Foto: Ana tili gazetinen
Abai poeziiasynda qarttyqqa, kárilikke kóp oryn birelgen. Kárilikti alýan túrli teńeýmen, túrli-túrli kúide sipattaýy, jastyq shaqpen salystyrýy aqynnyń tereń filosofiialyq oidy jetkizý tásili dep te jatatyndar bar.
«Qarttyq keide danalyqtyń belgisi bolsa, keide eskiliktiń, keide ajal sheginde turǵan jalpy adami bolmystyń da simvoly retinde qarastyryldy. Osy árqily beineler Abai óleńderine de enip, áleýmettik-mádeni kategoriia deńgeiine deiin ósken. Aqyn qarttyqqa ishinen de, syrtynan da baqylap, sóileidi», ‒ dep jazypty synshy Baǵashar Tursynbaiuly Jas Alash gazetinde shyqqan maqalasynda.
Abai Qunanbaiulynyń tanymal «Qartaidyq, qairat qaitty, ulǵaidy arman» nemese «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek» atty óleńderi aqynnyń nebári 41 jasynda (1886j) jazylǵanyn eskersek, onyń óleńderine túrli rakýrsta qarap kórýge bolatyn siiaqty.
Osy rette Ult.kz Abaidyń qarttyq týraly birneshe tanymal óleńderin oqyp, oi eleginen taǵy bir márte ótkizip kórý úshin usynady.
Segiz aiaq (1888 jyly jazylǵan)
Alystan sermep,
Júrekten terbep,
Shymyrlap boiǵa jaiylǵan.
Qiýadan shaýyp,
Qisynyn taýyp,
Taǵyny jetip qaiyrǵan —
Tolǵaýy toqsan qyzyl til,
Sóileimin deseń óziń bil.
Ótkirdiń júzi,
Kesteniń bizi
Órnegin sendei sala almas.
Bilgenge marjan,
Bilmeske arzan,
Nadandar báhra (1) ala almas.
Qinalma beker, til men jaq,
Kóńilsiz qulaq – oiǵa olaq.
Basynda mi joq,
Ózinde oi joq,
Kúlkishil kerdeń nadannyń.
Kóp aitsa kóndi,
Jurt aitsa boldy —
Ádeti nadan adamnyń.
Boida qairat, oida kóz
Bolmaǵan soń, aitpa sóz.
Qainaidy qanyń,
Ashidy janyń,
Minezderin kórgende.
Jigerlen, silkin,
Qairattan, berkin
Dep nasihat bergende,
Uiatsyz, arsyz saltynan,
Qalǵyp keter artynan.
Aýlaqqa shyqpai,
Sybyrlap buqpai,
Meiirlenbes esh sózge.
Paidasyz taqyl —
Bailaýsyz aqyl,
Atadan bala oiy ózge.
Sanasyz, oisyz, jarym es,
Óz oiynda ar emes.
Tasysa ósek,
Ysqyrtsa kesek,
Qumardan ábden shyqqany.
Kúpildek maqtan.
Tabytyn qaqqan (2) —
Ańdyǵany, baqqany.
Ynsap, uiat, tereń oi
Oilaǵan jan joq, jaýyp qoi.
Bolmasyn kekshil,
Bolsaishy kópshil,
Jan aiamai kásip qyl.
Orynsyz yrjań,
Bolymsyz qyljań
Bola ma dáýlet, násip bul?
Eńbek qylsań erinbei —
Toiady qarnyń tilenbei.
Eginniń ebin,
Saýdanyń tegin
Úirenip, oilap, mal izde.
Adal bol – bai tap,
Adam bol – mal tap,
Qýansań qýan sol kezde.
Birińdi qazaq, biriń dos
Kórmeseń, istiń bári bos.
Malyńdy jaýǵa,
Basyńdy daýǵa
Qor qylma, qorǵa, tatýlas.
Ótirik, urlyq,
Úkimet zorlyq
Qurysyn, kóziń ashylmas.
