ابايدىڭ باس شىراقشىلارى. ەلٸ سٷيٸنگەن ەكەۋ

اباي ەلٸنٸڭ ورتالىعى – سەمەيگە شيرەك عاسىردان سوڭ, قايتىپ ورالعان العاشقى كٷندەرٸ-اق ونى ٸزدەگەنمٸن. 

ۇستازدى... 

قايىم اعانى. 

كٶزكٶرگەندەر «ەلگە كەلۋلەرٸڭمەن» دەپ قۇتتىقتاپ, تٸلەككە تٸلەك قوسادى, جٸگەرگە قانات بايلايدى. راس, اتامەكەنگە نە جەتسٸن, بٸراق الاش ازاماتى ٷشٸن قازاقتىڭ بارلىق جەرٸ بٸردەي قىمبات. ۇلى ابايدىڭ سوناۋ ون توعىزىنشى عاسىردىڭ اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭٸندە-اق,  «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم», بٸراق «بٸرٸڭدٸ, قازاق, بٸرٸڭ دوس / كٶرمەسەڭ – ٸستٸڭ بەرٸ بوس» دەگەن ٶسيەت قالدىرعانى مەلٸم.

سوندىقتان «بٷكٸل ۇلى دالانى جەرٸم» دەپ بٸلەتٸن, ال سەمەيٸمە كەلگەندە, ەڭ الدىمەن, اباي رۋحىن  ٸزدەگەن مەن ٷشٸن ۇلى اقىننىڭ, ونىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ, كەمەڭگەر شەكەرٸم مەن دانىشپان مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸنە تاعزىم جاساعاننان كەيٸن, ابايتانۋدىڭ الىبى – قايىم مۇحامەدحانوۆقا  «جولىعىپ, باتاسىن الۋ» پارىزىم ەدٸ. 

قايىم اعاعا جيىرما جاسىمدا مارقۇم دوسىم اسقار قايىرتايۇلى ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارنايى سەلەمدەسٸپ, اقىل-كەڭەس سۇراي بارعانىمىز كٷنٸ بٷگٸنگٸدەي ەسٸمدە. ول – 1980 جىلدىڭ اقپان ايى ەدٸ. ۇستازعا بٸز لەكتسيياسىن اياقتاعانىن كٷتٸپ تۇرىپ, اۋديتورييادان شىقپاي جاتىپ جولىققانبىز. جارىسا امانداسىپ, ٶز جٶنٸمٸزدٸ ايتقان سوڭ, ول ٷستەلٸنە قايتا جايعاستى.

جولىنان بٶگەگەنٸمٸزگە قاباق شىتپاعان قالپى ەڭگٸمەگە ىقىلاس تانىتتى. قايىم مۇحامەدحانۇلىنا ٶزٸمنٸڭ قازمۋ-دٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىنىمدى, ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى – «مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى پۋبليتسيستيكاسى» ەكەنٸن تەزبە-تەز ايتىپ شىعىپ, نەگٸزگٸ ٶتٸنٸشٸمدٸ بٸلدٸردٸم:

- اعا, ۇلى مۇحتاردىڭ «سارقىتىن ٸشكەن» شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ديپلوم جۇمىسىما قاجەتتٸ ماتەريالداردى قايدان ٸزدەۋٸمە اقىل قوسساڭىز ەكەن?

ەدەبيەتشٸ عالىمعا كٶركەم تٸلمەن جەتكٸزگٸم كەلگەن «سىيقىم» عوي, «سارقىتىن ٸشكەن» سٶزدەرٸنە ەكپٸن بەرە ايتتىم. ۇستاز اۋزىمدى اشقاننان-اق جىمييا باستاعان. بٸردەن جاۋاپ قاتپاي, بٶگەلە بەردٸ. مەن بولسام, «بٷلدٸردٸم-اۋ, شارۋام ەندٸ بٸتپەيتٸن بولدى» دەگەن ٶكٸنٸشتە وتىرمىن. «ەلدە سارقىتىن تەككە ٸشكٸزدٸم بە, قانشا ۇلى بولسا دا, ونىڭ «قالدىعىن  قاۋجاعاننىڭ نەسٸ جاقسى» دەپ ٸشتەي قيپاقتاي باستادىم. 

