵy shyrǵalańǵa ulasty. Tarih pen tabiǵattyń naǵyz erkebulandaryndai kórinetin kóshpendilerdiń eń uzaq ústemdik qurǵan aimaǵy – qazirgi biz ómir súrip jatqan keńistik. Sibir men Ortalyq Aziia taýlary men dalalary. Oǵan kýá – «Manas» dastanynyń ózi. Ondaǵy kósilte baiandalatyn kól-kósir hikaialarda súretteletin dástúrler men salttar, minezder men qulyqtar motor, mingen myna biderge de ábden tanys, ábden túsinikti. Keiipkerleri de ejelgi dúnieden tirilip kelgen beitanystai emes, tap qazir kirip kelgen esiktes kórshińdei tipten etene. Tartyp júrgen taýqymetteri men keship júrgen kópteri de bes saýsaqtai belgili. Sóitsek, qazir júzege asyra almai kúizelip júrgen jáitterimizdiń bári myń jyl burynǵy babalarymyzdyń da ózegin órtegen kúiikter eken.
Bir ǵúlama aitqandai, Eýro-Aziianyń ár alýan jer bederi ár alýan úrdispen ómir súrip, ár alýan mádeniet túzetin ár alýan etnostardyń qalyptasýyna jaǵdai jasady. Tabiǵi ár alýandyq olardyń beibit ómir súrýine kemektespese, kedergi keltirgen joq. Jany bar paiym. Biraq, ai astynda baiandy ne bar? Tek kim-kim de óz úirengen aiada ózi úirengen ádispen yrzyq aiyra alǵan zamandarda ǵana jaǵdai solai bolǵany ras. Al bas ósip, aýyz kebeiip, úirenshikti aiada úirenshikti ádispen kún kórý qiyndai bastaǵanda, álgindei qoian-qoltyq qońsylastyqtyń da shyrqy buzyla bastady. Tipti bir úlgimen ómir súretin úrdisterdiń ózi bir-birine aýyz salatyndy shyǵardy. Ásirese, bul kópshendilerge jáisiz tidi. Olar endi burynǵydai túk shyqqan jerdiń bári qonysym, sý túsken jerdiń bári sýatym dep, aiaǵy jetken jerdiń bárin iemdenetin ádetten boi tartýǵa májbúr boldy. Ony samsaǵan sary qoly bar kóp taipalardan góri álim-berim az taipalar erterek sezindi. Belgili bir jinaqy keńistikke kindikten bailanyp, qaýymdastyqtyń berik túrlerine kóshýge týra keldi. Burynǵydai jóńkile jónelgen joiqyn nópirlerge qosyla salyp, arqadan qaqqannyń aldyna túsip, mandaidan sipaǵannyń sońyna ilesip, jetekte ketkender tarihtyń dálizinde qalyp, shamasyna qarai sharq uryp, jaǵdaiyna laiyq jaily qonys taba bilgender kóp násildi adamzattyń quthana meshitinen óz qujyrasyn iemdendi. Sony aldymen túsinip, aldymen yjdahat qylǵan qaýymdardyń biri qyrǵyzdar bolǵan syńaiy bar.
Sondyqtan da, olardyń aty tarih sahnasyna ózimen tustas shyqqan taipalardyń kóbindei, ár qaýymnyń quramyna bir sińip, óz derbestigin joiyp almai, búgingi tarihqa da aman jetti. Qyrǵyzdardyń aty qytai derekterinde bizdiń dáýirimizge deiingi 201 jyldardan bastap ushyrasyp, bizdiń dáýirimizdiń VI-H ǵasyrlary arasynda jii kezdesedi. Olar jaily derekter VI-IH ǵasyrlardaǵy orhon-enisei tas jazbalarynda da mol jolyǵady. Sondai qulpytastardyń birinde qyrǵyzdardyń Orhon men Tola boiyndaǵy uiǵyr patshalyǵyn qulatqany jazylǵan. Bul qytai jylnamalary aitýynsha, 847 jyly bolǵan oqiǵa. Demek, V. Bartold aitqan «qyrǵyz memlekettiliginiń dáýirleýi» tap osy kezeńge sáikes keledi. Qyrǵyzdardyń otyryqshy, kóshpendi kórshilerine kóp tiisip, kóp jeńiske jetetini de osy tus. Burynǵydai emes, bastary birigip, aýyzdary qosylatyny da osy tus. Sol qyrǵyz keiingi musylman tarihshylarynyń HVI-HVII ǵasyrlardaǵy eńbekterinde Batys Tánshándi jailaityn, jaý kelgende qatyn-balalaryn quz-qiiaǵa shyǵaryp jiberip, tar shatqaldarda bekinip, kórshileriniń shapqynshylyǵyna batyl toitarys bere alyp júrgen asa jaýynger halyq retinde beinelenedi.