Uiatyń, aryń oiansyn,
Bul sózimdi oilansyn.
Tamaǵy toqtyq,
Jumysy joqtyq
Azdyrar adam balasyn.
Talasyp bosqa,
Jaý bolyp dosqa,
Qor bolyp, quryp barasyń.
Ótirik shaǵym toldy ǵoi,
Ókiner ýaqytyń boldy ǵoi.
Jumyssyz sandal,
Eriksiz maldy al
Degen kim bar senderge?
Qýlyqty kórgish,
Sumdyqty bilgish
Tabylar kisi jón derge.
Úsh-tórt jylǵy ádetiń
Ózińe bolar jendetiń.
Aýyrmai tánim,
Aýyrdy janym,
Qańǵyrtty, qysty basymdy.
Taryldy kókirek,
Qysyldy júrek,
Aǵyzdy syǵyp jasymdy.
Súienip kúlki toqtyqqa,
Tartypty óner joqtyqqa.
Qairatym málim,
Kelmeidi álim,
Maqsut – alys, ómir – shaq.
Ótken soń bazar,
Qaitqan soń ajar,
Ne bolady qur qojaq?!
Kesh dep qaitar jol emes,
Jol azyǵym mol emes.
Bir kisi myńǵa,
Jón kisi sumǵa,
Áli jeter zaman joq.
Qadirli basym,
Qairatty jasym
Aiǵaimen ketti, amal joq.
Bolmasqa bolyp qara ter,
Qorlyqpen ótken qý ómir.
Sózýar bilgish,
Zakonshik, kórgish,
Atanbaq – maqsut, maqtanbaq.
Jasqanyp, qorqyp,
Jorǵalap, jortyp,
Imense eliń, baptanbaq.
Qarǵaǵanyn jer qylmaq,
Aldaǵanyn zor qylmaq.
Hosh, qoryqty eliń,
Qorqytqan seniń
Óneriń qaisy, aityp ber.
El ańdyp seni,
Sen ańdyp ony,
Qylt etkizbei baǵyp kór.
Oinasshyl qatyn bolsa qar,
Ańdyǵan erde qala ma ar?
Kómeksiz kóziń,
Bir jalǵyz óziń
Baǵa almai, basyń sandalar.
Baýyryńa tartqan,
Syryńdy aitqan
Syrlasyń syrt ainalar.
Ol qany buzyq ury-qar,
Qapysyn taýyp seni alar.
Basy-kózi qan bop,
Arqa-basy shań bop,
Jáne turyp jalpyldap;
Jyǵylyp turyp,
Býyny quryp,
Taǵy qýyp salpyldap —
Abuiyr qaida, ar qaida?
Áz basyńa ne paida?
It úrse, bala
Taiaǵyn ala,
Qýady itpen kektesip.
Urysqansyp "oi" dep,
"Uiat" dep, "qoi" dep,
Úlkender tyiar "tek" desip.
Ony bilseń, munyń ne?
Men de uiat is qyldym de.
Bilgenge jol bos,
Bolsaishy qol bos,
Talaptyń dámin tatýǵa.
Bilmegen soqyr,
Qaiǵysyz otyr,
Tamaǵy toisa jatýǵa.
Ne ol emes, bul emes,
Meniń de kúnim – kún emes.
Ǵylymdy izdep,
Dúnieni kózdep,
Eki jaqqa úńildim.
Qulaǵyn salmas,
Tilińdi almas,
Kóp nadannan túńildim.
Eki keme quiryǵyn
Usta, jetsin buiryǵyń.
Jartasqa bardym,
Kúnde aiǵai saldym,
Onan da shyqty jańǵyryq.
Estisem únin,
Bilsem dep jónin,
Kóp izdedim qańǵyryp.
Baiaǵy jartas – bir jartas,
Qańq eter, túkti baiqamas.
Jaiaýy qapty,
Attysy shapty,
Qairylyp sózdi kim uqsyn.
Ishte dert qalyń,
Aýyzdan jalyn
Burq etip, kózden jas shyqsyn.