بٸراق, زييالى ازاماتتىڭ جىميىسىندا كەكەسٸن دە, زٸل دە جوق ەدٸ. سىرتتاي قاتال كٶرٸنەتٸن, تٸپتٸ «اباي مەن ەۋەزوۆتٸڭ اسىل مۇرالارىنا ەشكٸمدٸ دە جولاتپايدى» دەپ ەستيتٸن عالىم اعا جومارتتىق كٶرسەتتٸ. سٶيتٸپ, ۇستازدىڭ ايتۋىمەن, ەۋەزوۆتٸڭ سول تۇستاعى جيىرما تومدىق تاڭدامالىسىن, سوسىن سوعىس جىلدارىنداعى رەسپۋبليكالىق, سونداي-اق, جەرگٸلٸكتٸ «ەكپٸندٸ» (قازٸرگٸ «سەمەي تاڭى») جەنە جاڭاسەمەي اۋداندىق «ەرتٸس وتتارى» گازەتتەرٸن قارايتىن بولدىم. زور ٷمٸتپەن بارعاندا, ەڭسەڭ باسىلىپ, بەتٸڭ قايتپاعانعا نە جەتسٸن! ەكەۋمٸز دە رازى ەدٸك. 

 م. ەۋەزوۆتٸڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن  مايدان جەنە تىل تاقىرىپتارىنا جٸكتەي وتىرىپ, ولاردى «قاھارلى سٶز قامال بۇزار...» (مايدان تاقىرىبى) جەنە «بەرٸ دە مايدان ٷشٸن...» (تىل تاقىرىبى) دەگەن ايدارلارمەن «ٷكٸلەگەنٸم» جادىمدا. ۋنيۆەرسيتەتتە ٷزدٸك قورعاعان ديپلوم جۇمىسى كەيٸن كانديداتتىق ديسسەرتاتسييانىڭ تاقىرىبى رەتٸندە بەكٸتٸلٸپ, قازاق بٸلٸمٸنٸڭ قارا شاڭىراعىنا اسسيستەنتتٸك جۇمىسقا كونكۋرس ارقىلى ٶتتٸم... بۇل ەندٸ ٶز الدىنا جەكە ەڭگٸمە.

سٶز باسىنا قايتا ورالساق, قايىم اعانىڭ قامقورلىعىن ٶزٸم العاش وسىلاي سەزٸنگەن ەدٸم. بٸر اۋىز جىلى لەبٸزٸ مەن باعىت-باعدارى جاستىق «جالىنىن» لاۋلاتقانداي» بولدى. ەندٸ, مٸنە تۋعان سەمەيٸمە قايتا ورالعاندا   حاكٸم ابايدىڭ اسىل مۇراسى بٸلگٸرٸنٸڭ رۋحىنا تاعزىم جاساۋ ٸنٸلٸك بورىش ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. 

اسا كٶرنەكتٸ ابايتانۋشى عالىمنىڭ زيراتىن وڭاي تاپقانىممەن, ەسكەرتكٸشٸنە جالعىز كەلگەندٸكتەن بولار, بٸردەن «جولىعا» المادىم. ناقتىسى, ايتقان جەرگە دۇرىس كەلسەم دە, ەسكەرتكٸشتٸڭ ٶزٸن كٶرە الماي دال بولدىم. باستاپقىدا دوستىق ٷيٸ جاعىنان جەتكەن بەتتە ەسكٸ عيماراتتىڭ ٸرگەسٸنەن بۇرىلا بەرە اباي كٸتاپحاناسىنىڭ الدىنان بٸر-اق شىعىپپىن. كەرٸ بۇرىلعاندا اڭعاردىم, بٸردەن بايقاماۋىم زاڭدى ەكەن. 