Bizdińshe, uly dastannyń oqiǵalyq tósegin qyrǵyzdardyń IH-HI ǵasyrlarda Altaida júrip uiǵyrlarmen, qidandarmen shaiqasqanymen de, XV-XVII ǵasyrlarda Tánshánde júrip kórshi handyqtarmen shaiqasqanymen de birjola bailanystyrýǵa bolmaidy. Sol siiaqty ondaǵy aitylǵan ár soǵys, ár shaiqasqa, ár keiipkerge naqty tarihtan naqty balama izdeýdiń de jóni joq. Dastan eki myń jyl boiyna tarih nazarynda kele jatqan halyqtyń basynan ótken oiqǵalardy kezek-kezegimen kózinen tizip baiandap shyqqan kórkem shejire emes. Sol eki myń jyldyq halyq taǵdyrynyń negizgi ózegi bolǵan irgeli el, tutas jurt bolyp, álemdik bolmystan óz ornyn tabý jolyndaǵy kúrdeli kúresti tutastai sholyp, kúrdeli tarihi protsestiń áleýmettik-filosofiialyq tuńǵiyqtaryna boilaǵan tarihi paiymdyq, tarihi ýaiymdyq epos. Onyń basty saryny – basta turǵan dáýrendi dáripteý emes, bastan aýǵan dáýrendi joqtaý, onyń qaita oralýyn ańsaý.
Qyrǵyz tarihyndaǵy ondai kindik kezeńniń budan myń jyl buryn orhon-enisei boilaryndaǵy uly joryqtar men uly jeńisterge sáikes keletinin materialdyq eskertkishter taiǵa tańba basqandai dáleldep túr. Ulttyq ideia degenimizdiń ózi – irgeli el bolýǵa, óz mekenińdi óziń iemdenip, óz bolmysyndy óziń shyńdaýǵa umtylý ekeni belgili. Qyrǵyzdardyń bundai nietti naqty júzege asyrýǵa da álgi kezeńde kirisip, alǵashqy nátijelerge jetkendigi málim. Endeshe, istegenin aýyzben bekitip, artyq urpaqqa ósiet qyp qaldyratyn kóshpendilerdiń ondai dástúrin ol kezde umytyp kete qoiýy múmkin be? Joq. Olai bolsa tasqa qashap derek qaldyrǵan aitýly oqiǵanyń sózben baiandalatyn rýhani deregi qaida? Ol búgingi «Manastyń» alǵashqy nusqalary bolýy ábden múmkin. Dastannyń negizgi siýjettk-fabýlalyq arqaýy da sol kezeń oqiǵalaryna saima-sai keledi. Stildik-kórkemdik tóseginiń eń tereń qabattary da sol kezeńniń estetikalyq-dúnietanymdyq sipatymen astasyp jatyr. Al, kontseptsiialyq ýytynyń tini túzip turǵan negizgi ideia sol kezeń oqiǵalarynyń basty maqsaty bolǵany tarihtan belgili. Endeshe trilogiianyń, ásirese, Manastyń jeke ózine bailanysty alǵashqy bóliginiń ideialyq, fabýlalyq, kórkemdik tóseginiń sol kezeńde týǵan tuńǵysh nusqalardan órbip jatýy ábden yqtimal. Bir ulttyń bir myń jyl boiy jyrlap kele jatqan negizgi shyǵarmasynyń geografiialyq aiasy men keiipkerlik quramy keiingi ǵasyr qubylystaryna orai túbegeili ózgeriske ushyrasa, onda turǵan tańdanatyndai eshteńe joq. Bári ózgerse de bastapqy kindik ideia ózgergen joq, oǵan túrtki bolǵan kindik oqiǵa men kindik keiipker ózgergen joq. Óitkeni, ol ideia áli kúnge túgelimen júzege asyp bolǵan joq. Sondyqtan da, áý basta uly joryqta uly jeńiske jetken uly qolbasshyny joqtaýdan shyǵýy yqtimal áigili dastannyń bsynan aiaǵyna deiin ótkendi dáriptei otyryp, búgingini qomsyný, erteńge úmittene otyryp, kóldeneńniń kesepatynan seskený saryny basym túsip jatady. Bul degenshe jetken jurttardyń emes, jete almai júrgen jurttardyń tarihi sanasyna, kórkemdik tanymyna