Foto: qazaqtimes.com
Hakim Abai jaiynda qalam terbegende uly aqyn murasynyń bas shyraqshylary: Qaiym (Ǵabdýlqaiym) Muhamedhanov pen Tóken (Tóleýjar) Ibragimovtyń esimderi oida turady. Respýblika Memlekettik syilyǵynyń laýreaty Qaiym aǵany ǵulama Muhtar Áýezov negizin qalaǵan Abaitaný iliminiń asqan bilgiri retinde maqtan etemiz. Al, «Qazaqstan Respýblikasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri», «Jidebai-Bórili» memlekettik qoryq-mýzeiinde 34 jyl eńbek etip, onyń ósip, órkendeýine basshy retinde zor úles qosqan Tóken aǵanyń asyl muraǵa degen adaldyǵy men tereń parasaty árqashan qurmetke laiyq. Eli súiingen qos qairatkerge qatysty jáittiń bári olardyń tulǵasyn asqaqtata túsedi.
1. B a s
Abai eliniń ortalyǵy – Semeige shirek ǵasyrdan soń, qaityp oralǵan alǵashqy kúnderi-aq ony izdegenmin.
Ustazdy...
Qaiym aǵany.
Kózkórgender «elge kelýlerińmen» dep quttyqtap, tilekke tilek qosady, jigerge qanat bailaidy. Ras, atamekenge ne jetsin, biraq Alash azamaty úshin qazaqtyń barlyq jeri birdei qymbat. Uly Abaidyń sonaý on toǵyzynshy ǵasyrdyń aýmaly-tókpeli kezeńinde-aq, «Adamzattyń bárin súi baýyrym», biraq «Birińdi, qazaq, biriń dos / Kórmeseń – istiń bári bos» degen ósiet qaldyrǵany málim.
Sondyqtan «búkil uly dalany jerim» dep biletin, al Semeiime kelgende, eń aldymen, Abai rýhyn izdegen men úshin uly aqynnyń, onyń nemere inisi, kemeńger Shákárim men danyshpan Muhtar Áýezovtiń eskertkishterine taǵzym jasaǵannan keiin, Abaitanýdyń alyby – Qaiym Muhamedhanovqa «jolyǵyp, batasyn alý» paryzym edi.
Qaiym aǵaǵa jiyrma jasymda marqum dosym Asqar Qaiyrtaiuly ekeýimizdiń arnaiy sálemdesip, aqyl-keńes surai barǵanymyz kúni búgingidei esimde. Ol – 1980 jyldyń aqpan aiy edi. Ustazǵa biz lektsiiasyn aiaqtaǵanyn kútip turyp, aýditoriiadan shyqpai jatyp jolyqqanbyz. Jarysa amandasyp, óz jónimizdi aitqan soń, ol ústeline qaita jaiǵasty.
Jolynan bógegenimizge qabaq shytpaǵan qalpy áńgimege yqylas tanytty. Qaiym Muhamedhanulyna ózimniń QazMý-diń jýrnalistika fakýltetiniń sońǵy kýrsynda oqitynymdy, diplom jumysymnyń taqyryby – «Muhtar Áýezovtiń uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy pýblitsistikasy» ekenin tezbe-tez aityp shyǵyp, negizgi ótinishimdi bildirdim:
- Aǵa, uly Muhtardyń «sarqytyn ishken» shákirtteriniń biri retinde diplom jumysyma qajetti materialdardy qaidan izdeýime aqyl qossańyz eken?
Ádebietshi ǵalymǵa kórkem tilmen jetkizgim kelgen «syiqym» ǵoi, «sarqytyn ishken» sózderine ekpin bere aittym. Ustaz aýzymdy ashqannan-aq jymiia bastaǵan. Birden jaýap qatpai, bógele berdi. Men bolsam, «búldirdim-aý, sharýam endi bitpeitin boldy» degen ókinishte otyrmyn. «Álde sarqytyn tekke ishkizdim be, qansha uly bolsa da, onyń «qaldyǵyn qaýjaǵannyń nesi jaqsy» dep ishtei qipaqtai bastadym.