سٶيتسەم... مەن ۇستازدى جەردەن, كەدٸمگٸ پەندەلەردٸڭ اراسىنان ٸزدەپ جٷرٸپپٸن. مۇحامەدحانوۆتىڭ سوم تۇلعاسىن, تەگٸندە ٷيرەنشٸكتٸ ەسكەرتكٸش اۋقىمىنا سىيعىزۋ ەكٸتالاي بولسا كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە, ەسكەرتكٸش اتاۋلىنىڭ سوم تۇعىرى بولۋشى ەدٸ.  مۇنىڭ, بٸراق كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶزٸ ٷيرەنگەن ساندىقتاس تۇعىرى دا جوق ەكەن. كٶز الدىمدا تىم ٶزگەشە ەسكەرتكٸش... 

... باس... تەك باس قانا تۇر. 

ول كٶككە شانشىلا كٶتەرٸلٸپتٸ. اينالانى اسپاننان شولادى.  العاشقى ەسەردەن جٷرەگٸم شىم ەتە تٷستٸ. نايزاعا, ونىڭ بٸرنەشەۋٸن قاباتتاي جالعاعان نايزاعا شانشىلعان باس. ەسٸلٸ, بۇل ەسكەرتكٸش تۋرالى پٸكٸرلەر بٸرجاقتى ەمەس. ولارعا تٶرەلٸك ايتۋدان دا  اۋلاقپىن. دەگەنمەن, سانامداعى «تۇمان» ٸلەزدە سەيٸلٸپ  قويا بەردٸ. سولاي... ەرەكشە, ەشكٸمگە ۇقسامايتىن تاعدىر يەسٸنٸڭ ەسكەرتكٸشٸ دە ەرەكشە بولسا كەرەك. 

باس...  

ول شىن مەنٸندە ناعىز عالىم ەمەس پە?! ابايتانۋدا ەۋەزوۆتەن كەيٸنگٸ تۇلعانىڭ قايىم ەكەنٸ ايان. مۇحتار ومارحانۇلى ايتپاقشى, «ادام مەن ادامدى تەڭەستٸرەتٸن نەرسە – بٸلٸم». ال, ادام بالاسىنىڭ تەجٸريبەسٸ ارقىلى جيناقتالعان مول بٸلٸمنٸڭ مەكەنٸ دە – باس پەن ادام اعزاسى. 

ٶزگەشە شەشٸم... اۆتورى كٸم بولدى ەكەن?

راس, جاڭا ايتقانداي, العاشقىدا ەسكەرتكٸشكە رازى دا, نارازى دا پٸكٸرلەر دە از بولماپتى. وسى سوڭعىسى قاساڭ ويلاۋ مەن جاتتاندىلىقتان ارىلا الماۋدىڭ سالقىنى ەكەن. جالپى, ٶنەر دەگەن باسقا ەشتەڭەگە ۇقساماۋىمەن, ياعني قايتالانباس قاسيەتٸمەن دارالانسا كەرەك. كٶشٸرمەنٸڭ نەسٸ ٶنەر!?

باس... 

قىزىل ديكتاتۋرا تالاي مەرتە «نايزا كەزەگەن» باس. ەيتەۋٸر, اللا تاعالانىڭ قالاۋىمەن جالعانعا جارىق تٷسٸرٸپ, پەندەڭە وي سالعان باس. ول نە كٶرمەدٸ. تۋعانىنان باستاپ... الدىمەن الاش ارىستارىنا تٸلەكتەس ەكەسٸ «قىزىل قاساپتىڭ» قۇربانى بولدى. كەيٸن ۇستازى مۇحتاردىڭ اقىلىمەن ابايدىڭ اقىندىق اينالاسىن, سٶز زەرگەرٸنٸڭ شەكٸرتتەرٸن تٷگەندەيمٸن دەپ جٷرٸپ, ٶزٸ دە سول «قىزىل نايزانىڭ» نىساناسىنا اينالعان. 

قايسار تۇلعانىڭ ەڭسەسٸن باسىپ, جىعا الماعان توتاليتارلىق «تاجال» قايىمدى جيىرما بەس جىلعا تەمٸر تورعا توعىتقانىن بٸلەمٸز. 

قايىسپادى ول.