tán sipat. Trilogiianyń alǵashqy bólimimen keiingi bólimderiniń kórkemdik bolmysy men kompozitsiialyq qurylymynda, beineleý qaǵidalarynda aita qalarlyqtai aiyrmashylyqtar bollýy da teginnen-tegin emes. Manasqa bailanysty bólimdegidei emes, «Semetei» men «Seitekte» oqiǵalar arhaikalyq geroikadan, ulanasyr keń qarymdylyqtan arylyp, negizgi keiipkerlerdiń taza jekebastyq araqatynasyna, sodan týyndaityn tragediialar men dramalar tóńiregine toptastyrylǵan. «Manas» epikalyq qarymy kúlli ǵalamǵa bara-bar naǵyz úlken epos, úlken epopeia bolsa «Semetei» men «Seitek» – bir áýlet, bir býynnyń shyndyǵymen orailasyp, bul zamannyń tshmen aitsaq, «romandandyrylǵan» «shaǵyn epos». «Manastyń» finalynan basqa bóliminde ulan-asyr toi-dýman men alaman-asyr shaiqastar, aza men qýanysh, jeńis pen jeńilis, taǵdyrdyń taýqymeti men rahaty qoiqosaq túsip, qosarlanyp otyrsa, «Semetei» men «Seitekte» bir kúdik pen bir úmit itjyǵys túsip jatatyn sezim sergeldeńi men sananyń sarpylysy molyraq. Saldaryna qarap, sebebin tappaq zardabyna qarap zaýalyn taptyrmaq rýhani áýre-sarsań kóbirek. Bir kezde babalardy jeńisterge jetkizip jelpindirgen optimistik «kindik ideia» endi urpaqtan urpaq aýysqan saiyn ult kókiregine sher bolyp jabysyp, shemen bolyp bailanǵan túpsiz ýaiym, tuńǵiyq dertke, ólispei berispeitin ór maqsatqa ainala túsipti.
Halyq taqsireti qaidan órbidi? Bireýdi az, bireýdi kóp, bireýdi jarly, bireýdi bai qyp jaratatyn alaqol dúniede qozdamai turmaityn syrtqy qysastyq pen ishki keleńsizdikterden órbidi. Áigili dastan ózge jerde kelimsek sanalyp, kelekege ushyrap, óz jerinde sany azdyqtan sanatqa ilikpei, aiaqqa basylyp esesi ketip, ezilip júrgen qyrǵyzdardyń aianyshty taǵdyryn súretteýden bastalady. Jat jerde de ebin taýyp, baiyp alǵan Jaqyp, malyna qorǵan, dáýletine qoja bolatyndai murager izdese, batyr Balta toiǵanǵa máz bop, toǵysharlana bastaǵan alystaǵy aǵaiyndy arttaǵy atamekenge qaita bastap aparyp, týǵan jurtymen qaita qaýyshtyra alatyn saiypqyran kósemdi ańsaidy. Besikten beli shyqpai jatyp: «qojany kórse qorqytyp, saba toly qymyzdy qolyna berse bir jutyp», «anaý-mynaý as bolmaityn», «jarym shelek araqty jalǵyz ishse mas bolmaityn» alyp Manasqa bai Jaqyp «Dúnieniń parqyn bilmeidi» dep kúiinse, adal tilek, aqpeiil Aqbalta batyr: «Daýyl kelse, jel times, qalyń toǵai bul bolar; daýshy kelse, mal bermes, qara kókjal ul bolar; aman bolsa bul bala, ólgenińdi tirilter, óshkenińdi jandyrar», – dep súiinedi. Eren týǵan er Manas el senimin aqtady. Altaidyń astyn úńgip altynyn alyp, alqabyn toltyra egin salyp, adyryn qaptata mal jaiyp ábden baiyp alǵan qyrǵyzdardy úirengen qonystan ketkisi kelmei, kejegeleri keiin tartsa da, áldeqashan umyt qalǵan ata-qonysyna bastap apardy. Bógesin bolǵysy kelgenderdi topyrlata qyrdy. «Bet qoiysar daý shyqsa, beldesetin jaý shyqsa, qaraýyl shyǵar dóńi joq, qaqtyǵys bolsa qapysta, qol siiatyn jeri joq» jaidaq tegis pen tar qolatqa