«ماناس» داستانىنىڭ مىڭ جىلدىعىنا
بٷگٸن بٸزدٸڭ قاي-قايسىمىزدىڭ دا كٶڭٸلٸمٸزدٸڭ تٶرٸنە ىقلىم زاماندار قويناۋىنان مىزعىماستان مىڭ جاساعان ايتۋلى داستان مەن ول جىرلاعان اتاقتى باتىر تٸرٸلٸپ كەلٸپ وتىر. ولار بٸزدٸ تاعى دا تاقۋا تاريحپەن بەتپە-بەت قالدىرىپ, ارعى-بەرگٸمٸزدٸ ساراپقا سالدىرماقشى. مۇندايدا ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ جٸك-شەكاراسىنىڭ بەرٸ ٶز-ٶزٸنەن ۇمىتىلىپ, بەرٸمٸزدٸ بٸر تەكتەن ٶربٸتٸپ, بٸر تامىردان تاراتاتىن تٷپ باستاۋلارعا, تٷبەگەي بٸرلٸك پەن تٷبەگەي تۇتاستىققا تەرەڭدەي ٷڭٸلۋگە مەجبٷرمٸز. ٶتكەنگە بويلاعان سايىن ارامىز جىمداسىپ, ايىرمامىز ازايا تٷسەتٸندەي. بەرٸمٸزدٸڭ دە, ارعى بەرگٸدە تالايدى تامساندىرىپ, تالايدى تابىندىرعان نەبٸر سٷلەيلەردٸ تۋدىرعان ەكٸ اياقتى نەسٸلدەن ەكەندٸگٸمٸزدٸ قاپىسىز ۇعىنا تٷسكەندەيمٸز. بٸراق, وسىناۋ ەبدەن باسى اشىق اقيقاتتىڭ ٶزٸنە بار-بار ۋاقىتتا ماديىقتانىپ, ماساتتانا قويمايتىنىمىز تاعى راس. قايتا وعان قارالاي ۇيالىپ, قارالاي ارلاناتىن, ارا-تۇرا تاۋسىلا تارىعىپ, داعدارا تورىعاتىن شاقتارىمىز دا از ەمەس.
ٶيتكەنٸ, ەۋەلدەن تابيعاتتان ايرىقشا جاراتىلعانىمەن, تالايدى باستان كەشٸرٸپ, تالاي جەردە اۋىزى كٷيگەنٸمەن, اينالا بولمىستىڭ قىرىق قاتپار قۇپيياسى مەن ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ٷڭٸلە زەرتتەپ, جانسىز ورتانىڭ بەيتاراپ سامارقاۋلىعىنان تۋىندايتىن قييامەتٸ مەن جاندى ورتانىڭ جانى اشىماس قىساستىعىنان بالالايتىن قيياناتىنىڭ قىر سىرىن تٷگەل بٸلٸپ, كەمەل مەن كەسٸردٸ, ەستٸلٸك پەن ەسۋاستىقتى, ابزالدىق پەن ارامدىقتى اينا-قاتەسٸز ايىرا الاتىنداي بيٸك پاراساتقا بٸردەن-بٸر يە ادامزاتتىڭ ٶز اقىلىنا ٶزٸ مويىنۇسىنباي, ٶز بٸلگەنٸن ٶزٸ جٷزەگە اسىرا الماي, ەلگە دەيٸن ەۋرە-سارساڭدا جٷرگەنٸنە قالاي قىنجىلماسسىڭ?! دٷنيە جاراتىلىپ, سۋ اققالى ٶزٸ جەر-جەبٸرٸنە جەتكٸزە مانسۇقتاۋمەن كەلە جاتقان تالاي جەكسۇرىندىق پەن كەسەپاتتى, وزبىرلىق پەن زۇلىمدىقتى ٶزٸ قويداي قوزداتىپ, تٷيەدەي بوتالاتىپ جاتقانىنا قالاي كٷيٸنبەسسٸڭ?! ەندەشە, سونداي ٶزگەلەردٸ تٷگٸل ٶزٸن-ٶزٸ اياپ, ٶزٸن-ٶزٸ جەلەپ-جەبەۋگە جەتٸلە قويماعان جەلباس نەسٸلدەن ٶربيتٸندٸگٸڭە نەسٸنە جەتٸسٸپ ماساتانباقسىڭ, نەسٸنە جەتٸسٸپ ماقتانباقسىڭ?! قالايشا ٶز بارمعىڭدى ٶزٸڭ تٸستەپ, قارالاي پۇشايمان بولماسسىڭ?!
سولاي بولا تۇرسا دا, سارساڭعا تٷسكەن ساناڭدى ساباسىنا ورالتىپ, سەرگەلدەڭ بولعان سەزٸمٸڭدٸ سابىرعا شاقىرىپ, تەرككە ۇشىراعان تەۋەكەلٸڭدٸ تەۋبەگە كەلتٸرەتٸندەي, مەدەتٸ مول مەرەيلٸ جەيتتەر دە بارشىلىق. مەسەلەن, قۇدايدىڭ عانا قولىنان كەلەردەي تالاي تاڭعاجايىپ ادامنىڭ دا قولىنان كەلٸپ جاتادى ەكەن. ايتساڭ اقىلىڭ جەتپەستەي, ويلاساڭ قييالىڭ جەتپەستەي تالاي عالامات التى قات اسپان ٷستٸندە دە ەمەس, جەتٸ قات جەردٸڭ استىندا دا ەمەس, تاپ ٶز ٸرگەڭدە, تاپ ٶزٸڭ باسىپ جٷرگەن توپىراقتا دا جٷزەگە اسىپ جاتادى ەكەن. وندايدا باسقا تاراپتاردا ەمەس, تاپ وسىندا, باسقا سيپاتتاردا ەمەس, تاپ وسىلاي جاراتىلعانىڭا شەكسٸز ريزا بولادى ەكەنسٸڭ. تٶبەڭ كٶككە جەتكەندەي بوپ, قۋانادى ەكەنسٸڭ.
بٷگٸن دە, مٸنە, تاپ سونداي ريياسىز سٶزٸمگە بٶلەنٸپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ, تەك بٸر جۇرت, بٸر ۇلت, بٸر اعايىن-اۋماق قانا ەمەس, كٷللٸ ادامزات نەسٸلٸن شارشىسىنا تولتىرىپ شاتتاندىرا الاتىنداي, ٶز قۇدٸرەتٸن ٶزٸنە تٷسٸندٸرٸپ ماساتتاندىرا الاتىنداي ايرىقشا سەبەپتٸڭ, ايتۋلى وقيعانىڭ ەلەمەت ەسەرٸنە ەمٸن-ەركٸن كەنەلٸپ وتىرمىز.
جە, ەۋەلٸ جىرعا دەس بەرەلٸكشٸ: «باياعىنىڭ اڭىزى – ايتساق كٸرەر ماڭىزى. ەجەلگٸنٸڭ اڭىزى – ەسكٶرگەنگە ماڭىزدى. كەيٸ جالعان, كەيٸ شىن – كەيٸنگٸلەر كٶڭٸلٸ ٷشٸن... كٶبٸ ٶتٸرٸك, كٶبٸ شىن – كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸ ٷشٸن كٶتەرمەلەپ ايتامىز, كٶكجال ەردٸڭ جٶنٸ ٷشٸن. جانىندا بولعان كٸسٸ جوق, جالعان سٶزبەن ٸسٸ جوق. تٶرٸندە جاتقان كٸسٸ جوق, ٶتٸرٸكپەن ٸسٸ جوق, – بابالاردىڭ اڭىزى, باستاماسقا بولار ما? اتالى سٶز ماڭىزى ايتپاي ٸشكە قونار ما? شەجٸرەدەن ۇققان سٶز, ٶسٸپ-ٶربٸپ شىققان سٶز; كەرٸلەردەن العان سٶز, حالىق اۋزىندا قالعان سٶز; اڭىزدارعا تولعان سٶز, ات كٶتەرمەس بولعان سٶز; ازعىندارعا جۋىماي, ازاماتقا قونعان سٶز... ٶرەندەردەن قالعان سٶز, ەنشٸگە جۇرت العان سٶز, وي-جٷرەككە قونعان سٶز, تولقىتا ٸشتە تولعان سٶز; جاۋعا اتتانعان باتىردىڭ جان سەرٸگٸ بولعان سٶز; ەستٸگەننٸڭ مەيٸرٸ ەمٸن-ەركٸن قانعان سٶز; شەشەن بٸتكەن شەرتكەن سٶز, مەشەۋ كٶڭٸلٸن ەرٸتكەن سٶز; بوران سوققان قىرمەنەن, قيقۋ-ايقاي شۋمەنەن, سٷرٸنبەيتٸن تٸلمەنەن, قارلىقپايتىن ٷنمەنەن, ارقار ٶرگەن بەلمەنەن, بۇلت ايداعان جەلمەنەن, تايتالاسا جارىسىپ, بٸرگە جاساپ كەلگەن سٶز, بالاسىنا اتاسى مەڭگٸ ەنشٸگە بەرگەن سٶز; مٶلدٸرەتٸپ مونشاقتاي جۇرت سارالاپ تەرگەن سٶز...» پەلٸ, پەلٸ...
جاقپار قۇزدى جاپىرا قۇلاعان تاۋ سۋىنداي تاسقىنداي تٶگٸلمەي مە?!
اتاڭا قوقي, ايىرقالپاق جوموقشى-اي! اۋزىڭ قانداي ايتقىش ەدٸ?! كٶزٸڭ نەتكەن كٶرگٸش ەدٸ?! كٶڭٸلٸڭ نەتكەن تٷيگٸش ەدٸ?! تەر شىعاتىن تەرٸدەن ەمەس, قان شىعاتىن تامىردان ەمەس, جاس شىعاتىن جاناردان ەمەس, جاي ەنشەيٸن جەل شىعاتىن جەلپٸلدەك اۋىزدان جەلپٸنە شىققان بٸر كٶپتٸ قۇزعىننىڭ دا عۇمىرى جەتپەس ۇزاققا, قۇمايدىڭ دا اياعى جەتپەس قيىرعا الىپ قاشىپ, مىڭ جىل, مىڭ بەل, مىڭ اسقار اسىرىپ جٷرگەن دە وسىنداي پەرەن قاسيەتٸڭ عوي...