ەڭكەيمەدٸ باس.

ۇستازىنا دا, ٶزگەگە دە كٸر جۋىتپادى. تەرگەۋ ٷستٸندە الدى-ارتىن وراعىتىپ, «مايلى قاسىقتاي» جىلماڭ قاققان تەرگەۋشٸنٸڭ قاقپانىنا تٷسپەي, دٸڭكەسٸن قۇرتقانى انىق. الايدا, ازاپتىڭ اتى – ازاپ. ارداقتى راقىمۇلى بايان ەكەمٸزدەن قالعان قاعازداردىڭ اراسىنان جارىم توعجان تاۋىپ العان قايىم اعانىڭ حاتى سوعان ايعاق. وندا عالىم كٷركەدەي عانا «ان-2» سامولەتٸنٸڭ ٸشٸن تٷرمە توزاعىمەن سالىستىرىپ, ۇجماققا تەڭەيدٸ. 

وسىدان-اق, ابايتانۋشى قايراتكەردٸڭ تارتقان تاقسٸرەتٸن سەزٸنۋگە بولاتىنداي. سول سيياقتى ماعان كٶرنەكتٸ قوعام قايراتكەرٸ, «اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اكادەميگٸ» اتاعىنا لايىق مۇقاتاەۆ امانتاي اعا ەكەپ تاپسىرعان قايىمنىڭ حاتىنان دا عالىمنىڭ وتقا جانباعان ەڭبەگٸنەن حاباردار بولامىز. قاماۋعا الىنعان كەزٸندە «حالىق جاۋىنىڭ» قاعازدارىن نكۆد جالداپتارى تٷگەلگە جۋىق سىپىرىپ الىپ, ۇشتى-كٷيلٸ جوعالادى.

قارلاگتان ورالعان سوڭ, كٷرەسكەر عالىم قايىم اعا زاماننىڭ تٷزەلگەنٸن كٷتپەستەن-اق قايتا «مايدانعا» تٷستٸ. ماقساتىنا جەتتٸ: ابايدىڭ اقىن شەكٸرتتەرٸ ٶمٸرگە ورالىپ, ەلٸ-جۇرتى قۋانا «قاۋىشتى»... شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى بوپ, كٶكباي جاناتايۇلى بوپ جەنە اقىلباي مەن ماعاۋييا بوپ....

عالىم اعا رۋحىمەن العاشقى جٷزدەسۋدەن سوڭ, ەسكەرتكٸشتٸڭ اۆتورى ورازانبايمەن ٶزٸمنٸڭ العاشقى ەسەرٸم, ەسكەرتكٸشتٸ كٶرگەندە جانىمنىڭ قالاي تٷرشٸككەنٸ تۋرالى وي بٶلٸسكەنمٸن. ەرينە, اۆتوردى رەنجٸتٸپ الماۋعا تىرىستىم «نايزاعا شانشىلعان باس» دەگەن ۇناي قويار ما ەكەن? سوندا باياعى سول قايىم اعانىڭ جىميىسىن كٶردٸم. ول دا جاۋاپ قايتارۋعا اسىقپادى. تٸپتٸ, وبرازعا كٸرٸگٸپ كەتكەن بە دەرسٸڭ! الايدا, ەسكەرتكٸشتەن ونىڭ ٶزٸ دە تاپ وسىنداي ەسەردٸ كٷتكەن سيياقتى. 

ەندٸ ەكەۋٸمٸز دە اعىمىزدان جارىلعانبىز. ەي, ورازانباي-اي, بٷيتپەسەڭ «شايقى» بولارمىسىڭ. جٷرەگٸڭ قانداي سەزٸمتال ەدٸ! قايتالانبايتىن تۇلعا كەلبەتٸن وسىنداي ٶزگەشە  تۇرپاتتا... نەگە بٶگەلدٸم, ەلدە مەن «قايتالانبايتىنداي سومداعان» تەڭەۋٸن ورازانباي شايقىعا قيماي وتىرعاننان ساۋمىن با?

تاپ سولاي.