kidirtpei, «kók tolqyny shaiqalǵan, kók jelegi jaiqalǵan, kók maisasy jaiqalǵan; shybyǵy bar shynardai, shynarlary munardai; tynyq aqqan bulaǵy, peiishten artyq siiaǵy; qarabýra shatqaly, aspan súigen asqary, jer saýyry Talasqa» bir-aq jetip toqtaidy. Bir kezde Orazdy hany ólgen qyrǵyzdy oqysta basyp, «birin aidap Oralǵa, birin aidap Erenge, bireýin kómip tereńge, bireýin qýyp Qańqaiǵa», qan talapai etken Qoqannyń qońqai hany Áleýkeden ósh alyp, jan-jaqqa shashylyp ketken qandastaryn qaita jinai bastaidy. Týystas túrki násilderin bilep otyrǵan jaqsylar men jaisandardyń jasy úlkenderine ózi baryp, jasy kishilerine at júgirtip, adam jiberip, bilek qosysar birlikke, irge tutastyrar yntymaqqa shaqyrady. Aǵaiyn qataǵannyń ardaǵy Qosai dáý aiqara qushaǵyn ashyp, aldynan shyqsa, Alaidaǵy qalsha aǵaiynnyń Saýryq hany qiyrdan kelip, jer shuraiyn ielenip, el shyraiyn túgendei bastaǵan batyrǵa ózi kelip soqtyqty. Qalmaq hany Tekes údere kóshken qyrǵyz kóshin qiyn men qiiada torýyldasa, Mánji hany Qitýsha el shetine dúrbeleń salyp, tynyshtyq bermedi. El qamyn oilaǵan Manas iilgenge iildi, shúiilgenge shúiildi. Ata jurttyń qaita qaýlap ósýine, atamekenniń qaita gúldep qulpyrýyna septigi tier qam-qarekettiń qandaiynan bolsa da taiynbaidy. Onyń bul qylyǵyn jaqtyrmaityndar alystaǵy jattan da, irgedegi jaqynnan da kóptep tabyldy. Ózgeni qoiyp, týǵan ákesi Jaqyp eldiń basyn qospaq bop, erdiń aýyzyn almaq bop, kúni-túni irgesin atqa, tórin qonaqqa taptatyp jatqan balasyna: «Oiymnan ketpes sor qyldyń, Manas; sansyz maldy qor qyldyń, Manas; aty joqqa at berip, tony joqqa ton berip, qartaiyp qalǵan kózimde, shyn múshkildi sen qyldyń, Manas. Qaptaǵan myń-myń mal qaida? Aialy Altai jer qaida? Qabyrǵalas turýshy ek, qara Qytai el qaida?» – dep kiligip, saqalyn jýyp, shashyn julady. Eldiktiń jolyna qimai, kógeniniń bosap qalǵan búrshaǵy men jelisiniń aǵytylǵan noqtasyn sanap, azattyqtyń jolyndaǵy kemdi kúngi qiyndyqqa shydamai, basy bailaýly, aiaǵy tusaýly bolsa da, qaryny toq, kóilegi kók jatqa kiriptar kúnderdi saǵynatyn músápir múskinder, shamasy, ol zamanda da tabylypty. Qara bastyń qamy úshin, sheke qyshytar taj benen taqym qyshytar taq úshin óz jurtyna ózi órt salyp, ózgelermen jer túbinen jeń ushynan jalǵasatyn jaýdan beter jádigói jeksuryndar ol zamanda da az bolmapty. Alys Qańǵaidaǵy Esenniń soiylyn soǵatyn kózkómender Talasta jatyp, ańǵal Manasqa ý qosyp, araq berip, óz tizginin qolyna endi alǵaly turǵan sorly jurtty burynǵydan beter sorlatyp kete jazdaidy.
Tym tanys qulyqtar men tym tanys qylyqtar emes pe?!
Eldiktiń jolyna qashanda qaptaǵan kedergi turǵyzylypty. Azattyqtyń jolyna kashanda aran or az qazylmapty. Syrttaǵy dushpan ishtegi alaiaqtyń aiarlyǵyn, tońmoiyn toǵyshardyń topastyǵyn, dańqqumar daraqynyń dańǵoilyǵyn qashanda qapysyz paidalanyp baǵypty. Bári de elim dep eńiregen erlerdiń sońyna shoq alyp túsip, azattyq dep arpalysqan asyldardy aiaǵynan shalyp baǵyshy.