راسىندا دا, ىقىلىم زامانالارعا كۋە بولعان, تالاي ۇرپاقتىڭ تٸلٸن اشىپ, تالاي ۇرپاقتىڭ كٶزٸن جۇمدىرعان, مىڭ جاساپ, ميلليونداردىڭ كٶكٸرەگٸندە تۇنعان جىردىڭ تىنىق مۇحيتى – «ماناس» اتتى اتا داستاننىڭ ٶلٸ كٷنگە قۇلاعىمىزدى ەلٸتٸپ, كٶڭٸلٸمٸزدٸ ەلٸكتٸرٸپ, جٷرەگٸمٸزدٸ ەرٸتە جٶنەلەتٸندەي ەرەكشە سيقىرى نەدە ەكەن?!
بەلكٸم, اسپان استىن بٸر ٶزٸ تولتىرىپ جاتقان اق جاۋلىقتى انا الاتاۋداي اپايتٶس الىپ بٸتٸمٸندە شىعار...
بەلكٸم, كٶكجيەكتٸڭ كٶرپەسٸن قالاي تارتقىلاسا دا, قايدا تارتقىلاسا دا, بەرٸبٸر سيراعى شىعىپ قالا بەرەتٸن سالقار سارى ارقاداي كٶل-كٶسٸر كٶلەمٸندە شىعار.
راسىندا دا, «ماناس» ەجەلگٸ ٷندٸنٸڭ «ماحابحاراتاسىنان» ەكٸ جارىم ەسە, ەجەلگٸ گرەكتٸڭ «يللياداسى» مەن «وديسسەياسىن» بٸرگە قوسقانداعىسىنان جيىرما ەسە كٶپ. بٷگٸندە قولدا بار الپىس بەس نۇسقانىڭ ەڭ سٷبەلٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ساياقباي قارالاەۆ جىرلايتىن نٷسقا جارتى ميلليون جولدان اسادى.
كٶلەمٸ قارا جەردٸڭ تٶرت تارابىن تٷگەل كٶمكٶرگەندەي, ەڭسەسٸ بۇلعاقتاعان بۇلانايدىڭ دا تەبەسٸنەن قارايتىنداي وسىنشاما زاڭعار داستاننىڭ ٶن بويىندا كٶڭٸلدەن شىقپايتىنداي ولپى-سولپى بٸر شۋماعى, بٸر جولى جوق, تاڭعالدىرمايتىنداي, تامساندىرمايتىنداي سەلكەم-شالىس بٸر سٶز, بٸر تەڭەۋٸ جوق. مازمۇنى اقار-شاقار سەڭگٸردٸڭ سەكسيمە تۇمسىعىنان جەمتٸگٸن بولات سەرٸپپەدەي بٸر-اق ىتقىپ, باۋىرعا اپ, باسا قالىعىسى كٶپ تۇرعان تاۋ تاعىسىنىڭ بۇلشىق ەتٸندەي تىپ-تىعىز. بٸتٸمٸ جىلتىراي سەمٸرگەن جولبارىستىڭ جىلماعاي جونىنداي جۇپ-جۇمىر. جەر بەتٸندەگٸ الاتاۋدىڭ قانشا كٶركەم بولعانمەن وپىرايعان ويقى-شويقىسى, جاپىرايعان جالبا-جۇلباسى, ەبٸلٸ-سەبٸل ەلبە-جەلبەسٸ جەتكٸلٸكتٸ. جىر سومداعان ماناستاۋ قانشا زاڭعار, قانشا الىپ بولسا دا, مٶلدٸرەتٸپ مەرۋەرتتەن, جالتىراتىپ جاقۇتتان, لاپىلداتىپ لاعىلدان قۇيا سالعانداي. كٶزدٸڭ جاۋىن الارداي كٶركەم, سۇعى ٶتەردەي سۇلۋ. قايتٸپ تاڭداي قاقپاسسىڭ?! قايتٸپ باسىڭدى شايقاماسسىڭ?! مىڭ جىل بويىنا ەڭ سۇڭعىلاسى مەن عۇلاماسىن, تاپقىرى مەن ايتقىرىن اتا داستانعا جۇمىلدىرىپ, مىڭ قايتارا قىرناپ-جونىپ, مىڭ قايتارا ەلەپ-ەكشەپ, مىڭ قايتارا سىلاپ-سيپاپ, مىڭ قايتارا ەرلەپ-نەرلەپ, ەلەمدە تەندەسٸ جوق جىر اسقارىن سومداپ شىققان اقپا-تٶكپە اتا قىرعىزدىڭ ارۋاعىنان قايتٸپ اينالماسسىڭ, اقىلىنا قايتٸپ باس ۇرماسسىڭ!..
مىڭ جاساعان اتا داستاننىڭ الدىنا جٷگٸنٸپ, اۋزىنا ٷڭٸلٸپ, مىڭ كٷن تىڭداساڭ دا, ىنتىعىڭ ەش باسىلماسى, ىقلاسىڭ ەش تارقاماسى حاق. ٶيتكەنٸ, كٶزٸڭنٸڭ سوراسىن سورىقتىرماي, كٶڭٸلٸڭنٸڭ جاراسىن ايىقتىرماي, جانىڭدى شٷبەرەككە تٷيگٸزٸپ, قىلپ-قىلپ ەتكەن اق الماستىڭ جٷزٸمەن جالاڭاياق جٷگٸرتكەندەي, تٶبە شاشىندى تٸك تۇرعىزىپ كٸرپٸگٸڭە شىق تٸزگٸزٸپ, ەت-جٷرەگٸڭدٸ ەلجٸرەتٸپ, ويىڭدى ون ساققا, قييالىڭدى قىرىق ساققا تەنتٸرەتٸپ, الباستىنىڭ الدىنا بارعانداي, كٶزباۋشىنىڭ كٶزٸندە قالعانداي, قاراپتان-قاراپ اربالىپ, قاراپتان-قاراپ قارمالىپ قالاتىنىڭ دا, جورعاداي تەپەڭدەپ, جورتاقتاي سەكەڭدەپ, جولبارىستاي اتىلىپ, ارىستانداي «اح» ۇرىپ, لاپىلداي جانىپ, لەكٸلدەي قۇيىپ, تەرەكتەي تەڭسەلٸپ, جەلەكتەي جايقالىپ, شالعىنداي شايقالىپ, وبىرداي وماقاسىپ, جانقاستاداي جاعالاسىپ, جاعىن ساۋىپ, جالىنىن تٶگٸپ, ەركٸڭە قويماي, ەلٸكتٸرە ەلپٸلدەتٸپ, جەلٸكتٸرە جەلپٸلدەتٸن, ەلجٸرەتە ەڭكٸلدەتٸپ, قاقپاقىلداي قاققىلاپ الىپ جٶنەلەتٸن جويقىن جوموقشىنىڭ اۋزىنان اۋزىڭدى, كٶزٸنەن كٶزٸڭدٸ اجىراتا الماي, شىرماۋىقتاي شىرمالىپ قالاتىنىڭ دا تەگٸننەن-تەگٸن ەمەس.
سٷيەگٸڭدٸ سٷلٸكتەي سورىپ, جٷرەگٸندٸ جەگٸدەي جەپ, باۋراپ الىپ بارا جاتقان اقتٷتەك جىرشىنىڭ كٶمەيٸنەن اعىل-تەگٸل اقتارىلىپ جاتقان الاساپىران سٶزدٸڭ شۇرايى دا, ول بەينەلەگەن كٶرٸنٸستەردٸڭ كٶز تارتار شىرايى دا ەمەس. قاز-قالپىندا قايتا ورناي قالعان باعزى زاماننىڭ, بابا زاماننىڭ مىڭ جىل بويىنا سەيٸلۋدٸڭ ورنىنا قويىلا, ازايۋدىڭ ورنىنا قالىڭداي تٷسكەن باباۋلاعان زارى مەن باتپان-باتپان مەنٸ. تالايدى كٶرٸپ, تالايعا تەزٸپ كەلە جاتقان تارلانبوز جۇرتىڭنىڭ تاقسىرەتتٸ تاريحى مەن تاۋقىمەتتٸ تاعدىرى. مىڭ جىل بويىنا بابالاردىڭ باسىن قاتىرىن, قانىن قايناتىپ, جٷيكەسٸن شامىرىقتىرىپ كەلگەن ەكٸٷداي حەلدەر مەن ەكٸٷداي جولداردىڭ شيىرلارى مەن شىتىرماندارى ەندٸ سەنٸڭ دە ويىڭدى ويسىتىپ, قييالىڭدى قىسىراتىپ, جٷرەگٸڭدٸ شىمشىلاي باستايدى. باعزىنىڭ كەبٸنەن بٷگٸنگٸنٸڭ ۋايىمىمەن ۋلانىپ, بٷگٸنگٸنٸڭ كەيپٸنەن ەجەلگٸنٸڭ ٶكسٸگٸ مەن ٶكٸنٸشٸن اڭعاراالماي. قىزىلدى-جاسىل تابيعات پەن قىرعىن-قىزىق دۋماندار, ٷلاناسىر تويلار مەن ىزى-قيقى شايقاستار, سالتاتتىق سايراندار مەن ٶجەڭدەگەن داۋلار, عاشىقتىقتىڭ بۋى مەن باتىرلىقتىڭ دۋىلى – بەرٸ-بەرٸ كٶرگەن تٷستەي عايىپ بوپ, كٶكٸرەگٸندە كٶلكٸلدەپ كٶنە قىجىل ويانادى. قايتادان قارالاي مىسىڭ قۇرىپ, قايتادان ارعى-بەرگٸنٸڭ ايىقپاي كەلە جاتقان اششى زاپىراندارىڭا كٷمپ بەرەسٸڭ. قايتادان قارالاي مىسىڭ قۇرىپ, قايتادان ەسكٸرمەگەن ەجەلگٸ كٶپتەر ەسٸڭە تٷسەدٸ...
سوندا ول جاعىڭدى تايانىپ, جانارىڭدى شىلايتىنداي, قابىرعاڭدى قايىستىرىپ, بۇعاناڭدى مايىستىراتىنداي نەتكەن كٶپ, نەتكەن گٶي-گٶي...