بٸراق, شىندىعىنا كەلسەك, قايتالانبايتىن تۇلعانى, قۇرىشقا كٶشٸرۋ ٷشٸن دە شەبەر ٶزگەشە بولمىستىڭ, ياعني دارا مٸنەزدٸڭ يەسٸ بولۋى قاجەت سەكٸلدٸ. ەرينە, ونداي مٸنەزبەن ەلگە جاعا قويۋ قيىن, تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق, مەسەلە سوندا, جاڭاعىداي «قيسىق, قيقار» مٸنەزدٸ ورازانباي سەكٸلدٸ ٶنەر يەلەرٸ ٶتٸرٸك جالباقتاۋدى بٸلمەيدٸ. كٶرگەنٸن اشىق ايتادى جەنە ٶزگەشە كٶرۋ مەن تانۋ تەن ولارعا.

ال, بارشاعا جاعۋ مٷمكٸن دە ەمەس, مٸندەت تە ەمەس. ٶزگەشە مٸنەزدەن عانا ٶزگەشە ٶنەر تۋادى. ولار قوعامعا دا, اينالاسىنا دا جايسىز. بۇل ٷشٸن, الايدا, جارالعاندا جابىسقان مٸنەزدٸ قالايشا جازعىرارسىڭ.  تابيعي بٸتٸم ٶتٸرٸك جالباقتاۋدى بٸلمەيدٸ, ال ونى لايىقتى باعالاي بٸلسە, بٸر-بٸرٸنەن اۋمايتىن پەندەلەردەن ەلدەقايدا ارتىق. ەسكەرتكٸش قايىم اعانى اسپانداتىپ, ونىڭ اۆتورىمەن تاعى بٸر جولىققانشا اسىقتىرا تٷسكەن. 

سوڭعى اپتادا تٶكەن سمايىلۇلى اباي مەن شەكەرٸمگە قاتىستى ەستەلٸكتەردٸ تاعى بٸر «سٷزٸپ» شىقتى. عىلىمي-زەرتتەۋشٸلٸك ماقالالار دا نازارىنان تىس قالمادى. ەل اۋزىنداعى ۇلىلار ايتىپتى دەگەن ۇلاعاتتى سٶزدەردٸ دە جادىندا  جاڭعىرتىپ, قايتا بٸر زەردەلەدٸ. 

بەرٸبٸر بولمادى.

نىعىز تاپسىرمانىڭ جەلگە ۇشاتىن تٷرٸ بار. اباي تٶڭٸرەگٸندەگٸ اڭىز «جالىنان» سيپاتپاي-اق قويدى. ساناسىنان بٸر سەۋلە جارق ەتكەندەي بولادى دا, ٸلە-شالا كٶزدەن دە, ويدان دا بۇل-بۇل ۇشادى.

جوق, ەيتەۋٸر.

ەۋەلدەن-اق, پەلەندەي ٷمٸتٸ بولماعان. ٶيتكەنٸ, ەلۋ جىل بويى اقتارعانى اباي مەن شەكەرٸم قازىناسى بولسا, اڭىزدىڭ كٶكەسٸن ٶزٸنەن ارتىق كٸم بٸلمەك?! ٶيتكەن كٷندە, جاڭاعى جارتى عاسىردىڭ «سىباعاسىنىڭ»  تولىمدى بولماعانى عوي. 

تٶكەڭ ٶزٸنە-ٶزٸ سەنٸمدٸ-اق ەدٸ.

لەكين, وسى بٸر «لەگەندٸسٸ» ويىن شىرماپ, قييالىن تۇساۋلاي بەردٸ. لەگەندٸ... «اڭىز» دەگەندەرٸ عوي, باياعى. ەكٸمدٸككە اباي مەن شەكەرٸمگە قاتىستى جۇرت قىزىعارلىق «لەگەندٸ» كەرەك كٶرٸنەدٸ. ەگەر سونداي, اقيقاتقا بەرگٸسٸز اڭىز تابىلسا, «اباي مۇراسىنا قىزىعۋشىلىق ارتادى ەكەن. ۇلىلار ەلٸنە جۇرت نٶپٸرٸ بۇرىنعىدان دا مول اقتارىلادى-مىس».