Sondaidaǵy qazylatyn or men qurylatyn tordyń aty – Toǵysharlyq eken. Dúnie jaratylyp sý aqqaly barsha keleńsizdik pen kesepattyń taqymynan túspei kele jatqan torsholaqtyń aty da – Toǵysharlyq eken. Toǵysharlyq arysa músápir, toiynsa kisápir bolmai tura almaidy eken. Manas ózimen ustasqan jaýdyń bárin jeńe alǵanymen ǵana emes, baq pen yrzyqtyń, ataq pen dańqtyń, qurmet pen mahabbattyń, syi men saltanattyń bárin kórse de, kisápirlikke urynbai, toǵysharlyqty da jeńe alǵanymen qasietti. Ol
ór deseń ór, er deseń er. Biraq, jaý aldynda ór de, dos aldynda jer. El múddesi degende óz múddesin, el namysy degende óz namysyn oilanbastan qurbandyqqa shalyp jiberetin márt. Uryn barǵanynda qarańǵyda qol salǵanyna qityqtanyp: «Nókórúm aty da Manas, jekórúm aty da Manas, baskarchym aty da Manas, bakanchym aty da Manas, basyp júrgen qyzmatkar jalchimdyn aty da Manas, bashymdy kantip kemeiún, aty Manas eken dep, aitkanga kantip kónóiún; atamdyn úiún bulgabai azyr ketip jónógún!» – dep atyp turǵan qiqar qalyńdyǵynyń qolyndaǵy pyshaqqa abaisyz qarnalyp qala jazdaǵanda, ashý qysyp: «Sanirabiigany kóódónge Manas tepkeni, Rabiiga sýlýý
kyz kómólónúp ketkeni; baatyr Manas babandyn baatyrlygy emei netkeni; aligi kórgen kan kyzy Atemirdin jalǵyzy atasynyn tórúnde abydan jedi taiaqty, al jerde bashyn úzmókchú, ajar, kórkún, turpatyn, tartyp kerúp
symbatyn arstan Manas aiady; besh kabyrǵa kyirady, betin basyp yilady, Manas basyp chykkancha jeńine kany syibady» – demekshi, shala bulinip, áskerine baryp, bolashaq qainatasynyń astanasyn shaýyp ala jazdaityn asaý
Manas dostan da, dushpannan da aldanǵanymen, dosqa da, dushpanǵa da ashýlanǵanymen, astamsyp kórgen emes, kúshim jetedi eken dep zorlyqqa, ailam jetedi eken dep aiarlyqqa barǵan emes. Biraq, ol júrgen ortanyń bári Manas emes edi. Dańqty danǵoilyqpen, márttikti mastyqpen, namysty naisaptyqpen shatystyryp alyp, aiarlyqty aiyp, astamdyqty uiat kisápirlikti kiná sanamai, bárin de belden basyp júre beretin betsizder de tolyp jatqan-dy. Sondai bir betpaq Kóketai uly Boqmuryn ógei ákesinen qalǵan ońai oljaǵa
mastanyp, atyn shyǵarmaq bop as beredi. Oǵan shartaraptyń dosyn, jatyn túgel shaqyryp, Manasty shaqyrmaidy.
Bir-birine qany qatyp júrgen qas dushpandardy bir toiǵa túgel jinap, bir tórge qatar otyrǵyzam dep, saýyq-sairandy qyzyl-sheke qan maidanǵa ainaldyryp ala jazdaidy. Qoryqqanynan Manasqa at shaptyryp, sonyń aibaryna arqa súieýge májbúr bolady. Biraq, onsyz da bir-birine tisin basyp júrgen baqas elderdiń onsyz da syzat arasy báige men básekeniń saldarynan odan saiyn yrsiyp ashylyp ketedi. Júrek syzdar sóz aitylyp, súiek syrqyrar is istelinedi. Talai shańyraq ortaǵa túsip, talai jylqy talaýda ketedi. Talai arýdyń etine daq, talai erdiń betine daq túsedi. Qarqaranyń shybynsyz tósine qaqyradai ordalar qonyp, dala men taýdy jailaǵan barsha halyqtyń barlyq kóriktisi men kelistisi, kúshtisi men júirigi, dilmary men dúldúli túgel jinalyp, ai boiy kóshpendiler áleminiń barlyq bailyǵy men barlyq saltanatyn kórsetip baqqan uly dýman kóshpendi álemniń barsha kesepaty men kesirin de túgel ashyp, óz perdesin ózine sypyrtyp, endi qordalana bastaǵan berekeni bir kúnde tárk, endi irgeli el bola bastaǵan qaýymdy bir kúnde ǵaryp qylyp kete barady. «Kóketaidyń asy – kóp janjaldyń basy» atanǵan uly jiyn mánjiler men qyrǵyzdardyń arasyndaǵy uly maidan, uly shaiqasqa ulasyp, sol joryqta qyrǵyzdar men qazaqtar bas batyrlarynyń bárin mert qylyp, bas qolbasshysyn aiar jaýdyń aldap kelip, artynan urǵan ýly aibaltasynan jazylmastai dertti qylyp, mol oljamen qosa mol qasiretke batyp oralady. Sóitip, Manas syndy el qamyn oilap, janyn shúberekke túiip, basyn otqa tigip júrgen esil sabazdardyń keiggen kóksegen maqsatynyń túbine kóldeneńnen quiysqanǵa qystyrylyp, qajet deseńiz dos pen jaýdyń, paida men ziiannyń ara-jigin ajyrata almai júrip-aq at shyǵaryp, abyroi asyrmaq bolyp, óliniń arýaǵyn, tiriniń ar-namysyn bir basynyń daqpyrty jolynda qurbandyqqa shalyp jiberýden taiynbaityn bir áýmeserdiń bir áýlekiligi jetip tyndy.
