Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń latynǵa negizdelgen 32 tańbadan turatyn jańa qazaq álippesin qabyldaǵany jóninde jańalyqty estip qýanyp otyrmyn. Bul qazaq tili men ulttyq mádeniettiń órkendeýi jóninde basylǵan úlken qadam. Óitkeni, kirill áripteri slavian tekti halyqtardyń tól tańbalary. Olarǵa jarasady. Qazaq halqy slavian tekti bolmaǵandyqtan, ol álipbiden ulttyq nemese halyqaralyq basqa bir álipbi júiesine qaitken kúnde de ótýi qajet edi.
Osy oraida qai álipbidi tańdaý durys edi? 7-8 ǵasyrlardaǵy Túrik qaǵanaty qoldanǵan rýnikalyq tól álippe me, 10 ǵasyrlardan 20 ǵasyrǵa deiin uzaq ýaqyt qoldanǵan arab álippesi me, álde tehnikaǵa ikemdi jáne týysqan túrki elderiniń basym kópshiligi qoldanyp jatqan latyn álipbii me? Mine, bul másele Qazaqstan 1991 jylda táýelsizdigin qolyna alǵaly beri talqylanyp keldi. Aqyr sońynda 2017 jyly, 26 qazan kúni Elbasy Nursultan Nazarbaev bul máselege sońǵy núkteni qoiyp, Qazaqstannyń 2025 jylǵa deiin tolyq ótetin latyn álipbii júiesin belgilep, álemge jariia etti.
Biz qabyldanǵan álipbi júiesine qarap shyqtyq. Munyń kompiýter pernetaqtasyndaǵy tańbalarmen shektelgeni baiqalýda. Pernetaqtada bolmaǵan, biraq qazaq tilindegi bar dybystar keibir áripterdiń oń jaq shekesine útir (dáiekshe) qoiý arqyly belgilenipti. Sonda qabyldanǵan júieniń tilshi ǵalymdar kóptep aityp júrgen ár dybysqa, bir árip qaǵidasyna negizdelmegeni baiqalady. Ekinshi jaqtan munyń, budan aldyn usynys etilgen qosarlanǵan árip (digraf) júiesinen jaqsy ekenin aita alamyz. Biraq, qazaq tilinde, pernetaqtada bolmaǵan daýysty dybystardy beineleitin áripterdiń kóbirek qoldanylǵanyn eskergende, bul júieniń qazaq mátinderin kúrdelendirip jiberetini aqiqat.
Bizdiń bul árip júiesinde baiqaǵan basqa mańyzdy bir probleme barshylyq. Ol qazaqtyń tildik dybystary ishinde bolmaǵan, biraq kiril árip júiesinde oryn alǵan jáne orys emlesindegi oqylýymen shatastyrylyp kelgen eki áripke de latyn balamasynyń qoiylǵany. Bizdińshe ásirese osy eki árip keiin úlken qiynshylyq týǵyzatyn syiaqty. Qazirdiń ózińde kirilmen jazylǵan qazaq sózderiniń latynǵa qate trankriptsiialanyp kelgen ol eki árip: “i” jáne “ý”. Olarǵa jańa álippe júiesinde 11 jáne 31 nómirli osy eki áripke bylaisha balama berilgen: i – i’, ý – y’.
“I” árpi orys alfavitinde “i” retinde dybystalady. Al qazaq álippesinde bolsa ii’, iaǵni ii nemese yi’, iaǵni yi retinde oqylady. Máselen, “kiim” latynǵa orys álipbii boiynsha “kiim”, qazaq álipbii boiynsha “kii’im”, iaǵni “kiiim” dep transkriptsiialanǵany durys. Biraq qazirgi qoldanysta ol orys emlesi boiynsha “kiim” dep qate jazylyp júr. Bizdiń oiymyzsha bul áriptiń jańa latyn álipbiinde bolmaǵany jaqsy edi. Óitkeni “i” árpi men “i” árpi bul qyzmetti atqarady. Bul álippeniń eń úlken kemshiligi i’ árpine eki balama berilipti: 1- i árpi; 2- i árpi. Munyń birinshisine qajet joq edi. Sonda bul árip tek i árpiniń balamasy bolyp qana qalsa igi edi.
“Ý” áripi orys tilinde, qazaq tilinde de bar. Biraq ekeýinde eki túrli oqylatynyn kóp adam baiqamai, latynǵa trankriptsiia jasaǵanda orys tiliniń áserimen ketedi. Máselen Aqtaý sózin “Aktau” dep jazady. Óitkeni orys tilinde bul áriptiń latyn balamasy “u” iaǵni “u” árpi. Qazaq kirilinde latyndaǵy “u” árpine balama basqa árip bar: “u”. Qazaq tilinde “ý” árpi, oryn alǵan sózderine bailanysty úsh túrli dybystalady: “v”, “uv” jáne “úv”.
Misalǵa “Ýaqap” degen atty alaiyq. Orys emlesimen ol “Uaqap”, iaǵni “Uaqap” dep jazylady. Qazaq tili boiynsha ol “Vaqap”, iaǵni “Vaqap” dep jazylýǵa tiis. “Taý” sózi orys emlesi boiynsha “tau”, iaǵni “tau” dep jazylsa qazaqshada “tav”, iaǵni “tav” dep jazylýǵa tiis. Sol sekilde “barý”, “kelý” degen sózder orys emlesinde “baru” (baru), “kelu” (kelu) dep jazylǵanmen qazaqsha dybystalýy boiynsha “baruv”, “kelu’v”, iaǵni “baruv”, “kelúv” dep jazylýǵa tiis. Negizinde “ý” árpine balama qoiýǵa kerek joq. Bul árip bolmasa da bolady. Óitkeni “v” árpi men “u” árpi bar. Sonda qazaq tiline 31 tańbalyq latyn álipbii jetkilikti bolady degen oidamyz.
Endi sóz sońynda kósh júre túzeledi deimiz. Eń bastysy Qazaqstan latynda qai júiege ótetinin belgiledi. Bul mańyzdy qadam. Jasalǵan alfavitke túzetý engizilmeidi degen qaǵida joq. Sondyqtan qoldanysta paida bolyp jatqan qiynshylyqtar nemese basqa qolaisyzdyqtarǵa keiin túzetý engizýge bolady. Búgingi tańda latynǵa ótý jaiynda naqty qadam basylǵany asa mańyzdy. Qazaqstannyń jańa álipbii qutty bolsyn, aǵaiyn!
Ábdiýaqap Qara,
.jpg)