Biraq, ziialy azamattyń jymiysynda kekesin de, zil de joq edi. Syrttai qatal kórinetin, tipti «Abai men Áýezovtiń asyl muralaryna eshkimdi de jolatpaidy» dep estitin ǵalym aǵa jomarttyq kórsetti. Sóitip, ustazdyń aitýymen, Áýezovtiń sol tustaǵy jiyrma tomdyq tańdamalysyn, sosyn soǵys jyldaryndaǵy respýblikalyq, sondai-aq, jergilikti «Ekpindi» (qazirgi «Semei tańy») jáne Jańasemei aýdandyq «Ertis ottary» gazetterin qaraityn boldym. Zor úmitpen barǵanda, eńseń basylyp, betiń qaitpaǵanǵa ne jetsin! Ekeýmiz de razy edik.
M. Áýezovtiń Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy pýblitsistikalyq maqalalaryn maidan jáne tyl taqyryptaryna jiktei otyryp, olardy «Qaharly sóz qamal buzar...» (maidan taqyryby) jáne «Bári de maidan úshin...» (tyl taqyryby) degen aidarlarmen «úkilegenim» jadymda. Ýniversitette úzdik qorǵaǵan diplom jumysy keiin kandidattyq dissertatsiianyń taqyryby retinde bekitilip, qazaq biliminiń qara shańyraǵyna assistenttik jumysqa konkýrs arqyly óttim... bul endi óz aldyna jeke áńgime.
Sóz basyna qaita oralsaq, Qaiym aǵanyń qamqorlyǵyn ózim alǵash osylai sezingen edim. Bir aýyz jyly lebizi men baǵyt-baǵdary jastyq «jalynyn» laýlatqandai» boldy. Endi, mine týǵan Semeiime qaita oralǵanda Hakim Abaidyń asyl murasy bilgiriniń rýhyna taǵzym jasaý inilik borysh ekeni túsinikti.
Asa kórnekti Abaitanýshy ǵalymnyń ziratyn ońai tapqanymmen, eskertkishine jalǵyz kelgendikten bolar, birden «jolyǵa» almadym. Naqtysy, aitqan jerge durys kelsem de, eskertkishtiń ózin kóre almai dal boldym. Bastapqyda Dostyq úii jaǵynan jetken bette eski ǵimarattyń irgesinen buryla bere Abai kitaphanasynyń aldynan bir-aq shyǵyppyn. Keri burylǵanda ańǵardym, birden baiqamaýym zańdy eken.
Sóitsem... men ustazdy jerden, kádimgi pendelerdiń arasynan izdep júrippin. Muhamedhanovtyń som tulǵasyn, teginde úirenshikti eskertkish aýqymyna syiǵyzý ekitalai bolsa kerek. Onyń ústine, eskertkish ataýlynyń som tuǵyry bolýshy edi. Munyń, biraq kópshiliktiń kózi úirengen sandyqtas tuǵyry da joq eken. Kóz aldymda tym ózgeshe eskertkish...
... Bas... tek bas qana tur.
Ol kókke shanshyla kóterilipti. Ainalany aspannan sholady. Alǵashqy áserden júregim shym ete tústi. Naizaǵa, onyń birnesheýin qabattai jalǵaǵan naizaǵa shanshylǵan bas. Ásili, bul eskertkish týraly pikirler birjaqty emes. Olarǵa tórelik aitýdan da aýlaqpyn. Degenmen, sanamdaǵy «tuman» ilezde seiilip qoia berdi. Solai... erekshe, eshkimge uqsamaityn taǵdyr iesiniń eskertkishi de erekshe bolsa kerek.
Bas...