Ondai daraqy da dańǵoi Boqmuryndardyń topstyǵynan týyndap, jaqsy isti jarty jolda qaldyratyn oida joq qyrsyqtardy ishine qyl ainalmaityn shyjbyńbai Shynqojalar, baqastyqtan baýyrynan bezetin kór kóńil Kóbeshter, mal qumarlyqtan balasyn baz keshtiretin jádigói Jaqyptar, kekkqumarlyqtan neden de bolsa taiynbaityn qiiańqy Qiiazdar, qaralai kúńkildep, sasyq ókpe-bopsaǵa bola dosyn omaqastyra salatyn úńireńbai Úmiteiler, taq úshin tutas elin túgel satyp jiberýge peiil baqqumar, sonysynan da qanqumar Hanshoralar odan saiyn asqyndyryp jiberedi eken. Ordadan Manas ketkesin ortadan mánis ketti.
Uly esim men uly iske satqyndyq bastaldy. Áke balasyn satty. Ini aǵasyn satty. Nóker kósemin satty. Meker tósegin satty. Bosaǵa terdi satty. Ter beti jabylyp úlgermegen kórdi satty. Dáýlet ádetti satty. Ádet abyroi-ájetti satty. Azǵyndyq bastaldy. Azǵyndyqtan aman qalýdyń jalǵyz joly – el aýyp, jer aýyp alastalý boldy. Sol kópke ushyraǵan ana Qanykei men áje Shiyrly azǵan elden alys qashyp, asyldan qalgan tuiaq Semeteidi jetildirdi. Semetei at jalynan tartyp mine, elge oraldy. Semeteimen birge elge senim oraldy. «Manastyń urpaǵy jalǵassa, isi de jalǵasady», – dep oilady jurt. Biraq, Manastyń qolyna jarasqan qorqaý Semeteidiń de qolyna jarmasty. Manastyń aiaǵyna oralǵan aiar Semeteidiń de aiaǵyna oraldy. Manastyń aldyna or qazyp, artyna tor qurǵan kúnshildik pen topastyq Semeteidiń de aldynan or qazyp, artynan tor qurdy. Aiarlar aldap soqqan anǵal Semetei áke kúmbeziniń qasynda ákesi jegen opyqty jedi. Sóitip, atanyń kebin áke ship, ákeniń kebin qursaqtaǵy bala kietin kún qaita týdy. Taǵy da azǵyndar elde qalyp, asyldar alastaldy. Ospadardyń ozbyrlyǵynan qoldy bolǵan aidai sulý Aishúrektiń qosaǵynda ketken sharana eliniń qaida, jeriniń qaida ekenin bilip qoidy. Semeteige qýanǵan el, Seitekke de qýandy. Seitek biraq Semetei oralǵandaǵydan da kóbirek talanyp, kóbirek aryǵan jurtqa, odan da góri arany ashylyp, odan da góri arsyzdana túsken aǵaiynǵa oraldy. Semetei ákesimen lysqan dushpanmen, úirenshikti jaýmen aiqasqa tússe, Seitekke ákesi túgili jeti babasy estip bilmegen, kezdesip kórmeen jer túbinen kelgen jebirmen shaiqasýǵa týra keldi.