يە, مىڭ جىل بويىنا اۋىزدان تٷسپەي, جىرلانىپ كەلە جاتقان اتا داستاننىڭ بولمىس-بٸتٸمٸنە كەيٸنگٸ ۇرپاق, كەيٸنگٸ سانانىڭ قوسقان جاپسىرما سيپاتى قانداي كٶپ بولسا, ول العاش رەت اۋىزعا ٸلٸككەنگە دەيٸن حالىق باسىنان ٶتكەن كٶپتٸڭ سٷيەك پەن سٷيەك, ەتپەن ەت سٸڭٸسٸپ كەتكەن تٷبەگەي سيپاتتارى دا تاپ سونداي كٶپ. بەلكٸم, سوڭعىسى الدىڭعىسىنان دا باسىم تٷسەر. ٶيتكەنٸ, ەۋ باستا قييالدى قوزعاپ, سٶزٸمدٸ تەربەپ, جاڭا بٸر جويقىن داستاننىڭ تۋۋىنا تٷرتكٸ بولعان تٷپ سەبەپ تە سول مىڭ جىلدان بۇرىنعى تەرەڭ قاتپارلاردا جاتىر عوي. وسىنىڭ باسىن اشىپ, دەنٸن ارشىپ ايتۋدىڭ ورنىنا بٸرەۋلەر داستاندى قىرعىز حالقىنىڭ ارعى-بەرگٸدە باسىنان ەتكەن وقيعالارىنىڭ ەنشەيٸن جيىنتىعىنداي كٶرسە, بٸرەۋلەر ەۋەلدە سونداي بٸر عانا وقيعادان ٶربٸپ, سوسىن كەيٸنگٸ بولىپ ٶتكەن وقيعالارعا جالعاسا سالعان, ٶز-ٶزٸنەن ۇزارىپ, ٶز-ٶزٸنەن ۇلعايىپ جاتقان ۇلان-عايىر ەلقيسساداي كٶرەدٸ.
جوق, ولاي ەمەس. «ماناس» – بٸر جۇرتتىڭ باسىندا ارعىبەرگٸە بولىپ ٶتكەن وقيعالاردىڭ باسىن قالاي بولسا, سولاي بٸرٸكتٸرە سالعان داليما داستان ەمەس. ول – بابالار تۇسىندا باس الىپ, اتالار اياعىنا جەتكٸزە الماي, ەكەلەردٸڭ ەلٸ كەلمەي, تەك جەر باسىپ جٷرگەن جاڭا ۇرپاقتىڭ تۇسىندا عانا بٸرجولاتا جٷزەگە اسۋى ىقتيمال اسىل مۇرات, اسقاق ماقساتتىڭ تۋۋ, ٶربۋ, ورنىعۋ جولىنىڭ رۋحاني شەجٸرەسٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, تٶرت كەزەڭنەن تۇراتىن داستاندىق دەۋٸردٸڭ ەر كەزەڭٸندە دە بٸر سيپاتتى قۇبىلىس قايتادان كٶرٸنٸس بەرٸپ, قايتادان بٸر جول, بٸر جٷيەمەن ٶربيدٸ. ەر كەزەڭدە ەر كەيٸپكەر جەكە دارا باستان كەشەتٸن بٸر سيپاتتاعى ۇقساس كولليزييالاردىڭ دراماتيزمٸ ساتىلاپ كٷشەيٸپ, ودان تۋىندايتىن كونتسەپتسييالىق پايىم دا ساتىلاپ تەرەڭدەي تٷسەدٸ. بۇل بٷكٸل بٸر ۇلتتىق عاسىرلار بويى جٷزەگە اسىرا الماي كەلە جاتقان ەڭ باستى مٷددەسٸنٸڭ ۇرپاق اۋىسقان سايىن كٷردەلٸلەنٸپ, ۇرپاق اۋىسقان سايىن ٶتكٸرلەنٸپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. ۋايىمنىڭ ارمانعا, ارماننىڭ ٷمٸتكە, ٷمٸتتٸڭ سەنٸمگە اينالۋىنىڭ قىرىق قاتپار قيىن دا قىزىق قۇبىلما جولى. بۇل ماقسات – ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلاسىپ كەلە جاتقان اڭسارلى ماقسات. بۇل تاقىرىپ – ۇرپاقتان ۇرپاق ٶربٸتٸپ كەلە جاتقان ٶزەكتٸ پەتۋا. ۇلتتىق سانانىڭ ۋىزىمەن مەيەگٸ, ۇلتتىق قۇلىقتىڭ ۋىتى مەن جۇلىنى. سوندا قىرعىزداردىڭ ۇلتتىق پاراساتىنىڭ بٸردەن-بٸر ٶزەگٸ بولعان بۇل پەتۋا قاي كەزەڭنەن باس الدى, ۇلتتىق پوەزيياسىنىڭ بٸردەن-بٸر تٸنٸ بولعان بۇل تاقىرىپ قاي كٶزدەردە اۋىزعا ٸلٸكتٸ?
بۇل ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەسەڭ, ەڭگٸمە ەرٸگە كەتەدٸ. دٷنيە جاراتىلىپ, سۋ اعاتىن ەلٸمساققا بارىپ بٸر-اق تٸرەلەد. عارىش جاراتىلعانىنا 18 ميلليارد جىل بولسا, بٸز باسىپ جٷرگەن جۇمىر جەردٸڭ جاراتىلعانىنان بەرٸ تٶرت جارىم ميللياردتاي جىل ٶتٸپتٸ. ساناسىز تٸرشٸلٸكتٸڭ پايدا بولعانىنا ٷش جارىم ميلليارد جىل تولسا, سانالى تٸرشٸلٸك بار بولعانى قىرىق مىڭ جىلداي ۋاقىت بۇرىن عانا پايدا بولىپتى. ونىڭ وتىز مىڭدايىن ٷيٸرلەستٸك ٷردٸستە ٶتكٸزگەن ەكٸاياقتىلار تەك سوڭعى ون مىڭ جىلدىقتا عانا قاۋىمداستىق ٷردٸسكە كٶشٸپتٸ. بٸرەۋٸ سۋ جاعالاپ, بالىق اۋلاپ, برەۋلەرٸ نۋ جىنىسقا سٷڭگٸپ, اڭ قۋالاپ, بٸرەۋٸ جەلەك باسىنان مەۋە تەرٸپ, بٸرەۋٸ شٶپتٸڭ باسىن ٷشٸپ, دەن جيناپ, ەكۆاتورعا جۋىق بويلىقتار بويىنان باستالعان بۇل قۇبىلىس قاشقان مۇزبەن بٸرگە كٶشكەن اڭدارعا ٸلەسٸپ, ەن بايتاق ەۋرو-ازييا كەڭٸستٸكتەرٸنە دە جەتتٸ. مۇندا دا ەركٸم ٶز ٷيرەنگەن قارەكەتپەن قورەك ايىرىپ, سوعان لايىق قونىس يەمدەندٸ. دەن تەرٸپ, ميۋا جيناعان تەرٸمشٸلەر مەن بالىق اۋلاعان بالىقشىلار وتىرىقشى بوپ دارييا ساعالاپ, بٸرتە-بٸرتە ديحانشىلىق پەن كەسٸپكەرلٸككە كٶشتٸ. اڭ قۋالاعان اڭشىلار بٸرتە-بٸرتە مالشىلارعا اينالىپ, جۇلدىزعا قاراپ, جول باعدارلاپ, توپىراق جالاپ, جەر تانىپ, جەل يٸسكٶپ ٶرٸس, شٶپ يٸسكٶپ قونىس تاپتى. الدارىنداعى ساتىرلاعان تٶرت اياقتىلاردىڭ ٶرٸسٸ مەن قونىسىن ويلاپ, اسپانداعى بۇلتتىڭ اڭىسىن اڭدادى. سۋىنىڭ مولايىپ, شٶبٸنٸڭ كٶبەيۋٸنە بايلانىستى بٸردە كٷنگەيگە, بٸردە تەرٸسكەيگە اعاتىن ٶزەندەردٸڭ الاپتارىنا, بٸرەسە ەۋروپانىڭ بٸرەسە ازييانىڭ ەن بايتاق جازيرالارىنا الما-كەزەك اۋىپ قونىپ, ەكٸ قۇرلىقتى كٶكتەي ٶتٸپ, ەكٸ مۇحيتتىڭ اراسىندا جٶڭكٸلدٸ دە جٷردٸ. كٶشكەنٸ سايرانداي, قونعانى مەيرامداي قىزىق دەۋرەننٸڭ باسى شادىمان بولعانىمەن, اياعى شىرعالاڭعا ۇلاستى. تاريح پەن تابيعاتتىڭ ناعىز ەركەبۇلاندارىنداي كٶرٸنەتٸن كٶشپەندٸلەردٸڭ ەڭ ۇزاق ٷستەمدٸك قۇرعان ايماعى – قازٸرگٸ بٸز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان كەڭٸستٸك. سٸبٸر مەن ورتالىق ازييا تاۋلارى مەن دالالارى. وعان كۋە – «ماناس» داستانىنىڭ ٶزٸ. ونداعى كٶسٸلتە باياندالاتىن كٶل-كٶسٸر حيكايالاردا سٷرەتتەلەتٸن دەستٷرلەر مەن سالتتار, مٸنەزدەر مەن قۇلىقتار موتور, مٸنگەن مىنا بٸدەرگە دە ەبدەن تانىس, ەبدەن تٷسٸنٸكتٸ. كەيٸپكەرلەرٸ دە ەجەلگٸ دٷنيەدەن تٸرٸلٸپ كەلگەن بەيتانىستاي ەمەس, تاپ قازٸر كٸرٸپ كەلگەن ەسٸكتەس كٶرشٸڭدەي تٸپتەن ەتەنە. تارتىپ جٷرگەن تاۋقىمەتتەرٸ مەن كەشٸپ جٷرگەن كٶپتەرٸ دە بەس ساۋساقتاي بەلگٸلٸ. سٶيتسەك, قازٸر جٷزەگە اسىرا الماي كٷيزەلٸپ جٷرگەن جەيتتەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ مىڭ جىل بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ دا ٶزەگٸن ٶرتەگەن كٷيٸكتەر ەكەن.