Ol shyn máninde naǵyz ǵalym emes pe?! Abaitanýda Áýezovten keiingi tulǵanyń Qaiym ekeni aian. Muhtar Omarhanuly aitpaqshy, «adam men adamdy teńestiretin nárse – bilim». Al, adam balasynyń tájiribesi arqyly jinaqtalǵan mol bilimniń mekeni de – Bas pen adam aǵzasy.
Ózgeshe sheshim... avtory kim boldy eken?
Ras, jańa aitqandai, alǵashqyda eskertkishke razy da, narazy da pikirler de az bolmapty. Osy sońǵysy qasań oilaý men jattandylyqtan aryla almaýdyń salqyny eken. Jalpy, óner degen basqa eshteńege uqsamaýymen, iaǵni qaitalanbas qasietimen daralansa kerek. Kóshirmeniń nesi óner!?
Bas...
Qyzyl diktatýra talai márte «naiza kezegen» bas. Áiteýir, Alla taǵalanyń qalaýymen jalǵanǵa jaryq túsirip, pendeńe oi salǵan Bas. Ol ne kórmedi. Týǵanynan bastap... aldymen Alash arystaryna tilektes ákesi «qyzyl qasaptyń» qurbany boldy. Keiin ustazy Muhtardyń aqylymen Abaidyń aqyndyq ainalasyn, sóz zergeriniń shákirtterin túgendeimin dep júrip, ózi de sol «qyzyl naizanyń» nysanasyna ainalǵan.
Qaisar tulǵanyń eńsesin basyp, jyǵa almaǵan totalitarlyq «tajal» Qaiymdy jiyrma bes jylǵa temir torǵa toǵytqanyn bilemiz.
Qaiyspady Ol.
Eńkeimedi Bas.
Ustazyna da, ózgege de kir jýytpady. Tergeý ústinde aldy-artyn oraǵytyp, «maily qasyqtai» jylmań qaqqan tergeýshiniń qaqpanyna túspei, dińkesin qurtqany anyq. Alaida, azaptyń aty – azap. Ardaqty Raqymuly Baian ákemizden qalǵan qaǵazdardyń arasynan jarym Toǵjan taýyp alǵan Qaiym aǵanyń haty soǵan aiǵaq. Onda ǵalym kúrkedei ǵana «An-2» samoletiniń ishin túrme tozaǵymen salystyryp, ujmaqqa teńeidi.
Osydan-aq, abaitanýshy qairatkerdiń tartqan taqsiretin sezinýge bolatyndai. Sol siiaqty maǵan kórnekti qoǵam qairatkeri, «aýyl sharýashylyǵynyń akademigi» ataǵyna laiyq Muqataev Amantai aǵa ákep tapsyrǵan Qaiymnyń hatynan da ǵalymnyń otqa janbaǵan eńbeginen habardar bolamyz. Qamaýǵa alynǵan kezinde «halyq jaýynyń» qaǵazdaryn NKVD jaldaptary túgelge jýyq sypyryp alyp, ushty-kúili joǵalady.
Qarlagtan oralǵan soń, kúresker ǵalym Qaiym aǵa zamannyń túzelgenin kútpesten-aq qaita «maidanǵa» tústi. Maqsatyna jetti: Abaidyń aqyn shákirtteri ómirge oralyp, eli-jurty qýana «qaýyshty»... Shákárim Qudaiberdiuly bop, Kókbai Janataiuly bop jáne Aqylbai men Maǵaýiia bop....
Ǵalym aǵa rýhymen alǵashqy júzdesýden soń, eskertkishtiń avtory Orazanbaimen ózimniń alǵashqy áserim, eskertkishti kórgende janymnyń qalai túrshikkeni týraly oi bóliskenmin. Árine, avtordy renjitip almaýǵa tyrystym «naizaǵa shanshylǵan bas» degen unai qoiar ma eken? Sonda baiaǵy sol Qaiym aǵanyń jymiysyn kórdim. Ol da jaýap qaitarýǵa asyqpady. Tipti, obrazǵa kirigip ketken be dersiń! Alaida, eskertkishten onyń ózi de tap osyndai áserdi kútken siiaqty.