Bul rette, «Seitek» dastanynyń filosofiialyq aýqymy, bolmystyń eń tereń, eń tereń, eń tuńǵiyq, en shytyrman qubylystaryn eń urymtal tustarynan qamtyp, utymdy asha latyn utqyrlyǵy men tapqyrlyǵy jaǵynan álemdik aýyz debieti túgili jazba ádebiettiń eń úzdik týyndylarymen atar tura alatyndai súlei shyǵarma ekendigin airyqsha ólip aitýdy paryz dep bilemiz. Baǵzy men búginniń arasynaǵy qyl kópirdei bul týyndynyń bar sipaty men bar asietin túgel taný úshin naǵyz osy zamannyń bostan tanyy men sergek paiymy, názik talǵamy men jiti zerdesi qajet olatyny daýsyz. «Seitektiń» ár taraýy, onda baiandalatyn ár oqiǵa adamdyq bolmystyń bar qupiiasyn naǵyz suńǵyla zertteýshiniń kózimen tereń barlap, kemel keskindep, dál paiymdai alǵan bir-bir tásil. Eń kúrdeli qubylystyń matematikalyq dáldikpen eseptelgen óte dóp filosofiialyq tujyrymy. Tek eki-aq oqiǵany – Semeteidiń ǵaiyp bop ketýi men Seitektiń Sarybaimen shaiqasyn alaiyqshy. Ekeýide álemdik ádebiet pen kúndelikti turmysta aityla-aityla aýyz jaýyrtqan úirenshikti uǵymnan týyndaǵan keń qarymdy filosofiialyq metafora. Kózapara bir jaǵynan bir jendet naizasyn sýmańdatyp, ekinshi jaǵynan ekinshi jendeti qanjaryn jalańdatyp, «áne-mine degenshe, qasyna jetip kelgenshe, basyn kesip alǵansha, qumarlary qanǵansha, qaramai aldy-artyna erip ketken sekildi, qimyldamai, úndemei, kóz ilespei joq boldy, súiegin tappai sabazdyń jany shyǵyp jaý azǵyn et-júregi ot boldy...». «Semetei» dastanynyń sońynda basty keiipker tap osylai ǵaiyp bolady. Ol «Seitek» atty kelesi kitapta ol elsiz taýdyń arasynda qoldy bop ketken tulparyna minip, iesiz qalǵan suńqaryn ustap, ań aýlap júrgen jerinde Qaradáýdiń kózine túsedi. Onyń atyn atap shaqyrǵanyna qaramai, úńireiip turǵan qara úńgirge kirip ketedi. Buny estip, kórýge barǵan Baqai da tap osyndai kóriniske kýá bolady. Áieli Aishúrek pen balasy Seitek te jalbarynyp elge qaitara almaidy. Aqyry anasy Qanykei baryp, taǵy bop kete jazdaǵan balasyn aldyna alyp, aq mamasyn aýzyna salyp, úiirine qosady. Ony bundai kúige ushyratqan perilerdiń dýasy emes, janyn jegidei jegen uiat edi. Bir jaǵynan, aldanyp atyn jatqa berip, bes qarýynan qaralai aiyrylǵanynan, ekinshi jaǵynan qas dushpanynyń qurǵan tuzaǵyna ózi baryp túskeninen, úshinshi jaǵynan jaqsy dosy Qúlsharany qaralai otqa túsirgeninen, tórtinshiden, adaldyqpen ańǵaldyqtan senimin, ana sútin aqtai almai, orta jolda opyq jep qalǵanynan, altynshydan, osynsha qiianat pen qaraýlyqqa baryp otyrǵan aǵaiynnan, jetinshiden, munsha ádiletsizdikti kórip otyryp, qol úshyn bere almaityn elinen uialǵandyqtan óz-ózinen ǵaiyp bolyp edi. Tirilei jerge kiredi degen osy edi. Mundai pushaiman hálden anasy kelip, aq sútin keship, qaitadan senim artsa ǵana aryla alar edi. Semeteidiń bir basyndaǵy bul kúizelis búkil el basyndaǵy kúizelis edi.
