فوتو: انا تٸلٸ گازەتٸنەن
اباي پوەزيياسىندا قارتتىققا, كەرٸلٸككە كٶپ ورىن بٸرەلگەن. كەرٸلٸكتٸ الۋان تٷرلٸ تەڭەۋمەن, تٷرلٸ-تٷرلٸ كٷيدە سيپاتتاۋى, جاستىق شاقپەن سالىستىرۋى اقىننىڭ تەرەڭ فيلوسوفييالىق ويدى جەتكٸزۋ تەسٸلٸ دەپ تە جاتاتىندار بار.
«قارتتىق كەيدە دانالىقتىڭ بەلگٸسٸ بولسا, كەيدە ەسكٸلٸكتٸڭ, كەيدە اجال شەگٸندە تۇرعان جالپى ادامي بولمىستىڭ دا سيمۆولى رەتٸندە قاراستىرىلدى. وسى ەرقيلى بەينەلەر اباي ٶلەڭدەرٸنە دە ەنٸپ, ەلەۋمەتتٸك-مەدەني كاتەگورييا دەڭگەيٸنە دەيٸن ٶسكەن. اقىن قارتتىققا ٸشٸنەن دە, سىرتىنان دا باقىلاپ, سٶيلەيدٸ», ‒ دەپ جازىپتى سىنشى باعاشار تۇرسىنبايۇلى جاس الاش گازەتٸندە شىققان ماقالاسىندا.
اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تانىمال «قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان» نەمەسە «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» اتتى ٶلەڭدەرٸ اقىننىڭ نەبەرٸ 41 جاسىندا (1886ج) جازىلعانىن ەسكەرسەك, ونىڭ ٶلەڭدەرٸنە تٷرلٸ راكۋرستا قاراپ كٶرۋگە بولاتىن سيياقتى.
وسى رەتتە Ult.kz ابايدىڭ قارتتىق تۋرالى بٸرنەشە تانىمال ٶلەڭدەرٸن وقىپ, وي ەلەگٸنەن تاعى بٸر مەرتە ٶتكٸزٸپ كٶرۋ ٷشٸن ۇسىنادى.
سەگٸز اياق (1888 جىلى جازىلعان)
الىستان سەرمەپ,
جٷرەكتەن تەربەپ,
شىمىرلاپ بويعا جايىلعان.
قيۋادان شاۋىپ,
قيسىنىن تاۋىپ,
تاعىنى جەتٸپ قايىرعان —
تولعاۋى توقسان قىزىل تٸل,
سٶيلەيمٸن دەسەڭ ٶزٸڭ بٸل.
ٶتكٸردٸڭ جٷزٸ,
كەستەنٸڭ بٸزٸ
ٶرنەگٸن سەندەي سالا الماس.
بٸلگەنگە مارجان,
بٸلمەسكە ارزان,
ناداندار بەھرا (1) الا الماس.
قينالما بەكەر, تٸل مەن جاق,
كٶڭٸلسٸز قۇلاق – ويعا ولاق.
باسىندا مي جوق,
ٶزٸندە وي جوق,
كٷلكٸشٸل كەردەڭ ناداننىڭ.
كٶپ ايتسا كٶندٸ,
جۇرت ايتسا بولدى —
ەدەتٸ نادان ادامنىڭ.
بويدا قايرات, ويدا كٶز
بولماعان سوڭ, ايتپا سٶز.
قاينايدى قانىڭ,
اشيدى جانىڭ,
مٸنەزدەرٸن كٶرگەندە.
جٸگەرلەن, سٸلكٸن,
قايراتتان, بەركٸن
دەپ ناسيحات بەرگەندە,
ۇياتسىز, ارسىز سالتىنان,
قالعىپ كەتەر ارتىنان.
اۋلاققا شىقپاي,
سىبىرلاپ بۇقپاي,
مەيٸرلەنبەس ەش سٶزگە.
پايداسىز تاقىل —
بايلاۋسىز اقىل,
اتادان بالا ويى ٶزگە.
ساناسىز, ويسىز, جارىم ەس,
ٶز ويىندا ار ەمەس.
تاسىسا ٶسەك,
ىسقىرتسا كەسەك,
قۇماردان ەبدەن شىققانى.
كٷپٸلدەك ماقتان.
تابىتىن قاققان (2) —
اڭدىعانى, باققانى.
ىنساپ, ۇيات, تەرەڭ وي
ويلاعان جان جوق, جاۋىپ قوي.