بٸر عٷلاما ايتقانداي, ەۋرو-ازييانىڭ ەر الۋان جەر بەدەرٸ ەر الۋان ٷردٸسپەن ٶمٸر سٷرٸپ, ەر الۋان مەدەنيەت تٷزەتٸن ەر الۋان ەتنوستاردىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسادى. تابيعي ەر الۋاندىق ولاردىڭ بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋٸنە كەمەكتەسپەسە, كەدەرگٸ كەلتٸرگەن جوق. جانى بار پايىم. بٸراق, اي استىندا باياندى نە بار? تەك كٸم-كٸم دە ٶز ٷيرەنگەن ايادا ٶزٸ ٷيرەنگەن ەدٸسپەن ىرزىق ايىرا العان زامانداردا عانا جاعداي سولاي بولعانى راس. ال باس ٶسٸپ, اۋىز كەبەيٸپ, ٷيرەنشٸكتٸ ايادا ٷيرەنشٸكتٸ ەدٸسپەن كٷن كٶرۋ قيىنداي باستاعاندا, ەلگٸندەي قويان-قولتىق قوڭسىلاستىقتىڭ دا شىرقى بۇزىلا باستادى. تٸپتٸ بٸر ٷلگٸمەن ٶمٸر سٷرەتٸن ٷردٸستەردٸڭ ٶزٸ بٸر-بٸرٸنە اۋىز سالاتىندى شىعاردى. ەسٸرەسە, بۇل كٶپشەندٸلەرگە جەيسٸز تيدٸ. ولار ەندٸ بۇرىنعىداي تٷك شىققان جەردٸڭ بەرٸ قونىسىم, سۋ تٷسكەن جەردٸڭ بەرٸ سۋاتىم دەپ, اياعى جەتكەن جەردٸڭ بەرٸن يەمدەنەتٸن ەدەتتەن بوي تارتۋعا مەجبٷر بولدى. ونى سامساعان سارى قولى بار كٶپ تايپالاردان گٶرٸ ەلٸم-بەرٸم از تايپالار ەرتەرەك سەزٸندٸ. بەلگٸلٸ بٸر جيناقى كەڭٸستٸككە كٸندٸكتەن بايلانىپ, قاۋىمداستىقتىڭ بەرٸك تٷرلەرٸنە كٶشۋگە تۋرا كەلدٸ. بۇرىنعىداي جٶڭكٸلە جٶنەلگەن جويقىن نٶپٸرلەرگە قوسىلا سالىپ, ارقادان قاققاننىڭ الدىنا تٷسٸپ, ماندايدان سيپاعاننىڭ سوڭىنا ٸلەسٸپ, جەتەكتە كەتكەندەر تاريحتىڭ دەلٸزٸندە قالىپ, شاماسىنا قاراي شارق ۇرىپ, جاعدايىنا لايىق جايلى قونىس تابا بٸلگەندەر كٶپ نەسٸلدٸ ادامزاتتىڭ قۇتحانا مەشٸتٸنەن ٶز قۇجىراسىن يەمدەندٸ. سونى الدىمەن تٷسٸنٸپ, الدىمەن ىجداھات قىلعان قاۋىمداردىڭ بٸرٸ قىرعىزدار بولعان سىڭايى بار.
سوندىقتان دا, ولاردىڭ اتى تاريح ساحناسىنا ٶزٸمەن تۇستاس شىققان تايپالاردىڭ كٶبٸندەي, ەر قاۋىمنىڭ قۇرامىنا بٸر سٸڭٸپ, ٶز دەربەستٸگٸن جويىپ الماي, بٷگٸنگٸ تاريحقا دا امان جەتتٸ. قىرعىزداردىڭ اتى قىتاي دەرەكتەرٸندە بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ 201 جىلداردان باستاپ ۇشىراسىپ, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ Vٸ-ح عاسىرلارى اراسىندا جيٸ كەزدەسەدٸ. ولار جايلى دەرەكتەر Vٸ-ٸح عاسىرلارداعى ورحون-ەنيسەي تاس جازبالارىندا دا مول جولىعادى. سونداي قۇلپىتاستاردىڭ بٸرٸندە قىرعىزداردىڭ ورحون مەن تولا بويىنداعى ۇيعىر پاتشالىعىن قۇلاتقانى جازىلعان. بۇل قىتاي جىلنامالارى ايتۋىنشا, 847 جىلى بولعان وقيعا. دەمەك, ۆ. بارتولد ايتقان «قىرعىز مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ دەۋٸرلەۋٸ» تاپ وسى كەزەڭگە سەيكەس كەلەدٸ. قىرعىزداردىڭ وتىرىقشى, كٶشپەندٸ كٶرشٸلەرٸنە كٶپ تيٸسٸپ, كٶپ جەڭٸسكە جەتەتٸنٸ دە وسى تۇس. بۇرىنعىداي ەمەس, باستارى بٸرٸگٸپ, اۋىزدارى قوسىلاتىنى دا وسى تۇس. سول قىرعىز كەيٸنگٸ مۇسىلمان تاريحشىلارىنىڭ حVٸ-حVٸٸ عاسىرلارداعى ەڭبەكتەرٸندە باتىس تەنشەندٸ جايلايتىن, جاۋ كەلگەندە قاتىن-بالالارىن قۇز-قيياعا شىعارىپ جٸبەرٸپ, تار شاتقالداردا بەكٸنٸپ, كٶرشٸلەرٸنٸڭ شاپقىنشىلىعىنا باتىل تويتارىس بەرە الىپ جٷرگەن اسا جاۋىنگەر حالىق رەتٸندە بەينەلەنەدٸ.
بٸزدٸڭشە, ۇلى داستاننىڭ وقيعالىق تٶسەگٸن قىرعىزداردىڭ ٸح-حٸ عاسىرلاردا التايدا جٷرٸپ ۇيعىرلارمەن, قيداندارمەن شايقاسقانىمەن دە, XV-XVII عاسىرلاردا تەنشەندە جٷرٸپ كٶرشٸ حاندىقتارمەن شايقاسقانىمەن دە بٸرجولا بايلانىستىرۋعا بولمايدى. سول سيياقتى ونداعى ايتىلعان ەر سوعىس, ەر شايقاسقا, ەر كەيٸپكەرگە ناقتى تاريحتان ناقتى بالاما ٸزدەۋدٸڭ دە جٶنٸ جوق. داستان ەكٸ مىڭ جىل بويىنا تاريح نازارىندا كەلە جاتقان حالىقتىڭ باسىنان ٶتكەن ويقعالاردى كەزەك-كەزەگٸمەن كٶزٸنەن تٸزٸپ بايانداپ شىققان كٶركەم شەجٸرە ەمەس. سول ەكٸ مىڭ جىلدىق حالىق تاعدىرىنىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ بولعان ٸرگەلٸ ەل, تۇتاس جۇرت بولىپ, ەلەمدٸك بولمىستان ٶز ورنىن تابۋ جولىنداعى كٷردەلٸ كٷرەستٸ تۇتاستاي شولىپ, كٷردەلٸ تاريحي پروتسەستٸڭ ەلەۋمەتتٸك-فيلوسوفييالىق تۇڭعيىقتارىنا بويلاعان تاريحي پايىمدىق, تاريحي ۋايىمدىق ەپوس. ونىڭ باستى سارىنى – باستا تۇرعان دەۋرەندٸ دەرٸپتەۋ ەمەس, باستان اۋعان دەۋرەندٸ جوقتاۋ, ونىڭ قايتا ورالۋىن اڭساۋ.