Al, Sarybai – arǵy-bergi ádebi sanadaǵy eń qorqynyshty, eń jirenshikti qubyjyqtardyń eń jańa, eń úreili túri. Óitkeni, ol burynǵy ańyzdarda kezdesetin bir jeri bolmasa, bir jeri adamǵa uqsaityn qubyjyq emes, barlyq qasieti, barlyq minezi, barlyq qulqy men qylyǵy qubyjyqtyqqa ainalyp ketken adam. Jalmaýyz siiaqty adamdar aýylda da tolyp jatyr. Olardyń da salyp jatqn oirany az emes. Al mynaý dál adam siiaqty jalmaýyz sonaý jeti qiian jer túbinen kelip otyr. Sonysyn buldap mundaǵy Manas jurtynyń túgelimen kózin qurtyp, baryn ózi iemdenbek. Jer betinde jalǵyz ózi qalyp, bárine ózi ie bolǵansha sońyna sary masadai samsaǵan qol ertip, jolyndaǵyny túgel joiyp, sairandy sala bermek. Tek adamdardy ǵana emes, aqqan sýdy, ósken shópti, júgirgen ańdy óz qalaýynsha ózgertpekti syltaýratyp, túp-túgel qyryp salmaq. Sóitip, jer ústin, aspan astyn jalǵyz jalmaýyz jailaǵan japan túzge ainaldyrmaq. Oǵan eshkim jeke tótep bere almaidy. Jeke aiqasyp jeńe almaidy. Alys bop, jaqyn bop, aǵaiyn bop, jat bop, kári bop, jas bop, áiel bop, erkek bop, jabyla júrip toitarmasa, eshkimge de, eshteńege de des berer emes. Qiiandaǵy Qaiyp qyzy Quialdynyń Alataýǵa at sabyltyp kóp, Seitekke qol ushyn beretindigi de sondyqtan. Dastannyń sońǵy taraýyn tóbe shashyń tik turyp, tula boiyń túrshigip otyryp oqisyń. Yqylym zamandar hikaiasynyń aqyrǵy betin baiaǵy qatygezdikterden emes, búgingi qatygezdikterden úreilene otyryp, jabasyń. Iá, keiingilerdiń sory aldyńǵylardan góri de qalyńdai túsken syńaiy bar. Biraq, odan seskener Seitekter joq. Birjola ólip bitkeni-bitpegeni áli beimálim jańa Jalmaýyzdyń múrdesiniń janynda jańa shaiqastarǵa saqadai ázir túr.
Mine, myń jyldan beri aitylyp kele jatqan kóp áli támamdalǵan joq. Onda kóterilgen kókeikesti áńgime Alataýdyń ar jaǵy men ber jaǵynda qaitadan qozǵalyp jatyr. Mundai syn saǵatta babalardyń barsha júrek syryn, rýhani shyrynyn, aqyly men danylyǵyn túgel syǵyp ap, bir arna, júiege quia bilgen uly Halyqtyń uly dastanyn shuqshiia oqyp, aryn, janyn tazartyp, selqos sózimin oiatyp, daǵdarǵan sanasyna qozǵaý salý – árbir kózqaraqty azamattyń qasietti paryzy bolsa kerek.
Kóz aldyńa kóne dastandy suńqyldai soǵyp otyrǵan aiyrqalpaq jomoqshy qaita oraldy.
Ol kóne sarynmen jańa bir keipi baiandap otyrǵandai:
Aqar-shaqar ala shyń Ata qonys tári edi:
Baǵzydan jetken baba jyr –
Eldiktiń asyl deregi.
Qaita gúldep solǵan baq,
Úzilgen úmit tirildi.
Sóngen ot qaita alaýlap, –
Dúnie taǵy dúbirli.
Tarih tezi teńseldi –
Teńistirer mursat ber!
Seitek sermer semserdi
Sertke taǵar urpaq ber!
Úmittiń oty údegei,
Arymai kóńil kór-jerden,
Ainalyp soǵyp júrmegei
Semetei keshken sergeldeń.
Moiymai tilep, suraiyn,
Moinyma salyp burshaqty:
Qur turǵyzba, qudaiym,
Manastar týǵan qursaqty.
Jahandy jaipar jaý-jarak,
Jabyla tónse – jastanbas,
Jarty álem tola jamaǵat
Jamyrai súise – mastanbas.
Asqar Manas, Ai Manas,
Órtenbesin ózegiń,
Azat elmen aimalas,
Keldi taǵy kózegiń!
Manaýrap baryp batqan kún
Manǵazdanyp qaita atsyn,
Baǵzydan janǵa batqan múń,
Baiyzy qanyp, jai tapsyn,
Asqar Manas, Ai Manas
Jańa urpaqpen aimalas.
Asqar Manas, Ai Manas,
Azat jurtpen aimalas!
Asqar Manas, Ai Manas...
Alla áýmin degei...
O toba, dúniede tap mundai da tańǵajaiyp dana dastan baryna shúkir. Ol dastandy jappai jattap, jappai jyrlap júrgen darhan halyq baryna shúkir.
Ony qasiettep, áspettei berer jańa násil, jańa urpaq baryna shúkir...
Ábish Kekilbaev,
"Ǵasyrlar toǵasynda" kitabynan