Endi ekeýimiz de aǵymyzdan jarylǵanbyz. Ái, Orazanbai-ai, búitpeseń «shaiqy» bolarmysyń. Júregiń qandai sezimtal edi! Qaitalanbaityn tulǵa kelbetin osyndai ózgeshe turpatta... nege bógeldim, álde men «qaitalanbaityndai somdaǵan» teńeýin Orazanbai shaiqyǵa qimai otyrǵannan saýmyn ba?
Tap solai.
Biraq, shyndyǵyna kelsek, qaitalanbaityn tulǵany, quryshqa kóshirý úshin de sheber ózgeshe bolmystyń, iaǵni dara minezdiń iesi bolýy qajet sekildi. Árine, ondai minezben elge jaǵa qoiý qiyn, tipti múmkin emes. Biraq, másele sonda, jańaǵydai «qisyq, qiqar» minezdi Orazanbai sekildi óner ieleri ótirik jalbaqtaýdy bilmeidi. Kórgenin ashyq aitady jáne ózgeshe kórý men taný tán olarǵa.
Al, barshaǵa jaǵý múmkin de emes, mindet te emes. Ózgeshe minezden ǵana ózgeshe óner týady. Olar qoǵamǵa da, ainalasyna da jaisyz. Bul úshin, alaida, jaralǵanda jabysqan minezdi qalaisha jazǵyrarsyń. Tabiǵi bitim ótirik jalbaqtaýdy bilmeidi, al ony laiyqty baǵalai bilse, bir-birinen aýmaityn pendelerden áldeqaida artyq. Eskertkish Qaiym aǵany aspandatyp, onyń avtorymen taǵy bir jolyqqansha asyqtyra túsken.
2. Legen/di
Sońǵy aptada Tóken Smaiyluly Abai men Shákárimge qatysty estelikterdi taǵy bir «súzip» shyqty. Ǵylymi-zertteýshilik maqalalar da nazarynan tys qalmady. El aýzyndaǵy ulylar aitypty degen ulaǵatty sózderdi de jadynda jańǵyrtyp, qaita bir zerdeledi.
Báribir bolmady.
Nyǵyz tapsyrmanyń jelge ushatyn túri bar. Abai tóńiregindegi ańyz «jalynan» sipatpai-aq qoidy. Sanasynan bir sáýle jarq etkendei bolady da, ile-shala kózden de, oidan da bul-bul ushady.
Joq, áiteýir.
Áýelden-aq, pálendei úmiti bolmaǵan. Óitkeni, elý jyl boiy aqtarǵany Abai men Shákárim qazynasy bolsa, ańyzdyń kókesin ózinen artyq kim bilmek?! Óitken kúnde, jańaǵy jarty ǵasyrdyń «sybaǵasynyń» tolymdy bolmaǵany ǵoi.
Tókeń ózine-ózi senimdi-aq edi.
Lákin, osy bir «legendisi» oiyn shyrmap, qiialyn tusaýlai berdi. Legendi... «ańyz» degenderi ǵoi, baiaǵy. Ákimdikke Abai men Shákárimge qatysty jurt qyzyǵarlyq «legendi» kerek kórinedi. Eger sondai, aqiqatqa bergisiz ańyz tabylsa, «Abai murasyna qyzyǵýshylyq artady eken. Ulylar eline jurt nópiri burynǵydan da mol aqtarylady-mys».
Túsinedi.
Abai men Shákárimdi, ásirese shetelge tanystyrýda oilastyratyn jailar barshylyq. Ony bylai qoiǵanda, Alash balasynyń ózi ulylar murasyna endi ǵana bet bura bastaǵandai.
Qiyn-aq.