بولماسىن كەكشٸل,
بولسايشى كٶپشٸل,
جان اياماي كەسٸپ قىل.
ورىنسىز ىرجاڭ,
بولىمسىز قىلجاڭ
بولا ما دەۋلەت, نەسٸپ بۇل?
ەڭبەك قىلساڭ ەرٸنبەي —
تويادى قارنىڭ تٸلەنبەي.
ەگٸننٸڭ ەبٸن,
ساۋدانىڭ تەگٸن
ٷيرەنٸپ, ويلاپ, مال ٸزدە.
ادال بول – باي تاپ,
ادام بول – مال تاپ,
قۋانساڭ قۋان سول كەزدە.
بٸرٸڭدٸ قازاق, بٸرٸڭ دوس
كٶرمەسەڭ, ٸستٸڭ بەرٸ بوس.
مالىڭدى جاۋعا,
باسىڭدى داۋعا
قور قىلما, قورعا, تاتۋلاس.
ٶتٸرٸك, ۇرلىق,
ٷكٸمەت زورلىق
قۇرىسىن, كٶزٸڭ اشىلماس.
ۇياتىڭ, ارىڭ ويانسىن,
بۇل سٶزٸمدٸ ويلانسىن.
تاماعى توقتىق,
جۇمىسى جوقتىق
ازدىرار ادام بالاسىن.
تالاسىپ بوسقا,
جاۋ بولىپ دوسقا,
قور بولىپ, قۇرىپ باراسىڭ.
ٶتٸرٸك شاعىم تولدى عوي,
ٶكٸنەر ۋاقىتىڭ بولدى عوي.
جۇمىسسىز ساندال,
ەرٸكسٸز مالدى ال
دەگەن كٸم بار سەندەرگە?
قۋلىقتى كٶرگٸش,
سۇمدىقتى بٸلگٸش
تابىلار كٸسٸ جٶن دەرگە.
ٷش-تٶرت جىلعى ەدەتٸڭ
ٶزٸڭە بولار جەندەتٸڭ.
اۋىرماي تەنٸم,
اۋىردى جانىم,
قاڭعىرتتى, قىستى باسىمدى.
تارىلدى كٶكٸرەك,
قىسىلدى جٷرەك,
اعىزدى سىعىپ جاسىمدى.
سٷيەنٸپ كٷلكٸ توقتىققا,
تارتىپتى ٶنەر جوقتىققا.
قايراتىم مەلٸم,
كەلمەيدٸ ەلٸم,
ماقسۇت – الىس, ٶمٸر – شاق.
ٶتكەن سوڭ بازار,
قايتقان سوڭ اجار,
نە بولادى قۇر قوجاق?!
كەش دەپ قايتار جول ەمەس,
جول ازىعىم مول ەمەس.
بٸر كٸسٸ مىڭعا,
جٶن كٸسٸ سۇمعا,
ەلٸ جەتەر زامان جوق.
قادٸرلٸ باسىم,
قايراتتى جاسىم
ايعايمەن كەتتٸ, امال جوق.
بولماسقا بولىپ قارا تەر,
قورلىقپەن ٶتكەن قۋ ٶمٸر.
سٶزۋار بٸلگٸش,
زاكونشٸك, كٶرگٸش,
اتانباق – ماقسۇت, ماقتانباق.
جاسقانىپ, قورقىپ,
جورعالاپ, جورتىپ,
يمەنسە ەلٸڭ, باپتانباق.
قارعاعانىن جەر قىلماق,
الداعانىن زور قىلماق.
حوش, قورىقتى ەلٸڭ,
قورقىتقان سەنٸڭ
ٶنەرٸڭ قايسى, ايتىپ بەر.
ەل اڭدىپ سەنٸ,
سەن اڭدىپ ونى,
قىلت ەتكٸزبەي باعىپ كٶر.
ويناسشىل قاتىن بولسا قار,
اڭدىعان ەردە قالا ما ار?
كٶمەكسٸز كٶزٸڭ,
بٸر جالعىز ٶزٸڭ
باعا الماي, باسىڭ ساندالار.
باۋىرىڭا تارتقان,
سىرىڭدى ايتقان
سىرلاسىڭ سىرت اينالار.
ول قانى بۇزىق ۇرى-قار,
قاپىسىن تاۋىپ سەنٸ الار.
باسى-كٶزٸ قان بوپ,
ارقا-باسى شاڭ بوپ,
جەنە تۇرىپ جالپىلداپ;
جىعىلىپ تۇرىپ,
بۋىنى قۇرىپ,
تاعى قۋىپ سالپىلداپ —
ابۇيىر قايدا, ار قايدا?