قىرعىز تاريحىنداعى ونداي كٸندٸك كەزەڭنٸڭ بۇدان مىڭ جىل بۇرىن ورحون-ەنيسەي بويلارىنداعى ۇلى جورىقتار مەن ۇلى جەڭٸستەرگە سەيكەس كەلەتٸنٸن ماتەريالدىق ەسكەرتكٸشتەر تايعا تاڭبا باسقانداي دەلەلدەپ تٷر. ۇلتتىق يدەيا دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ – ٸرگەلٸ ەل بولۋعا, ٶز مەكەنٸڭدٸ ٶزٸڭ يەمدەنٸپ, ٶز بولمىسىندى ٶزٸڭ شىڭداۋعا ۇمتىلۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قىرعىزداردىڭ بۇنداي نيەتتٸ ناقتى جٷزەگە اسىرۋعا دا ەلگٸ كەزەڭدە كٸرٸسٸپ, العاشقى نەتيجەلەرگە جەتكەندٸگٸ مەلٸم. ەندەشە, ٸستەگەنٸن اۋىزبەن بەكٸتٸپ, ارتىق ۇرپاققا ٶسيەت قىپ قالدىراتىن كٶشپەندٸلەردٸڭ ونداي دەستٷرٸن ول كەزدە ۇمىتىپ كەتە قويۋى مٷمكٸن بە? جوق. ولاي بولسا تاسقا قاشاپ دەرەك قالدىرعان ايتۋلى وقيعانىڭ سٶزبەن باياندالاتىن رۋحاني دەرەگٸ قايدا? ول بٷگٸنگٸ «ماناستىڭ» العاشقى نۇسقالارى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. داستاننىڭ نەگٸزگٸ سيۋجەتتك-فابۋلالىق ارقاۋى دا سول كەزەڭ وقيعالارىنا سايما-ساي كەلەدٸ. ستيلدٸك-كٶركەمدٸك تٶسەگٸنٸڭ ەڭ تەرەڭ قاباتتارى دا سول كەزەڭنٸڭ ەستەتيكالىق-دٷنيەتانىمدىق سيپاتىمەن استاسىپ جاتىر. ال, كونتسەپتسييالىق ۋىتىنىڭ تٸنٸ تٷزٸپ تۇرعان نەگٸزگٸ يدەيا سول كەزەڭ وقيعالارىنىڭ باستى ماقساتى بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. ەندەشە تريلوگييانىڭ, ەسٸرەسە, ماناستىڭ جەكە ٶزٸنە بايلانىستى العاشقى بٶلٸگٸنٸڭ يدەيالىق, فابۋلالىق, كٶركەمدٸك تٶسەگٸنٸڭ سول كەزەڭدە تۋعان تۇڭعىش نۇسقالاردان ٶربٸپ جاتۋى ەبدەن ىقتيمال. بٸر ۇلتتىڭ بٸر مىڭ جىل بويى جىرلاپ كەلە جاتقان نەگٸزگٸ شىعارماسىنىڭ گەوگرافييالىق اياسى مەن كەيٸپكەرلٸك قۇرامى كەيٸنگٸ عاسىر قۇبىلىستارىنا وراي تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸسكە ۇشىراسا, وندا تۇرعان تاڭداناتىنداي ەشتەڭە جوق. بەرٸ ٶزگەرسە دە باستاپقى كٸندٸك يدەيا ٶزگەرگەن جوق, وعان تٷرتكٸ بولعان كٸندٸك وقيعا مەن كٸندٸك كەيٸپكەر ٶزگەرگەن جوق. ٶيتكەنٸ, ول يدەيا ەلٸ كٷنگە تٷگەلٸمەن جٷزەگە اسىپ بولعان جوق. سوندىقتان دا, ەۋ باستا ۇلى جورىقتا ۇلى جەڭٸسكە جەتكەن ۇلى قولباسشىنى جوقتاۋدان شىعۋى ىقتيمال ەيگٸلٸ داستاننىڭ بسىنان اياعىنا دەيٸن ٶتكەندٸ دەرٸپتەي وتىرىپ, بٷگٸنگٸنٸ قومسىنۋ, ەرتەڭگە ٷمٸتتەنە وتىرىپ, كٶلدەنەڭنٸڭ كەسەپاتىنان سەسكەنۋ سارىنى باسىم تٷسٸپ جاتادى. بۇل دەگەنشە جەتكەن جۇرتتاردىڭ ەمەس, جەتە الماي جٷرگەن جۇرتتاردىڭ تاريحي ساناسىنا, كٶركەمدٸك تانىمىنا تەن سيپات. تريلوگييانىڭ العاشقى بٶلٸمٸمەن كەيٸنگٸ بٶلٸمدەرٸنٸڭ كٶركەمدٸك بولمىسى مەن كومپوزيتسييالىق قۇرىلىمىندا, بەينەلەۋ قاعيدالارىندا ايتا قالارلىقتاي ايىرماشىلىقتار بوللۋى دا تەگٸننەن-تەگٸن ەمەس. ماناسقا بايلانىستى بٶلٸمدەگٸدەي ەمەس, «سەمەتەي» مەن «سەيتەكتە» وقيعالار ارحايكالىق گەرويكادان, ۇلاناسىر كەڭ قارىمدىلىقتان ارىلىپ, نەگٸزگٸ كەيٸپكەرلەردٸڭ تازا جەكەباستىق اراقاتىناسىنا, سودان تۋىندايتىن تراگەدييالار مەن درامالار تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرىلعان. «ماناس» ەپيكالىق قارىمى كٷللٸ عالامعا بارا-بار ناعىز ٷلكەن ەپوس, ٷلكەن ەپوپەيا بولسا «سەمەتەي» مەن «سەيتەك» – بٸر ەۋلەت, بٸر بۋىننىڭ شىندىعىمەن ورايلاسىپ, بۇل زاماننىڭ تشمەن ايتساق, «رومانداندىرىلعان» «شاعىن ەپوس». «ماناستىڭ» فينالىنان باسقا بٶلٸمٸندە ۇلان-اسىر توي-دۋمان مەن الامان-اسىر شايقاستار, ازا مەن قۋانىش, جەڭٸس پەن جەڭٸلٸس, تاعدىردىڭ تاۋقىمەتٸ مەن راحاتى قويقوساق تٷسٸپ, قوسارلانىپ وتىرسا, «سەمەتەي» مەن «سەيتەكتە» بٸر كٷدٸك پەن بٸر ٷمٸت يتجىعىس تٷسٸپ جاتاتىن سەزٸم سەرگەلدەڭٸ مەن سانانىڭ سارپىلىسى مولىراق. سالدارىنا قاراپ, سەبەبٸن تاپپاق زاردابىنا قاراپ زاۋالىن تاپتىرماق رۋحاني ەۋرە-سارساڭ كٶبٸرەك. بٸر كەزدە بابالاردى جەڭٸستەرگە جەتكٸزٸپ جەلپٸندٸرگەن وپتيميستٸك «كٸندٸك يدەيا» ەندٸ ۇرپاقتان ۇرپاق اۋىسقان سايىن ۇلت كٶكٸرەگٸنە شەر بولىپ جابىسىپ, شەمەن بولىپ بايلانعان تٷپسٸز ۋايىم, تۇڭعيىق دەرتكە, ٶلٸسپەي بەرٸسپەيتٸن ٶر ماقساتقا اينالا تٷسٸپتٸ.
حالىق تاقسٸرەتٸ قايدان ٶربيدٸ? بٸرەۋدٸ از, بٸرەۋدٸ كٶپ, بٸرەۋدٸ جارلى, بٸرەۋدٸ باي قىپ جاراتاتىن الاقول دٷنيەدە قوزداماي تۇرمايتىن سىرتقى قىساستىق پەن ٸشكٸ كەلەڭسٸزدٸكتەردەن ٶربيدٸ. ەيگٸلٸ داستان ٶزگە جەردە كەلٸمسەك سانالىپ, كەلەكەگە ۇشىراپ, ٶز جەرٸندە سانى ازدىقتان ساناتقا ٸلٸكپەي, اياققا باسىلىپ ەسەسٸ كەتٸپ, ەزٸلٸپ جٷرگەن قىرعىزداردىڭ ايانىشتى تاعدىرىن سٷرەتتەۋدەن باستالادى. جات جەردە دە ەبٸن تاۋىپ, بايىپ العان جاقىپ, مالىنا قورعان, دەۋلەتٸنە قوجا بولاتىنداي مۇراگەر ٸزدەسە, باتىر بالتا تويعانعا مەز بوپ, توعىشارلانا باستاعان الىستاعى اعايىندى ارتتاعى اتامەكەنگە قايتا باستاپ اپارىپ, تۋعان جۇرتىمەن قايتا قاۋىشتىرا الاتىن سايىپقىران كٶسەمدٸ اڭسايدى. بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي جاتىپ: «قوجانى كٶرسە قورقىتىپ, سابا تولى قىمىزدى قولىنا بەرسە بٸر جۇتىپ», «اناۋ-مىناۋ اس بولمايتىن», «جارىم شەلەك اراقتى جالعىز ٸشسە ماس بولمايتىن» الىپ ماناسقا باي جاقىپ «دٷنيەنٸڭ پارقىن بٸلمەيدٸ» دەپ كٷيٸنسە, ادال تٸلەك, اقپەيٸل اقبالتا باتىر: «داۋىل كەلسە, جەل تيمەس, قالىڭ توعاي بۇل بولار; داۋشى كەلسە, مال بەرمەس, قارا كٶكجال ۇل بولار; امان بولسا بۇل بالا, ٶلگەنٸڭدٸ تٸرٸلتەر, ٶشكەنٸڭدٸ جاندىرار», – دەپ سٷيٸنەدٸ. ەرەن تۋعان ەر ماناس ەل سەنٸمٸن اقتادى. التايدىڭ استىن ٷڭگٸپ التىنىن الىپ, القابىن تولتىرا ەگٸن سالىپ, ادىرىن قاپتاتا مال جايىپ ەبدەن بايىپ العان قىرعىزداردى ٷيرەنگەن قونىستان كەتكٸسٸ كەلمەي, كەجەگەلەرٸ كەيٸن تارتسا دا, ەلدەقاشان ۇمىت قالعان اتا-قونىسىنا باستاپ اپاردى. بٶگەسٸن بولعىسى كەلگەندەردٸ توپىرلاتا قىردى. «بەت قويىسار داۋ شىقسا, بەلدەسەتٸن جاۋ شىقسا, قاراۋىل شىعار دٶڭٸ جوق, قاقتىعىس بولسا قاپىستا, قول سيياتىن جەرٸ جوق» جايداق تەگٸس پەن تار قولاتقا كٸدٸرتپەي, «كٶك تولقىنى شايقالعان, كٶك جەلەگٸ جايقالعان, كٶك مايساسى جايقالعان; شىبىعى بار شىنارداي, شىنارلارى مۇنارداي; تىنىق اققان بۇلاعى, پەيٸشتەن ارتىق سيياعى; قارابۋرا شاتقالى, اسپان سٷيگەن اسقارى, جەر ساۋىرى تالاسقا» بٸر-اق جەتٸپ توقتايدى. بٸر كەزدە ورازدى حانى ٶلگەن قىرعىزدى وقىستا باسىپ, «بٸرٸن ايداپ ورالعا, بٸرٸن ايداپ ەرەنگە, بٸرەۋٸن كٶمٸپ تەرەڭگە, بٸرەۋٸن قۋىپ قاڭقايعا», قان تالاپاي ەتكەن قوقاننىڭ قوڭقاي حانى ەلەۋكەدەن ٶش الىپ, جان-جاققا شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىن قايتا جيناي باستايدى. تۋىستاس تٷركٸ نەسٸلدەرٸن بيلەپ وتىرعان جاقسىلار مەن جايسانداردىڭ جاسى ٷلكەندەرٸنە ٶزٸ بارىپ, جاسى كٸشٸلەرٸنە ات جٷگٸرتٸپ, ادام جٸبەرٸپ, بٸلەك قوسىسار بٸرلٸككە, ٸرگە تۇتاستىرار ىنتىماققا شاقىرادى. اعايىن قاتاعاننىڭ ارداعى قوساي دەۋ ايقارا قۇشاعىن اشىپ, الدىنان شىقسا, الايداعى قالشا اعايىننىڭ ساۋرىق حانى قيىردان كەلٸپ, جەر شۇرايىن يەلەنٸپ, ەل شىرايىن تٷگەندەي باستاعان باتىرعا ٶزٸ كەلٸپ سوقتىقتى. قالماق حانى تەكەس ٷدەرە كٶشكەن قىرعىز كٶشٸن قيىن مەن قييادا تورۋىلداسا, مەنجٸ حانى قيتۋشا ەل شەتٸنە دٷربەلەڭ سالىپ, تىنىشتىق بەرمەدٸ. ەل قامىن ويلاعان ماناس يٸلگەنگە يٸلدٸ, شٷيٸلگەنگە شٷيٸلدٸ. اتا جۇرتتىڭ قايتا قاۋلاپ ٶسۋٸنە, اتامەكەننٸڭ قايتا گٷلدەپ قۇلپىرۋىنا سەپتٸگٸ تيەر قام-قارەكەتتٸڭ قاندايىنان بولسا دا تايىنبايدى. ونىڭ بۇل قىلىعىن جاقتىرمايتىندار الىستاعى جاتتان دا, ٸرگەدەگٸ جاقىننان دا كٶپتەپ تابىلدى. ٶزگەنٸ قويىپ, تۋعان ەكەسٸ جاقىپ ەلدٸڭ باسىن قوسپاق بوپ, ەردٸڭ اۋىزىن الماق بوپ, كٷنٸ-تٷنٸ ٸرگەسٸن اتقا, تٶرٸن قوناققا تاپتاتىپ جاتقان بالاسىنا: «ويىمنان كەتپەس سور قىلدىڭ, ماناس; سانسىز مالدى قور قىلدىڭ, ماناس; اتى جوققا ات بەرٸپ, تونى جوققا تون بەرٸپ, قارتايىپ قالعان كٶزٸمدە, شىن مٷشكٸلدٸ سەن قىلدىڭ, ماناس. قاپتاعان مىڭ-مىڭ مال قايدا? ايالى التاي جەر قايدا? قابىرعالاس تۇرۋشى ەك, قارا قىتاي ەل قايدا?» – دەپ كيلٸگٸپ, ساقالىن جۋىپ, شاشىن جۇلادى. ەلدٸكتٸڭ جولىنا قيماي, كٶگەنٸنٸڭ بوساپ قالعان بٷرشاعى مەن جەلٸسٸنٸڭ اعىتىلعان نوقتاسىن ساناپ, ازاتتىقتىڭ جولىنداعى كەمدٸ كٷنگٸ قيىندىققا شىداماي, باسى بايلاۋلى, اياعى تۇساۋلى بولسا دا, قارىنى توق, كٶيلەگٸ كٶك جاتقا كٸرٸپتار كٷندەردٸ ساعىناتىن مٷسەپٸر مٷسكٸندەر, شاماسى, ول زاماندا دا تابىلىپتى. قارا باستىڭ قامى ٷشٸن, شەكە قىشىتار تاج بەنەن تاقىم قىشىتار تاق ٷشٸن ٶز جۇرتىنا ٶزٸ ٶرت سالىپ, ٶزگەلەرمەن جەر تٷبٸنەن جەڭ ۇشىنان جالعاساتىن جاۋدان بەتەر جەدٸگٶي جەكسۇرىندار ول زاماندا دا از بولماپتى. الىس قاڭعايداعى ەسەننٸڭ سويىلىن سوعاتىن كٶزكٶمەندەر تالاستا جاتىپ, اڭعال ماناسقا ۋ قوسىپ, اراق بەرٸپ, ٶز تٸزگٸنٸن قولىنا ەندٸ العالى تۇرعان سورلى جۇرتتى بۇرىنعىدان بەتەر سورلاتىپ كەتە جازدايدى.