Kei-keide, tipti ózin Abai shańyraǵynyń shyraqshysy ǵana emes, uly aqynǵa qatysty barlyq sharýaǵa jaýapty jandai sezinedi. Bul, árine rýhani erekshe hál. Biraq, asa aýyr júk. Uly aqyn murasyna bas-kóz bolý úshin ózi basqaryp otyrǵan mýzeidiń múmkindigi tym shekteýli. Kadrlardyń biliktiligi, qarjy jetimsizdigi... áli de bolsa qasań oilaýdyń ókshelep qalmai otyrǵany taǵy bar.
Hakim Abai.
Uly aqynǵa qatysty sharýanyń bárine atsalysamyn deýdiń bos áýreshilik ekenin biledi. Oǵan, tipti, syrttai janashyr bolýdyń ózi júregine salmaq túsiretin kezder az emes. Zeinet jasynan asqan janǵa tirliktiń ot pen sýynyń «básiresi» de jetkilikti. Bas aýyryp, baltyr syzdaityn kezderi kóp. Jumys ýaqytynda kelimdi-ketimdi mýzei dostarynyń áńgimesi de qolbailaý bolady.
Degenmen, tap osy «legendiden» tosylamyn dep, Tókeń oilamasa kerek. «Oimen ońasha» qalyp, án men «Kúi tolqynynda» kitaptaryn jazǵanda Abai eliniń áńgimesin jyr etip tógiltedi. «Jer áńgimeshi» - dep tolǵanar edi ol. Abai murasy shyraqshysynyń atalǵan kitaptarynyń bári de talai jylǵy oi-tolǵanystarynyń jemisi. Biraq, «legendi» báribir ushty-kúili tabylmaǵan.
Búgin jumystan keiin jary Núrilá apaidyń sháiin iship alǵannan keiin taǵy da ústel basyna jaiǵasty. Endi qaitse de, sol «legendisi» ózi bar bolsa, ony ań qaqqandai, «indetip» alýǵa bekingen. Oiynyń jelisin telefon shyryly úzip jiberdi.
Abai aýdanynyń ákimi eken. Onyń aitqanynan uqqany, Astanadan úlken qonaqtar keledi. Solar kieli «Qońyr áýliege» baryp, sýǵa túsip, syrqattaryna shipa tilemek kórinedi.
«E, onyń buǵan ne qatysy bar?..»
Sóitse, bar eken.
Qasieti jerdiń sýy shipa bolýy úshin Abai úiindegi jez legen men jez quman kerek kórinedi. Uly aqyndy sol eki ydysqa quiǵan sýmen qyrqynan shyǵarǵany málim.
... !?
Tili bailanyp qalǵandai. Sóilese, «sybaǵalaryn» molynan berer edi. Ózin-ózi aiady. Apyrmai, Abai zamanyndaǵy nadandyq bulty qanshalyqty besbatpan edi. Odan beri bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, «Kúnniń kózin» kóleńkelep, sońdarynan qalar emes.
Olarǵa endi ne shara?! Ashýy tez qaitty. «Legendiniń» tabylǵan jerin qarashy... Legen... iá, jez legen men jez quman. Bular, álbette danyshpan aqynǵa qatysty dúnieler. Biraq, solai eken dep, qasietti ydystarmen sý quiyný kúná emes pe!? Jez legen...
Shyndyǵynda, bir Jidebai ǵana emes, Abai shyǵarmashylyǵynyń kýásindei barsha Semei óńirinde Hakimniń tabanynyń izi qalǵan, alaqanynyń taby bar kieli «jádigerler» barshylyq. Endeshe, osydan artyq ne kerek!? Olar úshin dilgiri – bir nemese birneshe ańyz iaki legendi eken...