تٷسٸنەدٸ.

اباي مەن شەكەرٸمدٸ, ەسٸرەسە شەتەلگە تانىستىرۋدا ويلاستىراتىن جايلار بارشىلىق. ونى بىلاي قويعاندا, الاش بالاسىنىڭ ٶزٸ ۇلىلار مۇراسىنا ەندٸ عانا بەت بۇرا باستاعانداي. 

قيىن-اق.

كەي-كەيدە, تٸپتٸ ٶزٸن اباي شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسى عانا ەمەس, ۇلى اقىنعا قاتىستى بارلىق شارۋاعا جاۋاپتى جانداي سەزٸنەدٸ. بۇل, ەرينە رۋحاني ەرەكشە حەل. بٸراق, اسا اۋىر جٷك. ۇلى اقىن مۇراسىنا باس-كٶز بولۋ ٷشٸن ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان مۋزەيدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ تىم شەكتەۋلٸ. كادرلاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ, قارجى  جەتٸمسٸزدٸگٸ... ەلٸ دە بولسا قاساڭ ويلاۋدىڭ ٶكشەلەپ قالماي وتىرعانى تاعى بار. 

حاكٸم اباي.

ۇلى اقىنعا قاتىستى شارۋانىڭ بەرٸنە اتسالىسامىن دەۋدٸڭ بوس   ەۋرەشٸلٸك ەكەنٸن بٸلەدٸ. وعان, تٸپتٸ, سىرتتاي جاناشىر بولۋدىڭ ٶزٸ جٷرەگٸنە سالماق تٷسٸرەتٸن كەزدەر از ەمەس. زەينەت جاسىنان اسقان جانعا تٸرلٸكتٸڭ وت پەن سۋىنىڭ «بەسٸرەسٸ» دە جەتكٸلٸكتٸ. باس اۋىرىپ, بالتىر سىزدايتىن كەزدەرٸ كٶپ. جۇمىس ۋاقىتىندا كەلٸمدٸ-كەتٸمدٸ مۋزەي دوستارىنىڭ ەڭگٸمەسٸ دە قولبايلاۋ بولادى. 

دەگەنمەن, تاپ وسى «لەگەندٸدەن» توسىلامىن دەپ, تٶكەڭ ويلاماسا كەرەك. «ويمەن وڭاشا» قالىپ, ەن مەن «كٷي تولقىنىندا» كٸتاپتارىن جازعاندا اباي ەلٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸن جىر ەتٸپ تٶگٸلتەدٸ. «جەر ەڭگٸمەشٸ» - دەپ تولعانار ەدٸ ول. اباي مۇراسى شىراقشىسىنىڭ اتالعان كٸتاپتارىنىڭ بەرٸ دە تالاي جىلعى وي-تولعانىستارىنىڭ جەمٸسٸ. بٸراق, «لەگەندٸ» بەرٸبٸر ۇشتى-كٷيلٸ تابىلماعان. 

بٷگٸن جۇمىستان كەيٸن جارى نٷريلە اپايدىڭ شەيٸن ٸشٸپ العاننان كەيٸن تاعى دا ٷستەل باسىنا جايعاستى. ەندٸ قايتسە دە, سول «لەگەندٸسٸ» ٶزٸ بار بولسا, ونى اڭ قاققانداي, «ٸندەتٸپ» الۋعا بەكٸنگەن. ويىنىڭ جەلٸسٸن تەلەفون شىرىلى ٷزٸپ جٸبەردٸ. 

اباي اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ەكەن. ونىڭ ايتقانىنان ۇققانى, استانادان ٷلكەن قوناقتار كەلەدٸ. سولار كيەلٸ «قوڭىر ەۋليەگە» بارىپ, سۋعا تٷسٸپ, سىرقاتتارىنا شيپا تٸلەمەك  كٶرٸنەدٸ. 

«ە, ونىڭ بۇعان نە قاتىسى بار?..»

سٶيتسە, بار ەكەن.

