ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ لاتىنعا نەگٸزدەلگەن 32 تاڭبادان تۇراتىن جاڭا قازاق ەلٸپپەسٸن قابىلداعانى جٶنٸندە جاڭالىقتى ەستٸپ قۋانىپ وتىرمىن. بۇل قازاق تٸلٸ مەن ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ ٶركەندەۋٸ جٶنٸندە باسىلعان ٷلكەن قادام. ٶيتكەنٸ, كيريلل ەرٸپتەرٸ سلاۆيان تەكتٸ حالىقتاردىڭ تٶل تاڭبالارى. ولارعا جاراسادى. قازاق حالقى سلاۆيان تەكتٸ بولماعاندىقتان, ول ەلٸپبيدەن ۇلتتىق نەمەسە حالىقارالىق باسقا بٸر ەلٸپبي جٷيەسٸنە قايتكەن كٷندە دە ٶتۋٸ قاجەت ەدٸ.
وسى ورايدا قاي ەلٸپبيدٸ تاڭداۋ دۇرىس ەدٸ? 7-8 عاسىرلارداعى تٷرٸك قاعاناتى قولدانعان رۋنيكالىق تٶل ەلٸپپە مە, 10 عاسىرلاردان 20 عاسىرعا دەيٸن ۇزاق ۋاقىت قولدانعان اراب ەلٸپپەسٸ مە, ەلدە تەحنيكاعا يكەمدٸ جەنە تۋىسقان تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قولدانىپ جاتقان لاتىن ەلٸپبيٸ مە? مٸنە, بۇل مەسەلە قازاقستان 1991 جىلدا تەۋەلسٸزدٸگٸن قولىنا العالى بەرٸ تالقىلانىپ كەلدٸ. اقىر سوڭىندا 2017 جىلى, 26 قازان كٷنٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل مەسەلەگە سوڭعى نٷكتەنٸ قويىپ, قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيٸن تولىق ٶتەتٸن لاتىن ەلٸپبيٸ جٷيەسٸن بەلگٸلەپ, ەلەمگە جارييا ەتتٸ.
بٸز قابىلدانعان ەلٸپبي جٷيەسٸنە قاراپ شىقتىق. مۇنىڭ كومپيۋتەر پەرنەتاقتاسىنداعى تاڭبالارمەن شەكتەلگەنٸ بايقالۋدا. پەرنەتاقتادا بولماعان, بٸراق قازاق تٸلٸندەگٸ بار دىبىستار كەيبٸر ەرٸپتەردٸڭ وڭ جاق شەكەسٸنە ٷتٸر (دەيەكشە) قويۋ ارقىلى بەلگٸلەنٸپتٸ. سوندا قابىلدانعان جٷيەنٸڭ تٸلشٸ عالىمدار كٶپتەپ ايتىپ جٷرگەن ەر دىبىسقا, بٸر ەرٸپ قاعيداسىنا نەگٸزدەلمەگەنٸ بايقالادى. ەكٸنشٸ جاقتان مۇنىڭ, بۇدان الدىن ۇسىنىس ەتٸلگەن قوسارلانعان ەرٸپ (ديگراف) جٷيەسٸنەن جاقسى ەكەنٸن ايتا الامىز. بٸراق, قازاق تٸلٸندە, پەرنەتاقتادا بولماعان داۋىستى دىبىستاردى بەينەلەيتٸن ەرٸپتەردٸڭ كٶبٸرەك قولدانىلعانىن ەسكەرگەندە, بۇل جٷيەنٸڭ قازاق مەتٸندەرٸن كٷردەلەندٸرٸپ جٸبەرەتٸنٸ اقيقات.
بٸزدٸڭ بۇل ەرٸپ جٷيەسٸندە بايقاعان باسقا ماڭىزدى بٸر پروبلەمە بارشىلىق. ول قازاقتىڭ تٸلدٸك دىبىستارى ٸشٸندە بولماعان, بٸراق كيريل ەرٸپ جٷيەسٸندە ورىن العان جەنە ورىس ەملەسٸندەگٸ وقىلۋىمەن شاتاستىرىلىپ كەلگەن ەكٸ ەرٸپكە دە لاتىن بالاماسىنىڭ قويىلعانى. بٸزدٸڭشە ەسٸرەسە وسى ەكٸ ەرٸپ كەيٸن ٷلكەن قيىنشىلىق تۋعىزاتىن سىياقتى. قازٸردٸڭ ٶزٸڭدە كيريلمەن جازىلعان قازاق سٶزدەرٸنٸڭ لاتىنعا قاتە ترانكريپتسييالانىپ كەلگەن ول ەكٸ ەرٸپ: “ي” جەنە “ۋ”. ولارعا جاڭا ەلٸپپە جٷيەسٸندە 11 جەنە 31 نٶمٸرلٸ وسى ەكٸ ەرٸپكە بىلايشا بالاما بەرٸلگەن: ي – i’, ۋ – y’.