ەز باسىڭا نە پايدا?
يت ٷرسە, بالا
تاياعىن الا,
قۋادى يتپەن كەكتەسٸپ.
ۇرىسقانسىپ "وي" دەپ,
"ۇيات" دەپ, "قوي" دەپ,
ٷلكەندەر تىيار "تەك" دەسٸپ.
ونى بٸلسەڭ, مۇنىڭ نە?
مەن دە ۇيات ٸس قىلدىم دە.
بٸلگەنگە جول بوس,
بولسايشى قول بوس,
تالاپتىڭ دەمٸن تاتۋعا.
بٸلمەگەن سوقىر,
قايعىسىز وتىر,
تاماعى تويسا جاتۋعا.
نە ول ەمەس, بۇل ەمەس,
مەنٸڭ دە كٷنٸم – كٷن ەمەس.
عىلىمدى ٸزدەپ,
دٷنيەنٸ كٶزدەپ,
ەكٸ جاققا ٷڭٸلدٸم.
قۇلاعىن سالماس,
تٸلٸڭدٸ الماس,
كٶپ ناداننان تٷڭٸلدٸم.
ەكٸ كەمە قۇيرىعىن
ۇستا, جەتسٸن بۇيرىعىڭ.
جارتاسقا باردىم,
كٷندە ايعاي سالدىم,
ونان دا شىقتى جاڭعىرىق.
ەستٸسەم ٷنٸن,
بٸلسەم دەپ جٶنٸن,
كٶپ ٸزدەدٸم قاڭعىرىپ.
باياعى جارتاس – بٸر جارتاس,
قاڭق ەتەر, تٷكتٸ بايقاماس.
جاياۋى قاپتى,
اتتىسى شاپتى,
قايرىلىپ سٶزدٸ كٸم ۇقسىن.
ٸشتە دەرت قالىڭ,
اۋىزدان جالىن
بۇرق ەتٸپ, كٶزدەن جاس شىقسىن.
كٷيدٸرگەن سوڭ شىداتپاي,
قويا ما ەكەن جىلاتپاي?
مامىقتان تٶسەك,
تاستاي بوپ كەسەك,
جامباسقا باتار, ۇيقى جوق.
سىبىر بوپ سٶزٸ,
مەز بولىپ ٶزٸ,
ويلانار ەلدٸڭ سيقى جوق.
باياعى قۋلىق, بٸر الداۋ,
قىسىلعان جەردە – جان جالداۋ.
اتادان التاۋ,
انادان تٶرتەۋ,
جالعىزدىق كٶرەر جەرٸم جوق.
اعايىن بەك كٶپ,
ايتامىن ەپتەپ,
سٶزٸمدٸ ۇعار ەلٸم جوق.
مولاسىنداي باقسىنىڭ
جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم
(1) بەھرا (پارسىشا) – پايدا, بٸلٸمنەن ٷلەس.
(2) تابىتىن قاققان – كٸسٸ ٶلٸمٸ سيرەي باستاسا, مەشٸتتٸڭ اشكەز, نادان مەزەندەرٸ مەشٸت قويماسىندا تۇراتىن ٶلگەن ادامدى سالىپ شىعاراتىن تابىتتى تاياقپەن قاعىپ, ٶلٸم شاقىراتىن جامان ەدەتٸ بولعان. اقىن سونى اۋىسپالى ماعىناسىندا قولدانعان.
جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدٸم (1885 جىلى جازىلعان)
جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدٸم,
پايداسىن كٶرە تۇرا تەكسەرمەدٸم.
ەرجەتكەن سوڭ تٷسپەدٸ ۋىسىما,
قولىمدى مەزگٸلٸنەن كەش سەرمەدٸم.
بۇل ماحرۇم (1) قالماعىما كٸم جازالى,
قولىمدى دٶپ سەرمەسەم, ٶستەر مە ەدٸم?
ادامنىڭ بٸر قىزىعى – بالا دەگەن,
بالانى وقىتۋدى جەك كٶرمەدٸم.
بالامدى مەدرەسەگە بٸل دەپ بەردٸم,
قىزمەت قىلسىن, شەن السىن دەپ بەرمەدٸم.
ٶزٸم دە باسقا شاۋىپ, تٶسكە ٶرلەدٸم,
قازاققا قارا سٶزگە دەس بەرمەدٸم.