Kúidirgen soń shydatpai,
Qoia ma eken jylatpai?
Mamyqtan tósek,
Tastai bop kesek,
Jambasqa batar, uiqy joq.
Sybyr bop sózi,
Máz bolyp ózi,
Oilanar eldiń siqy joq.
Baiaǵy qýlyq, bir aldaý,
Qysylǵan jerde – jan jaldaý.
Atadan altaý,
Anadan tórteý,
Jalǵyzdyq kórer jerim joq.
Aǵaiyn bek kóp,
Aitamyn eptep,
Sózimdi uǵar elim joq.
Molasyndai baqsynyń
Jalǵyz qaldym – tap shynym
(1) Báhra (parsysha) – paida, bilimnen úles.
(2) Tabytyn qaqqan – Kisi ólimi sirei bastasa, meshittiń ashkez, nadan mázenderi meshit qoimasynda turatyn ólgen adamdy salyp shyǵaratyn tabytty taiaqpen qaǵyp, ólim shaqyratyn jaman ádeti bolǵan. Aqyn sony aýyspaly maǵynasynda qoldanǵan.
Jasymda ǵylym bar dep eskermedim (1885 jyly jazylǵan)
Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,
Paidasyn kóre tura teksermedim.
Erjetken soń túspedi ýysyma,
Qolymdy mezgilinen kesh sermedim.
Bul mahrum (1) qalmaǵyma kim jazaly,
Qolymdy dóp sermesem, óster me edim?
Adamnyń bir qyzyǵy – bala degen,
Balany oqytýdy jek kórmedim.
Balamdy medresege bil dep berdim,
Qyzmet qylsyn, shen alsyn dep bermedim.
Ózim de basqa shaýyp, tóske órledim,
Qazaqqa qara sózge des bermedim.
Eńbegińdi bilerlik esh adam joq,
Túbinde tynysh júrgendi teris kórmedim.
(1) Mahrum – bos, qur, bos qalý, qur qalý.
Qartaidyq, qairat qaitty, ulǵaidy arman (1886 jyly jazylǵan)
Qartaidyq, qairat qaitty, ulǵaidy arman,
Shoshimyn keiingi jas balalardan.
Terin satpai, telmirip, kózin satyp,
Tep-tegis jurttyń bári boldy alarman.
Bai alady kezinde kóp berem dep,
Jetpei turǵan jerińde tek berem dep.
Bi men bolys alady kúshin satyp,
Men qazaqtan kegińdi ápperem dep.
Jarly alady qyzmetpen ótkerem dep,
Elýbasy shar salyp1, lep berem dep.
Jalańqaia jat minez jaý alady,
Bermei júrseń, men seni jek kórem dep.
Dos alady bermeseń bult berem dep,
Jaýyńa qosylýǵa sert berem dep,
Buzylǵan soń men ońai tabylmaspyn,
Ne qylyp ońailyqpen yryq berem dep.
Sum-surqiia – sumdyqpen ep berem dep,
Súier jansyp, súikimdi bet berem dep.
Júz qaraǵa eki júz alarman bar,
Bas qatar bas-aiaǵyn tekserem dep.
El jiyp, mal soiyńyz et berem dep,
Et bersem, sen mendik bol dep berem dep.
Qara qarǵa syqyldy shýlasar jurt,
Kim kóp berse, men soǵan sert berem dep.
Buzylarda oilamas bet kórem dep,
Ant ishýdi kim oilar dert kórem dep.
Qabaǵyn itshe óshigip shyǵa keler,
Men qapsam, bir jerińdi bókserem dep.
Orys aitty ózińe erik berem dep,
Kimdi súiip sailasań, bek kórem dep.
Buzylmasa, oǵan el túzelgen joq,
Ulyq júr bul isińdi kek kórem dep.
Jurt júr ǵoi aramdyqty ep kórem dep,
Toqtaý aitqan kisini shet kórem dep.