قاسيەتٸ جەردٸڭ سۋى شيپا بولۋى ٷشٸن اباي ٷيٸندەگٸ جەز لەگەن مەن جەز قۇمان كەرەك كٶرٸنەدٸ. ۇلى اقىندى سول ەكٸ ىدىسقا قۇيعان سۋمەن قىرقىنان شىعارعانى مەلٸم.

... !?

تٸلٸ بايلانىپ قالعانداي. سٶيلەسە, «سىباعالارىن» مولىنان بەرەر ەدٸ. ٶزٸن-ٶزٸ ايادى. اپىرماي, اباي زامانىنداعى ناداندىق بۇلتى قانشالىقتى بەسباتپان ەدٸ. ودان بەرٸ بٸر عاسىردان استام ۋاقىت ٶتسە دە, «كٷننٸڭ كٶزٸن» كٶلەڭكەلەپ, سوڭدارىنان قالار ەمەس.

ولارعا ەندٸ نە شارا?! اشۋى تەز قايتتى. «لەگەندٸنٸڭ» تابىلعان جەرٸن قاراشى... لەگەن... يە, جەز لەگەن مەن جەز قۇمان. بۇلار, ەلبەتتە دانىشپان اقىنعا قاتىستى دٷنيەلەر. بٸراق, سولاي ەكەن دەپ, قاسيەتتٸ ىدىستارمەن سۋ قۇيىنۋ كٷنە ەمەس پە!? جەز لەگەن... 

شىندىعىندا, بٸر جيدەباي عانا ەمەس, اباي شىعارماشىلىعىنىڭ كۋەسٸندەي بارشا سەمەي ٶڭٸرٸندە حاكٸمنٸڭ تابانىنىڭ ٸزٸ قالعان, الاقانىنىڭ تابى بار كيەلٸ «جەدٸگەرلەر» بارشىلىق. ەندەشە, وسىدان ارتىق نە كەرەك!? ولار ٷشٸن دٸلگٸرٸ  – بٸر نەمەسە بٸرنەشە اڭىز ياكي لەگەندٸ ەكەن... 

تٶكەن سمايىلۇلىنىڭ بٸر سەت ساناسى شايداي اشىلىپ قويا بەردٸ. تەك سوندا عانا بارىپ ول ٶزٸنٸڭ قاتەلەسكەنٸن ۇقتى. بوسقا كەتكەن ۋاقىتى ٷشٸن ۇيالدى, ٶزٸنە-ٶزٸ ٶكپەلٸ. ابايعا لەگەندٸ ٸزدەۋ دەگەن نە?! ول بۇلقان-تالقان بولدى. مۇندايدا ٷيدە مۇڭىن شاعاتىنى تاعى سول جان جارى:

- نٷريلە, بٸر مينٶتكە كەلٸپ كەتشٸ...

سوسىن ٶمٸرلٸك قوساعىنىڭ كەلگەنٸن دە كٷتپەستەن وڭاشادا «لەگەندٸ قۋعانداردىڭ» اياقتارىن بٸر ەتٸككە تىعادى:

- ەي, سەندەر ٶزٸ نە دەگەن جانسىڭدار?.. بەسە, بۇلاردى باستىق قوي, بٸر بٸلگەندەرٸ بار شىعار دەپ, تىڭداي قالساڭ وسى. شىقپاعاندى شىعارىپ, ابايعا اڭىز ٸزدەپ نە كەرەك... ول – اقيقاتتىڭ ٶزٸ ەمەس پە?! «قاراڭعىلىق» قاپاسىنداعى ادام بالاسىنىڭ كٶزٸن اشىپ, كٶكٸرەگٸن وياتسىن دەگەن اللانىڭ اقيقاتى عوي. اناۋ, ەلگٸ باعزى زامانداردان جەتكەن اڭىز قانشاما, سولاردى تٷگەندەپ الساڭدار, از ەمەس. ال, ابايعا لەگەندٸ ٸزدەتۋ دەگەن نە!?..