ەڭبەگٸڭدٸ بٸلەرلٸك ەش ادام جوق,
تٷبٸندە تىنىش جٷرگەندٸ تەرٸس كٶرمەدٸم.
(1) ماحرۇم – بوس, قۇر, بوس قالۋ, قۇر قالۋ.
قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان (1886 جىلى جازىلعان)
قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان,
شوشيمىن كەيٸنگٸ جاس بالالاردان.
تەرٸن ساتپاي, تەلمٸرٸپ, كٶزٸن ساتىپ,
تەپ-تەگٸس جۇرتتىڭ بەرٸ بولدى الارمان.
باي الادى كەزٸندە كٶپ بەرەم دەپ,
جەتپەي تۇرعان جەرٸڭدە تەك بەرەم دەپ.
بي مەن بولىس الادى كٷشٸن ساتىپ,
مەن قازاقتان كەگٸڭدٸ ەپپەرەم دەپ.
جارلى الادى قىزمەتپەن ٶتكەرەم دەپ,
ەلۋباسى شار سالىپ1, لەپ بەرەم دەپ.
جالاڭقايا جات مٸنەز جاۋ الادى,
بەرمەي جٷرسەڭ, مەن سەنٸ جەك كٶرەم دەپ.
دوس الادى بەرمەسەڭ بۇلت بەرەم دەپ,
جاۋىڭا قوسىلۋعا سەرت بەرەم دەپ,
بۇزىلعان سوڭ مەن وڭاي تابىلماسپىن,
نە قىلىپ وڭايلىقپەن ىرىق بەرەم دەپ.
سۇم-سۇرقييا – سۇمدىقپەن ەپ بەرەم دەپ,
سٷيەر جانسىپ, سٷيكٸمدٸ بەت بەرەم دەپ.
جٷز قاراعا ەكٸ جٷز الارمان بار,
باس قاتار باس-اياعىن تەكسەرەم دەپ.
ەل جيىپ, مال سويىڭىز ەت بەرەم دەپ,
ەت بەرسەم, سەن مەندٸك بول دەپ بەرەم دەپ.
قارا قارعا سىقىلدى شۋلاسار جۇرت,
كٸم كٶپ بەرسە, مەن سوعان سەرت بەرەم دەپ.
بۇزىلاردا ويلاماس بەت كٶرەم دەپ,
انت ٸشۋدٸ كٸم ويلار دەرت كٶرەم دەپ.
قاباعىن يتشە ٶشٸگٸپ شىعا كەلەر,
مەن قاپسام, بٸر جەرٸڭدٸ بٶكسەرەم دەپ.
ورىس ايتتى ٶزٸڭە ەرٸك بەرەم دەپ,
كٸمدٸ سٷيٸپ سايلاساڭ, بەك كٶرەم دەپ.
بۇزىلماسا, وعان ەل تٷزەلگەن جوق,
ۇلىق جٷر بۇل ٸسٸڭدٸ كەك كٶرەم دەپ.
جۇرت جٷر عوي ارامدىقتى ەپ كٶرەم دەپ,
توقتاۋ ايتقان كٸسٸنٸ شەت كٶرەم دەپ.
بار ما ەكەن جاي جٷرگەن جان قاناعاتپەن,
قۇدايدىڭ ٶز بەرگەنٸن جەپ كٶرەم دەپ?
اتانى بالا اڭديدى, اعانى – ٸنٸ,
يت قورلىق نەمەنە ەكەن سٷيتكەن كٷنٸ?
ارىن ساتقان مال ٷشٸن انتۇرعاننىڭ
ايتقان سٶزٸ قۇرىسىن, شىققان ٷنٸ.
الىس-جاقىن قازاقتىڭ بەرٸ قاڭعىپ,
اياماي بٸرٸن-بٸرٸ جٷر عوي اڭدىپ.
مال مەن باقتىڭ كەسەلٸ ۇيا بۇزار,
پارۋارديگەر جاراتقان نەسٸن جان قىپ!
انت ٸشٸن كٷندە بەرگەن جانى قۇرسىن,
ارىن ساتىپ تٸلەنگەن مالى قۇرىسىن.
قىسقا كٷندە قىرىق جەرگە قويما قويىپ,
قۋ تٸلمەن قۋلىق ساۋعان زاڭى قۇرسىن.
بٸر اتقا جٷز قۇبىلعان جٷزٸ كٷيگٸر,
ٶز ٷيٸندە شەرتيگەن پاڭى قۇرسىن.