تىم تانىس قۇلىقتار مەن تىم تانىس قىلىقتار ەمەس پە?!
ەلدٸكتٸڭ جولىنا قاشاندا قاپتاعان كەدەرگٸ تۇرعىزىلىپتى. ازاتتىقتىڭ جولىنا كاشاندا اران ور از قازىلماپتى. سىرتتاعى دۇشپان ٸشتەگٸ الاياقتىڭ ايارلىعىن, توڭمويىن توعىشاردىڭ توپاستىعىن, داڭققۇمار داراقىنىڭ داڭعويلىعىن قاشاندا قاپىسىز پايدالانىپ باعىپتى. بەرٸ دە ەلٸم دەپ ەڭٸرەگەن ەرلەردٸڭ سوڭىنا شوق الىپ تٷسٸپ, ازاتتىق دەپ ارپالىسقان اسىلداردى اياعىنان شالىپ باعىشى.
سوندايداعى قازىلاتىن ور مەن قۇرىلاتىن توردىڭ اتى – توعىشارلىق ەكەن. دٷنيە جاراتىلىپ سۋ اققالى بارشا كەلەڭسٸزدٸك پەن كەسەپاتتىڭ تاقىمىنان تٷسپەي كەلە جاتقان تورشولاقتىڭ اتى دا – توعىشارلىق ەكەن. توعىشارلىق ارىسا مٷسەپٸر, تويىنسا كٸسەپٸر بولماي تۇرا المايدى ەكەن. ماناس ٶزٸمەن ۇستاسقان جاۋدىڭ بەرٸن جەڭە العانىمەن عانا ەمەس, باق پەن ىرزىقتىڭ, اتاق پەن داڭقتىڭ, قۇرمەت پەن ماحابباتتىڭ, سىي مەن سالتاناتتىڭ بەرٸن كٶرسە دە, كٸسەپٸرلٸككە ۇرىنباي, توعىشارلىقتى دا جەڭە العانىمەن قاسيەتتٸ. ول
ٶر دەسەڭ ٶر, ەر دەسەڭ ەر. بٸراق, جاۋ الدىندا ٶر دە, دوس الدىندا جەر. ەل مٷددەسٸ دەگەندە ٶز مٷددەسٸن, ەل نامىسى دەگەندە ٶز نامىسىن ويلانباستان قۇرباندىققا شالىپ جٸبەرەتٸن مەرت. ۇرىن بارعانىندا قاراڭعىدا قول سالعانىنا قيتىقتانىپ: «نٶكٶرٷم اتى دا ماناس, جەكٶرٷم اتى دا ماناس, باسكارچىم اتى دا ماناس, باكانچىم اتى دا ماناس, باسىپ جٷرگەن قىزماتكار جالچيمدىن اتى دا ماناس, باشىمدى كانتيپ كەمەيٷن, اتى ماناس ەكەن دەپ, ايتكانگا كانتيپ كٶنٶيٷن; اتامدىن ٷيٷن بۇلگاباي ازىر كەتيپ جٶنٶگٷن!» – دەپ اتىپ تۇرعان قيقار قالىڭدىعىنىڭ قولىنداعى پىشاققا ابايسىز قارنالىپ قالا جازداعاندا, اشۋ قىسىپ: «سانيرابييگانى كٶٶدٶنگە ماناس تەپكەني, رابييگا سۋلۋۋ
كىز كٶمٶلٶنٷپ كەتكەني; بااتىر ماناس باباندىن بااتىرلىگى ەمەي نەتكەني; اليگي كٶرگەن كان كىزى اتەميردين جالعىزى اتاسىنىن تٶرٷندە ابىدان جەدي تاياقتى, ال جەردە باشىن ٷزمٶكچٷ, اجار, كٶركٷن, تۇرپاتىن, تارتىپ كەرٷپ
سىمباتىن ارستان ماناس ايادى; بەش كابىرعا كىيرادى, بەتين باسىپ ىيلادى, ماناس باسىپ چىككانچا جەڭينە كانى سىيبادى» – دەمەكشٸ, شالا بۇلٸنٸپ, ەسكەرٸنە بارىپ, بولاشاق قايناتاسىنىڭ استاناسىن شاۋىپ الا جازدايتىن اساۋ
ماناس دوستان دا, دۇشپاننان دا الدانعانىمەن, دوسقا دا, دۇشپانعا دا اشۋلانعانىمەن, استامسىپ كٶرگەن ەمەس, كٷشٸم جەتەدٸ ەكەن دەپ زورلىققا, ايلام جەتەدٸ ەكەن دەپ ايارلىققا بارعان ەمەس. بٸراق, ول جٷرگەن ورتانىڭ بەرٸ ماناس ەمەس ەدٸ. داڭقتى دانعويلىقپەن, مەرتتٸكتٸ ماستىقپەن, نامىستى نايساپتىقپەن شاتىستىرىپ الىپ, ايارلىقتى ايىپ, استامدىقتى ۇيات كٸسەپٸرلٸكتٸ كٸنە ساناماي, بەرٸن دە بەلدەن باسىپ جٷرە بەرەتٸن بەتسٸزدەر دە تولىپ جاتقان-دى. سونداي بٸر بەتپاق كٶكەتاي ۇلى بوقمۇرىن ٶگەي ەكەسٸنەن قالعان وڭاي ولجاعا
ماستانىپ, اتىن شىعارماق بوپ اس بەرەدٸ. وعان شارتاراپتىڭ دوسىن, جاتىن تٷگەل شاقىرىپ, ماناستى شاقىرمايدى.