Tóken Smaiylulynyń bir sát sanasy shaidai ashylyp qoia berdi. Tek sonda ǵana baryp ol óziniń qateleskenin uqty. Bosqa ketken ýaqyty úshin uialdy, ózine-ózi ókpeli. Abaiǵa legendi izdeý degen ne?! Ol bulqan-talqan boldy. Mundaida úide muńyn shaǵatyny taǵy sol jan jary:
- Núrilá, bir minótke kelip ketshi...
Sosyn ómirlik qosaǵynyń kelgenin de kútpesten ońashada «legendi qýǵandardyń» aiaqtaryn bir etikke tyǵady:
- Ái, sender ózi ne degen jansyńdar?.. Báse, bulardy bastyq qoi, bir bilgenderi bar shyǵar dep, tyńdai qalsań osy. Shyqpaǵandy shyǵaryp, Abaiǵa ańyz izdep ne kerek... Ol – aqiqattyń ózi emes pe?! «Qarańǵylyq» qapasyndaǵy adam balasynyń kózin ashyp, kókiregin oiatsyn degen Allanyń aqiqaty ǵoi. Anaý, álgi baǵzy zamandardan jetken ańyz qanshama, solardy túgendep alsańdar, az emes. Al, Abaiǵa legendi izdetý degen ne!?..
Bul kezde Núrilá apai da áńgimege aralasady. Aqsaqalynyń nege týlap otyrǵanyn da biledi:
- Qazirgi jastar qaidan bilsin, odan da sony aityp kózderin ashpaisyń ba?
Lákin, oǵan toqtai qoiatyn Tókeń be:
- Solarǵa sóz shyǵyndap, báribir aqpaqulaqtar túsinbeidi.
- Endi ózińdi-óziń tergegennen ne túsedi. Odan da júr shái isheiik.
- Legendisi qurysyn, - deidi ashýly Tóken aǵa, - ózderiniń Abaidyń legeninde nesi bar? Aqyn úiine shyn kóńilden baryp, rýhyna taǵzym etse, odan artyq ne kerek. Ol jerde aitylǵan sóz ben tilek Allaǵa tezirek jetedi. Erteń, barsha jurt Abai úiiniń jez legeni men jez qumanyn izdese ne shara?!
- Qazir aqshanyń zamany emes pe, paidasyn kóresińder, - deidi apai.
Tókeń jaryna jatyrqai qarady. Qattyraq aitqanǵa jańaǵy qoiý shái ǵana kedergi bolyp turǵandai:
- Aityp turmyn ǵoi, Abai úiine baryp, taǵzym jasaýdyń ózi jetip jatyr. Ol jerdegi tilegiń jaratýshynyń qulaǵyna shapshań shalynady. Túý, endi solardy tyńdasam...
- E, qoishy, sen kimdi tyńdap ediń, qartaiaiyn degeniń de, shynynda da legendisi ne? Abai atamnyń ózi legendi…
Sońǵy sóz Tókeńniń oiyn dóp basqandai:
- Qaidaǵy legendi, ózderi ǵoi jez legendi izdep júrgen. Abai kez-kelgen «legendiden» artyq Aqiqat, mine, qazaqqa osyny uqqyzý kerek.
- Tóke, onyń ras, Abaidan ótken aqiqat bolar ma, al endi sháiiń sýyp qalady.
Pikirles serik pen sút qosqan kúreń sháiden Tókeńniń mańdaiy jipsip, boiy jeńileiip sala bergen. Erli-zaiypty ekeýi endi ashyq qabaqpen jadyrai shúiirkelesedi.
Abai... shynynda da Abai aqiqat nury, onyń sáýlesin sezine alsań, keýdeńde «shamshyraq «ornaǵandai.
Tuńǵiyq... ol tereńge shyndap súńgiseń, keri burylý qaperińe de kirmeidi.
Shyń...
Kóz túgili kóńil jetpes asqar. Talpynasyń, báribir jetý qiyn. Onyń eteginde turyp-aq, biikten esken samalǵa jelpinesiń. Bul endi erekshe hál.
Rahat.
Bolat Júnisbekov,
jazýshy