“ي” ەرپٸ ورىس الفاۆيتٸندە “ٸ” رەتٸندە دىبىستالادى. ال قازاق ەلٸپپەسٸندە بولسا ii’, ياعني iي نەمەسە yi’, ياعني ىي رەتٸندە وقىلادى. مەسەلەن, “كيٸم” لاتىنعا ورىس ەلٸپبيٸ بويىنشا “kٸٸm”, قازاق ەلٸپبيٸ بويىنشا “kii’im”, ياعني “كٸيٸم” دەپ ترانسكريپتسييالانعانى دۇرىس. بٸراق قازٸرگٸ قولدانىستا ول ورىس ەملەسٸ بويىنشا “kٸٸm” دەپ قاتە جازىلىپ جٷر. بٸزدٸڭ ويىمىزشا بۇل ەرٸپتٸڭ جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸندە بولماعانى جاقسى ەدٸ. ٶيتكەنٸ “ٸ” ەرپٸ مەن “ي” ەرپٸ بۇل قىزمەتتٸ اتقارادى. بۇل ەلٸپپەنٸڭ ەڭ ٷلكەن كەمشٸلٸگٸ i’ ەرپٸنە ەكٸ بالاما بەرٸلٸپتٸ: 1- ي ەرپٸ; 2- ي ەرپٸ. مۇنىڭ بٸرٸنشٸسٸنە قاجەت جوق ەدٸ. سوندا بۇل ەرٸپ تەك ي ەرپٸنٸڭ بالاماسى بولىپ قانا قالسا يگٸ ەدٸ.
“ۋ” ەرٸپٸ ورىس تٸلٸندە, قازاق تٸلٸندە دە بار. بٸراق ەكەۋٸندە ەكٸ تٷرلٸ وقىلاتىنىن كٶپ ادام بايقاماي, لاتىنعا ترانكريپتسييا جاساعاندا ورىس تٸلٸنٸڭ ەسەرٸمەن كەتەدٸ. مەسەلەن اقتاۋ سٶزٸن “Aktau” دەپ جازادى. ٶيتكەنٸ ورىس تٸلٸندە بۇل ەرٸپتٸڭ لاتىن بالاماسى “u” ياعني “ۇ” ەرپٸ. قازاق كيريلٸندە لاتىنداعى “u” ەرپٸنە بالاما باسقا ەرٸپ بار: “ۇ”. قازاق تٸلٸندە “ۋ” ەرپٸ, ورىن العان سٶزدەرٸنە بايلانىستى ٷش تٷرلٸ دىبىستالادى: “ۆ”, “ۇۆ” جەنە “ٷۆ”.
ميسالعا “ۋاقاپ” دەگەن اتتى الايىق. ورىس ەملەسٸمەن ول “Uaqap”, ياعني “ۇاقاپ” دەپ جازىلادى. قازاق تٸلٸ بويىنشا ول “Vaqap”, ياعني “ۆاقاپ” دەپ جازىلۋعا تيٸس. “تاۋ” سٶزٸ ورىس ەملەسٸ بويىنشا “tau”, ياعني “تاۇ” دەپ جازىلسا قازاقشادا “tav”, ياعني “تاۆ” دەپ جازىلۋعا تيٸس. سول سەكٸلدە “بارۋ”, “كەلۋ” دەگەن سٶزدەر ورىس ەملەسٸندە “baru” (بارۇ), “kelu” (كەلۇ) دەپ جازىلعانمەن قازاقشا دىبىستالۋى بويىنشا “baruv”, “kelu’v”, ياعني “بارۇۆ”, “كەلٷۆ” دەپ جازىلۋعا تيٸس. نەگٸزٸندە “ۋ” ەرپٸنە بالاما قويۋعا كەرەك جوق. بۇل ەرٸپ بولماسا دا بولادى. ٶيتكەنٸ “v” ەرپٸ مەن “u” ەرپٸ بار. سوندا قازاق تٸلٸنە 31 تاڭبالىق لاتىن ەلٸپبيٸ جەتكٸلٸكتٸ بولادى دەگەن ويدامىز.
ەندٸ سٶز سوڭىندا كٶش جٷرە تٷزەلەدٸ دەيمٸز. ەڭ باستىسى قازاقستان لاتىندا قاي جٷيەگە ٶتەتٸنٸن بەلگٸلەدٸ. بۇل ماڭىزدى قادام. جاسالعان الفاۆيتكە تٷزەتۋ ەنگٸزٸلمەيدٸ دەگەن قاعيدا جوق. سوندىقتان قولدانىستا پايدا بولىپ جاتقان قيىنشىلىقتار نەمەسە باسقا قولايسىزدىقتارعا كەيٸن تٷزەتۋ ەنگٸزۋگە بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا لاتىنعا ٶتۋ جايىندا ناقتى قادام باسىلعانى اسا ماڭىزدى. قازاقستاننىڭ جاڭا ەلٸپبيٸ قۇتتى بولسىن, اعايىن!
ەبدٸۋاقاپ قارا,
.jpg)