Bar ma eken jai júrgen jan qanaǵatpen,
Qudaidyń óz bergenin jep kórem dep?
Atany bala ańdidy, aǵany – ini,
It qorlyq nemene eken súitken kúni?
Aryn satqan mal úshin anturǵannyń
Aitqan sózi qurysyn, shyqqan úni.
Alys-jaqyn qazaqtyń bári qańǵyp,
Aiamai birin-biri júr ǵoi ańdyp.
Mal men baqtyń keseli uia buzar,
Parýardigár jaratqan nesin jan qyp!
Ant ishin kúnde bergen jany qursyn,
Aryn satyp tilengen maly qurysyn.
Qysqa kúnde qyryq jerge qoima qoiyp,
Qý tilmen qýlyq saýǵan zańy qursyn.
Bir atqa júz qubylǵan júzi kúigir,
Óz úiinde shertigen pańy qursyn.
(1) Elý úidiń atynan sailanǵan elýbasylar kishkene tasty (shardy) eki uialy jáshikke salý arqyly bolysty sailaýǵa daýystaryn beretin bolǵan. Ony jurt sol kezde «shar salý» dep ataǵan.
Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek (1886 jyly jazylǵan)
Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek,
Ashýyń – ashyǵan ý, oiyń – kermek.
Muńdasarǵa kisi joq sózdi uǵarlyq,
Kim kóńildi kóterip, bolady ermek?
Jas qartaimaq, joq týmaq, týǵan ólmek,
Taǵdyr joq ótken ómir qaita kelmek.
Basqan iz, kórgen qyzyq artta qalmaq,
Bir qudaidan basqanyń bári ózgermek.
Er isi – aqylǵa ermek, boidy jeńbek,
Ónersizdiń qylyǵy óle kórmek.
Shyǵa oilamai, shyǵandap qylyq qylmai,
Erinshek ezdiginen kópke kónbek.
Jamandar qyla almai júr adal eńbek,
Urlyq, qýlyq qyldym dep qaǵar kólbek.
Aramdyqtan jamandyq kórmei qalmas,
Myń kún synbas, bir kúni synar shólmek.
Adamzat tirilikti dáýlet bilmek,
Aqyl tappaq, mal tappaq, adal júrmek.
Ekeýiniń biri joq, aýyl kezip,
Ne qorlyq qur qyljańmen kún ótkizbek?
Nadanǵa aram – aqyldy qulaqqa ilmek,
Bul sózden ertegini tez úirenbek.
Ras sózdiń kim biler qasietin,
Aqylsyz shynǵa senbei, joqqa senbek.
Qyzyl arai (1), aq kúmis, altyn bergek
Qyzyqty ertegige kóterilmek.
Aqsaqaldyń, ákeniń, bilimdiniń,
Sózinen syrdań tartyp, tez jirenbek.
Aqyldy qara qyldy qyryqqa bólmek,
Ár nársege ózindei baǵa bermek.
Tarazy da, qazy da óz boiynda,
Nadannyń súiengeni – kóppen dúrmek.
Alashqa ishi jaý bop, syrty kúlmek,
Jaqynyn tiride ańdyp, ólse ókirmek.
Bir-eki joly bolǵan kisi kórse,
Qudai súiip jaratqan osy demek.
El buzylsa, qurady shaitan órmek,
Perishte tómenshiktep, qaiǵy jemek.
Ózimniń ittigimnen boldy demei,
Jeńdi ǵoi dep shaitanǵa bolar kómek.
Syrttansynbaq, qýsynbaq, órshildenbek,
Sybyrmenen top jasap bólek-bólek.
Aramdyqpen bar ma eken jannan aspaq,
Ózimen ózi bir kún bolmai ma álek?
Qoldan kele bere me jurt meńgermek,
Adaldyq, aramdyqty kim teńgermek?
Maqtan úshin qairatsyz bolys bolmaq,
Ittei qor bop, ózine sóz keltirmek.
(1) Arai (parsysha) – kórkem, ádemi.