بٸر-بٸرٸنە قانى قاتىپ جٷرگەن قاس دۇشپانداردى بٸر تويعا تٷگەل جيناپ, بٸر تٶرگە قاتار وتىرعىزام دەپ, ساۋىق-سايراندى قىزىل-شەكە قان مايدانعا اينالدىرىپ الا جازدايدى. قورىققانىنان ماناسقا ات شاپتىرىپ, سونىڭ ايبارىنا ارقا سٷيەۋگە مەجبٷر بولادى. بٸراق, ونسىز دا بٸر-بٸرٸنە تٸسٸن باسىپ جٷرگەن باقاس ەلدەردٸڭ ونسىز دا سىزات اراسى بەيگە مەن بەسەكەنٸڭ سالدارىنان ودان سايىن ىرسيىپ اشىلىپ كەتەدٸ. جٷرەك سىزدار سٶز ايتىلىپ, سٷيەك سىرقىرار ٸس ٸستەلٸنەدٸ. تالاي شاڭىراق ورتاعا تٷسٸپ, تالاي جىلقى تالاۋدا كەتەدٸ. تالاي ارۋدىڭ ەتٸنە داق, تالاي ەردٸڭ بەتٸنە داق تٷسەدٸ. قارقارانىڭ شىبىنسىز تٶسٸنە قاقىراداي وردالار قونىپ, دالا مەن تاۋدى جايلاعان بارشا حالىقتىڭ بارلىق كٶرٸكتٸسٸ مەن كەلٸستٸسٸ, كٷشتٸسٸ مەن جٷيرٸگٸ, دٸلمارى مەن دٷلدٷلٸ تٷگەل جينالىپ, اي بويى كٶشپەندٸلەر ەلەمٸنٸڭ بارلىق بايلىعى مەن بارلىق سالتاناتىن كٶرسەتٸپ باققان ۇلى دۋمان كٶشپەندٸ ەلەمنٸڭ بارشا كەسەپاتى مەن كەسٸرٸن دە تٷگەل اشىپ, ٶز پەردەسٸن ٶزٸنە سىپىرتىپ, ەندٸ قوردالانا باستاعان بەرەكەنٸ بٸر كٷندە تەرك, ەندٸ ٸرگەلٸ ەل بولا باستاعان قاۋىمدى بٸر كٷندە عارىپ قىلىپ كەتە بارادى. «كٶكەتايدىڭ اسى – كٶپ جانجالدىڭ باسى» اتانعان ۇلى جيىن مەنجٸلەر مەن قىرعىزداردىڭ اراسىنداعى ۇلى مايدان, ۇلى شايقاسقا ۇلاسىپ, سول جورىقتا قىرعىزدار مەن قازاقتار باس باتىرلارىنىڭ بەرٸن مەرت قىلىپ, باس قولباسشىسىن ايار جاۋدىڭ الداپ كەلٸپ, ارتىنان ۇرعان ۋلى ايبالتاسىنان جازىلماستاي دەرتتٸ قىلىپ, مول ولجامەن قوسا مول قاسٸرەتكە باتىپ ورالادى. سٶيتٸپ, ماناس سىندى ەل قامىن ويلاپ, جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ, باسىن وتقا تٸگٸپ جٷرگەن ەسٸل سابازداردىڭ كەٸگگەن كٶكسەگەن ماقساتىنىڭ تٷبٸنە كٶلدەنەڭنەن قۇيىسقانعا قىستىرىلىپ, قاجەت دەسەڭٸز دوس پەن جاۋدىڭ, پايدا مەن زيياننىڭ ارا-جٸگٸن اجىراتا الماي جٷرٸپ-اق ات شىعارىپ, ابىروي اسىرماق بولىپ, ٶلٸنٸڭ ارۋاعىن, تٸرٸنٸڭ ار-نامىسىن بٸر باسىنىڭ داقپىرتى جولىندا قۇرباندىققا شالىپ جٸبەرۋدەن تايىنبايتىن بٸر ەۋمەسەردٸڭ بٸر ەۋلەكٸلٸگٸ جەتٸپ تىندى.
ونداي داراقى دا داڭعوي بوقمۇرىنداردىڭ توپستىعىنان تۋىنداپ, جاقسى ٸستٸ جارتى جولدا قالدىراتىن ويدا جوق قىرسىقتاردى ٸشٸنە قىل اينالمايتىن شىجبىڭباي شىنقوجالار, باقاستىقتان باۋىرىنان بەزەتٸن كٶر كٶڭٸل كٶبەشتەر, مال قۇمارلىقتان بالاسىن باز كەشتٸرەتٸن جەدٸگٶي جاقىپتار, كەككقۇمارلىقتان نەدەن دە بولسا تايىنبايتىن قيياڭقى قييازدار, قارالاي كٷڭكٸلدەپ, ساسىق ٶكپە-بوپساعا بولا دوسىن وماقاستىرا سالاتىن ٷڭٸرەڭباي ٷمٸتەيلەر, تاق ٷشٸن تۇتاس ەلٸن تٷگەل ساتىپ جٸبەرۋگە پەيٸل باققۇمار, سونىسىنان دا قانقۇمار حانشورالار ودان سايىن اسقىندىرىپ جٸبەرەدٸ ەكەن. وردادان ماناس كەتكەسٸن ورتادان مەنٸس كەتتٸ.
ۇلى ەسٸم مەن ۇلى ٸسكە ساتقىندىق باستالدى. ەكە بالاسىن ساتتى. ٸنٸ اعاسىن ساتتى. نٶكەر كٶسەمٸن ساتتى. مەكەر تٶسەگٸن ساتتى. بوساعا تەردٸ ساتتى. تەر بەتٸ جابىلىپ ٷلگەرمەگەن كٶردٸ ساتتى. دەۋلەت ەدەتتٸ ساتتى. ەدەت ابىروي-ەجەتتٸ ساتتى. ازعىندىق باستالدى. ازعىندىقتان امان قالۋدىڭ جالعىز جولى – ەل اۋىپ, جەر اۋىپ الاستالۋ بولدى. سول كٶپكە ۇشىراعان انا قانىكەي مەن ەجە شيىرلى ازعان ەلدەن الىس قاشىپ, اسىلدان قالگان تۇياق سەمەتەيدٸ جەتٸلدٸردٸ. سەمەتەي ات جالىنان تارتىپ مٸنە, ەلگە ورالدى. سەمەتەيمەن بٸرگە ەلگە سەنٸم ورالدى. «ماناستىڭ ۇرپاعى جالعاسسا, ٸسٸ دە جالعاسادى», – دەپ ويلادى جۇرت. بٸراق, ماناستىڭ قولىنا جاراسقان قورقاۋ سەمەتەيدٸڭ دە قولىنا جارماستى. ماناستىڭ اياعىنا ورالعان ايار سەمەتەيدٸڭ دە اياعىنا ورالدى. ماناستىڭ الدىنا ور قازىپ, ارتىنا تور قۇرعان كٷنشٸلدٸك پەن توپاستىق سەمەتەيدٸڭ دە الدىنان ور قازىپ, ارتىنان تور قۇردى. ايارلار الداپ سوققان انعال سەمەتەي ەكە كٷمبەزٸنٸڭ قاسىندا ەكەسٸ جەگەن وپىقتى جەدٸ. سٶيتٸپ, اتانىڭ كەبٸن ەكە شٸپ, ەكەنٸڭ كەبٸن قۇرساقتاعى بالا كيەتٸن كٷن قايتا تۋدى. تاعى دا ازعىندار ەلدە قالىپ, اسىلدار الاستالدى. وسپاداردىڭ وزبىرلىعىنان قولدى بولعان ايداي سۇلۋ ايشٷرەكتٸڭ قوساعىندا كەتكەن شارانا ەلٸنٸڭ قايدا, جەرٸنٸڭ قايدا ەكەنٸن بٸلٸپ قويدى. سەمەتەيگە قۋانعان ەل, سەيتەككە دە قۋاندى. سەيتەك بٸراق سەمەتەي ورالعانداعىدان دا كٶبٸرەك تالانىپ, كٶبٸرەك ارىعان جۇرتقا, ودان دا گٶرٸ ارانى اشىلىپ, ودان دا گٶرٸ ارسىزدانا تٷسكەن اعايىنعا ورالدى. سەمەتەي ەكەسٸمەن لىسقان دۇشپانمەن, ٷيرەنشٸكتٸ جاۋمەن ايقاسقا تٷسسە, سەيتەككە ەكەسٸ تٷگٸلٸ جەتٸ باباسى ەستٸپ بٸلمەگەن, كەزدەسٸپ كٶرمەەن جەر تٷبٸنەن كەلگەن جەبٸرمەن شايقاسۋعا تۋرا كەلدٸ.
بۇل رەتتە, «سەيتەك» داستانىنىڭ فيلوسوفييالىق اۋقىمى, بولمىستىڭ ەڭ تەرەڭ, ەڭ تەرەڭ, ەڭ تۇڭعيىق, ەن شىتىرمان قۇبىلىستارىن ەڭ ۇرىمتال تۇستارىنان قامتىپ, ۇتىمدى اشا لاتىن ۇتقىرلىعى مەن تاپقىرلىعى جاعىنان ەلەمدٸك اۋىز دەبيەتٸ تٷگٸلٸ جازبا ەدەبيەتتٸڭ ەڭ ٷزدٸك تۋىندىلارىمەن اتار تۇرا الاتىنداي سٷلەي شىعارما ەكەندٸگٸن ايرىقشا ٶلٸپ ايتۋدى پارىز دەپ بٸلەمٸز. باعزى مەن بٷگٸننٸڭ اراسىناعى قىل كٶپٸردەي بۇل تۋىندىنىڭ بار سيپاتى مەن بار اسيەتٸن تٷگەل تانۋ ٷشٸن ناعىز وسى زاماننىڭ بوستان تانىى مەن سەرگەك پايىمى, نەزٸك تالعامى مەن جٸتٸ زەردەسٸ قاجەت ولاتىنى داۋسىز. «سەيتەكتٸڭ» ەر تاراۋى, وندا باياندالاتىن ەر وقيعا ادامدىق بولمىستىڭ بار قۇپيياسىن ناعىز سۇڭعىلا زەرتتەۋشٸنٸڭ كٶزٸمەن تەرەڭ بارلاپ, كەمەل كەسكٸندەپ, دەل پايىمداي العان بٸر-بٸر تەسٸل. ەڭ كٷردەلٸ قۇبىلىستىڭ ماتەماتيكالىق دەلدٸكپەن ەسەپتەلگەن ٶتە دٶپ فيلوسوفييالىق تۇجىرىمى. تەك ەكٸ-اق وقيعانى – سەمەتەيدٸڭ عايىپ بوپ كەتۋٸ مەن سەيتەكتٸڭ سارىبايمەن شايقاسىن الايىقشى. ەكەۋٸدە ەلەمدٸك ەدەبيەت پەن كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا ايتىلا-ايتىلا اۋىز جاۋىرتقان ٷيرەنشٸكتٸ ۇعىمنان تۋىنداعان كەڭ قارىمدى فيلوسوفييالىق مەتافورا. كٶزاپارا بٸر جاعىنان بٸر جەندەت نايزاسىن سۋماڭداتىپ, ەكٸنشٸ جاعىنان ەكٸنشٸ جەندەتٸ قانجارىن جالاڭداتىپ, «ەنە-مٸنە دەگەنشە, قاسىنا جەتٸپ كەلگەنشە, باسىن كەسٸپ العانشا, قۇمارلارى قانعانشا, قاراماي الدى-ارتىنا ەرٸپ كەتكەن سەكٸلدٸ, قيمىلداماي, ٷندەمەي, كٶز ٸلەسپەي جوق بولدى, سٷيەگٸن تاپپاي سابازدىڭ جانى شىعىپ جاۋ ازعىن ەت-جٷرەگٸ وت بولدى...». «سەمەتەي» داستانىنىڭ سوڭىندا باستى كەيٸپكەر تاپ وسىلاي عايىپ بولادى. ول «سەيتەك» اتتى كەلەسٸ كٸتاپتا ول ەلسٸز تاۋدىڭ اراسىندا قولدى بوپ كەتكەن تۇلپارىنا مٸنٸپ, يەسٸز قالعان سۇڭقارىن ۇستاپ, اڭ اۋلاپ جٷرگەن جەرٸندە قارادەۋدٸڭ كٶزٸنە تٷسەدٸ. ونىڭ اتىن اتاپ شاقىرعانىنا قاراماي, ٷڭٸرەيٸپ تۇرعان قارا ٷڭگٸرگە كٸرٸپ كەتەدٸ. بۇنى ەستٸپ, كٶرۋگە بارعان باقاي دا تاپ وسىنداي كٶرٸنٸسكە كۋە بولادى. ەيەلٸ ايشٷرەك پەن بالاسى سەيتەك تە جالبارىنىپ ەلگە قايتارا المايدى. اقىرى اناسى قانىكەي بارىپ, تاعى بوپ كەتە جازداعان بالاسىن الدىنا الىپ, اق ماماسىن اۋزىنا سالىپ, ٷيٸرٸنە قوسادى. ونى بۇنداي كٷيگە ۇشىراتقان پەرٸلەردٸڭ دۋاسى ەمەس, جانىن جەگٸدەي جەگەن ۇيات ەدٸ. بٸر جاعىنان, الدانىپ اتىن جاتقا بەرٸپ, بەس قارۋىنان قارالاي ايىرىلعانىنان, ەكٸنشٸ جاعىنان قاس دۇشپانىنىڭ قۇرعان تۇزاعىنا ٶزٸ بارىپ تٷسكەنٸنەن, ٷشٸنشٸ جاعىنان جاقسى دوسى قٷلشارانى قارالاي وتقا تٷسٸرگەنٸنەن, تٶرتٸنشٸدەن, ادالدىقپەن اڭعالدىقتان سەنٸمٸن, انا سٷتٸن اقتاي الماي, ورتا جولدا وپىق جەپ قالعانىنان, التىنشىدان, وسىنشا قييانات پەن قاراۋلىققا بارىپ وتىرعان اعايىننان, جەتٸنشٸدەن, مۇنشا ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كٶرٸپ وتىرىپ, قول ٷشىن بەرە المايتىن ەلٸنەن ۇيالعاندىقتان ٶز-ٶزٸنەن عايىپ بولىپ ەدٸ. تٸرٸلەي جەرگە كٸرەدٸ دەگەن وسى ەدٸ. مۇنداي پۇشايمان حەلدەن اناسى كەلٸپ, اق سٷتٸن كەشٸپ, قايتادان سەنٸم ارتسا عانا ارىلا الار ەدٸ. سەمەتەيدٸڭ بٸر باسىنداعى بۇل كٷيزەلٸس بٷكٸل ەل باسىنداعى كٷيزەلٸس ەدٸ.