(1) ەلۋ ٷيدٸڭ اتىنان سايلانعان ەلۋباسىلار كٸشكەنە تاستى (شاردى) ەكٸ ۇيالى جەشٸككە سالۋ ارقىلى بولىستى سايلاۋعا داۋىستارىن بەرەتٸن بولعان. ونى جۇرت سول كەزدە «شار سالۋ» دەپ اتاعان.
قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك (1886 جىلى جازىلعان)
قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك,
اشۋىڭ – اشىعان ۋ, ويىڭ – كەرمەك.
مۇڭداسارعا كٸسٸ جوق سٶزدٸ ۇعارلىق,
كٸم كٶڭٸلدٸ كٶتەرٸپ, بولادى ەرمەك?
جاس قارتايماق, جوق تۋماق, تۋعان ٶلمەك,
تاعدىر جوق ٶتكەن ٶمٸر قايتا كەلمەك.
باسقان ٸز, كٶرگەن قىزىق ارتتا قالماق,
بٸر قۇدايدان باسقانىڭ بەرٸ ٶزگەرمەك.
ەر ٸسٸ – اقىلعا ەرمەك, بويدى جەڭبەك,
ٶنەرسٸزدٸڭ قىلىعى ٶلە كٶرمەك.
شىعا ويلاماي, شىعانداپ قىلىق قىلماي,
ەرٸنشەك ەزدٸگٸنەن كٶپكە كٶنبەك.
جاماندار قىلا الماي جٷر ادال ەڭبەك,
ۇرلىق, قۋلىق قىلدىم دەپ قاعار كٶلبەك.
ارامدىقتان جاماندىق كٶرمەي قالماس,
مىڭ كٷن سىنباس, بٸر كٷنٸ سىنار شٶلمەك.
ادامزات تٸرٸلٸكتٸ دەۋلەت بٸلمەك,
اقىل تاپپاق, مال تاپپاق, ادال جٷرمەك.
ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸ جوق, اۋىل كەزٸپ,
نە قورلىق قۇر قىلجاڭمەن كٷن ٶتكٸزبەك?
نادانعا ارام – اقىلدى قۇلاققا ٸلمەك,
بۇل سٶزدەن ەرتەگٸنٸ تەز ٷيرەنبەك.
راس سٶزدٸڭ كٸم بٸلەر قاسيەتٸن,
اقىلسىز شىنعا سەنبەي, جوققا سەنبەك.
قىزىل اراي (1), اق كٷمٸس, التىن بەرگەك
قىزىقتى ەرتەگٸگە كٶتەرٸلمەك.
اقساقالدىڭ, ەكەنٸڭ, بٸلٸمدٸنٸڭ,
سٶزٸنەن سىرداڭ تارتىپ, تەز جيرەنبەك.
اقىلدى قارا قىلدى قىرىققا بٶلمەك,
ەر نەرسەگە ٶزٸندەي باعا بەرمەك.
تارازى دا, قازى دا ٶز بويىندا,
ناداننىڭ سٷيەنگەنٸ – كٶپپەن دٷرمەك.
الاشقا ٸشٸ جاۋ بوپ, سىرتى كٷلمەك,
جاقىنىن تٸرٸدە اڭدىپ, ٶلسە ٶكٸرمەك.
بٸر-ەكٸ جولى بولعان كٸسٸ كٶرسە,
قۇداي سٷيٸپ جاراتقان وسى دەمەك.
ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ٶرمەك,
پەرٸشتە تٶمەنشٸكتەپ, قايعى جەمەك.
ٶزٸمنٸڭ يتتٸگٸمنەن بولدى دەمەي,
جەڭدٸ عوي دەپ شايتانعا بولار كٶمەك.
سىرتتانسىنباق, قۋسىنباق, ٶرشٸلدەنبەك,
سىبىرمەنەن توپ جاساپ بٶلەك-بٶلەك.
ارامدىقپەن بار ما ەكەن جاننان اسپاق,
ٶزٸمەن ٶزٸ بٸر كٷن بولماي ما ەلەك?
قولدان كەلە بەرە مە جۇرت مەڭگەرمەك,
ادالدىق, ارامدىقتى كٸم تەڭگەرمەك?
ماقتان ٷشٸن قايراتسىز بولىس بولماق,
يتتەي قور بوپ, ٶزٸنە سٶز كەلتٸرمەك.
(1) اراي (پارسىشا) – كٶركەم, ەدەمٸ.