بۇل كەزدە نٷريلە اپاي دا ەڭگٸمەگە ارالاسادى. اقساقالىنىڭ نەگە تۋلاپ وتىرعانىن دا بٸلەدٸ:

- قازٸرگٸ  جاستار قايدان بٸلسٸن, ودان دا سونى ايتىپ كٶزدەرٸن اشپايسىڭ با?

لەكين, وعان توقتاي قوياتىن تٶكەڭ بە:

- سولارعا سٶز شىعىنداپ, بەرٸبٸر اقپاقۇلاقتار تٷسٸنبەيدٸ. 

- ەندٸ ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ تەرگەگەننەن نە تٷسەدٸ. ودان دا جٷر شەي ٸشەيٸك.

- لەگەندٸسٸ قۇرىسىن, - دەيدٸ اشۋلى تٶكەن اعا, - ٶزدەرٸنٸڭ ابايدىڭ لەگەنٸندە نەسٸ بار? اقىن ٷيٸنە شىن كٶڭٸلدەن بارىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتسە, ودان ارتىق نە كەرەك. ول جەردە ايتىلعان سٶز بەن تٸلەك اللاعا تەزٸرەك جەتەدٸ. ەرتەڭ, بارشا جۇرت اباي ٷيٸنٸڭ جەز لەگەنٸ مەن جەز قۇمانىن ٸزدەسە نە شارا?!

- قازٸر اقشانىڭ زامانى ەمەس پە, پايداسىن كٶرەسٸڭدەر, - دەيدٸ اپاي.

تٶكەڭ جارىنا جاتىرقاي قارادى. قاتتىراق ايتقانعا جاڭاعى قويۋ شەي عانا كەدەرگٸ بولىپ تۇرعانداي:

- ايتىپ تۇرمىن عوي, اباي ٷيٸنە بارىپ, تاعزىم جاساۋدىڭ ٶزٸ جەتٸپ جاتىر. ول جەردەگٸ تٸلەگٸڭ جاراتۋشىنىڭ قۇلاعىنا شاپشاڭ شالىنادى. تٷۋ, ەندٸ سولاردى تىڭداسام...

- ە, قويشى, سەن كٸمدٸ تىڭداپ ەدٸڭ, قارتايايىن دەگەنٸڭ دە, شىنىندا دا لەگەندٸسٸ نە? اباي اتامنىڭ ٶزٸ لەگەندٸ…

سوڭعى سٶز تٶكەڭنٸڭ ويىن دٶپ باسقانداي:

- قايداعى لەگەندٸ, ٶزدەرٸ عوي جەز لەگەندٸ ٸزدەپ  جٷرگەن. اباي كەز-كەلگەن «لەگەندٸدەن» ارتىق اقيقات, مٸنە, قازاققا وسىنى ۇققىزۋ كەرەك.

- تٶكە, ونىڭ راس, ابايدان ٶتكەن اقيقات بولار ما, ال ەندٸ شەيٸڭ سۋىپ قالادى.

پٸكٸرلەس سەرٸك پەن سٷت قوسقان كٷرەڭ شەيدەن تٶكەڭنٸڭ ماڭدايى جٸپسٸپ, بويى جەڭٸلەيٸپ سالا بەرگەن. ەرلٸ-زايىپتى ەكەۋٸ ەندٸ اشىق قاباقپەن جادىراي شٷيٸركەلەسەدٸ. 

اباي... شىنىندا دا اباي اقيقات نۇرى, ونىڭ سەۋلەسٸن سەزٸنە الساڭ, كەۋدەڭدە «شامشىراق «ورناعانداي. 

تۇڭعيىق... ول تەرەڭگە شىنداپ سٷڭگٸسەڭ, كەرٸ بۇرىلۋ قاپەرٸڭە دە كٸرمەيدٸ. 

شىڭ... 

كٶز تٷگٸلٸ كٶڭٸل جەتپەس اسقار. تالپىناسىڭ, بەرٸبٸر جەتۋ قيىن. ونىڭ ەتەگٸندە تۇرىپ-اق, بيٸكتەن ەسكەن سامالعا جەلپٸنەسٸڭ. بۇل ەندٸ ەرەكشە حەل.

راحات.