ال, سارىباي – ارعى-بەرگٸ ەدەبي ساناداعى ەڭ قورقىنىشتى, ەڭ جيرەنشٸكتٸ قۇبىجىقتاردىڭ ەڭ جاڭا, ەڭ ٷرەيلٸ تٷرٸ. ٶيتكەنٸ, ول بۇرىنعى اڭىزداردا كەزدەسەتٸن بٸر جەرٸ بولماسا, بٸر جەرٸ ادامعا ۇقسايتىن قۇبىجىق ەمەس, بارلىق قاسيەتٸ, بارلىق مٸنەزٸ, بارلىق قۇلقى مەن قىلىعى قۇبىجىقتىققا اينالىپ كەتكەن ادام. جالماۋىز سيياقتى ادامدار اۋىلدا دا تولىپ جاتىر. ولاردىڭ دا سالىپ جاتقن ويرانى از ەمەس. ال مىناۋ دەل ادام سيياقتى جالماۋىز سوناۋ جەتٸ قييان جەر تٷبٸنەن كەلٸپ وتىر. سونىسىن بۇلداپ مۇنداعى ماناس جۇرتىنىڭ تٷگەلٸمەن كٶزٸن قۇرتىپ, بارىن ٶزٸ يەمدەنبەك. جەر بەتٸندە جالعىز ٶزٸ قالىپ, بەرٸنە ٶزٸ يە بولعانشا سوڭىنا سارى ماساداي سامساعان قول ەرتٸپ, جولىنداعىنى تٷگەل جويىپ, سايراندى سالا بەرمەك. تەك ادامداردى عانا ەمەس, اققان سۋدى, ٶسكەن شٶپتٸ, جٷگٸرگەن اڭدى ٶز قالاۋىنشا ٶزگەرتپەكتٸ سىلتاۋراتىپ, تٷپ-تٷگەل قىرىپ سالماق. سٶيتٸپ, جەر ٷستٸن, اسپان استىن جالعىز جالماۋىز جايلاعان جاپان تٷزگە اينالدىرماق. وعان ەشكٸم جەكە تٶتەپ بەرە المايدى. جەكە ايقاسىپ جەڭە المايدى. الىس بوپ, جاقىن بوپ, اعايىن بوپ, جات بوپ, كەرٸ بوپ, جاس بوپ, ەيەل بوپ, ەركەك بوپ, جابىلا جٷرٸپ تويتارماسا, ەشكٸمگە دە, ەشتەڭەگە دە دەس بەرەر ەمەس. قييانداعى قايىپ قىزى قۇيالدىنىڭ الاتاۋعا ات سابىلتىپ كٶپ, سەيتەككە قول ۇشىن بەرەتٸندٸگٸ دە سوندىقتان. داستاننىڭ سوڭعى تاراۋىن تٶبە شاشىڭ تٸك تۇرىپ, تۇلا بويىڭ تٷرشٸگٸپ وتىرىپ وقيسىڭ. ىقىلىم زاماندار حيكاياسىنىڭ اقىرعى بەتٸن باياعى قاتىگەزدٸكتەردەن ەمەس, بٷگٸنگٸ قاتىگەزدٸكتەردەن ٷرەيلەنە وتىرىپ, جاباسىڭ. يە, كەيٸنگٸلەردٸڭ سورى الدىڭعىلاردان گٶرٸ دە قالىڭداي تٷسكەن سىڭايى بار. بٸراق, ودان سەسكەنەر سەيتەكتەر جوق. بٸرجولا ٶلٸپ بٸتكەنٸ-بٸتپەگەنٸ ەلٸ بەيمەلٸم جاڭا جالماۋىزدىڭ مٷردەسٸنٸڭ جانىندا جاڭا شايقاستارعا ساقاداي ەزٸر تٷر.
مٸنە, مىڭ جىلدان بەرٸ ايتىلىپ كەلە جاتقان كٶپ ەلٸ تەمامدالعان جوق. وندا كٶتەرٸلگەن كٶكەيكەستٸ ەڭگٸمە الاتاۋدىڭ ار جاعى مەن بەر جاعىندا قايتادان قوزعالىپ جاتىر. مۇنداي سىن ساعاتتا بابالاردىڭ بارشا جٷرەك سىرىن, رۋحاني شىرىنىن, اقىلى مەن دانىلىعىن تٷگەل سىعىپ اپ, بٸر ارنا, جٷيەگە قۇيا بٸلگەن ۇلى حالىقتىڭ ۇلى داستانىن شۇقشييا وقىپ, ارىن, جانىن تازارتىپ, سەلقوس سٶزٸمٸن وياتىپ, داعدارعان ساناسىنا قوزعاۋ سالۋ – ەربٸر كٶزقاراقتى ازاماتتىڭ قاسيەتتٸ پارىزى بولسا كەرەك.
كٶز الدىڭا كٶنە داستاندى سۇڭقىلداي سوعىپ وتىرعان ايىرقالپاق جوموقشى قايتا ورالدى.
ول كٶنە سارىنمەن جاڭا بٸر كەٸپٸ بايانداپ وتىرعانداي:
اقار-شاقار الا شىڭ اتا قونىس تەرٸ ەدٸ:
باعزىدان جەتكەن بابا جىر –
ەلدٸكتٸڭ اسىل دەرەگٸ.
قايتا گٷلدەپ سولعان باق,
ٷزٸلگەن ٷمٸت تٸرٸلدٸ.
سٶنگەن وت قايتا الاۋلاپ, –
دٷنيە تاعى دٷبٸرلٸ.
تاريح تەزٸ تەڭسەلدٸ –
تەڭٸستٸرەر مۇرسات بەر!
سەيتەك سەرمەر سەمسەردٸ
سەرتكە تاعار ۇرپاق بەر!
ٷمٸتتٸڭ وتى ٷدەگەي,
ارىماي كٶڭٸل كٶر-جەردەن,
اينالىپ سوعىپ جٷرمەگەي
سەمەتەي كەشكەن سەرگەلدەڭ.
مويىماي تٸلەپ, سۇرايىن,
موينىما سالىپ بۇرشاقتى:
قۇر تۇرعىزبا, قۇدايىم,
ماناستار تۋعان قۇرساقتى.
جاھاندى جايپار جاۋ-جاراك,
جابىلا تٶنسە – جاستانباس,
جارتى ەلەم تولا جاماعات
جامىراي سٷيسە – ماستانباس.
اسقار ماناس, اي ماناس,
ٶرتەنبەسٸن ٶزەگٸڭ,
ازات ەلمەن ايمالاس,
كەلدٸ تاعى كٶزەگٸڭ!
ماناۋراپ بارىپ باتقان كٷن
مانعازدانىپ قايتا اتسىن,
باعزىدان جانعا باتقان مٷڭ,
بايىزى قانىپ, جاي تاپسىن,
اسقار ماناس, اي ماناس
جاڭا ۇرپاقپەن ايمالاس.
اسقار ماناس, اي ماناس,
ازات جۇرتپەن ايمالاس!
اسقار ماناس, اي ماناس...
اللا ەۋمين دەگەي...
و توبا, دٷنيەدە تاپ مۇنداي دا تاڭعاجايىپ دانا داستان بارىنا شٷكٸر. ول داستاندى جاپپاي جاتتاپ, جاپپاي جىرلاپ جٷرگەن دارحان حالىق بارىنا شٷكٸر.
ونى قاسيەتتەپ, ەسپەتتەي بەرەر جاڭا نەسٸل, جاڭا ۇرپاق بارىنا شٷكٸر...
ەبٸش كەكٸلباەۆ,
"عاسىرلار توعاسىندا" كٸتابىنان
