Abaidyń áleýmettik lirikalaryn sóz etkende «Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym» óleńine soqpai ketý múmkin emes.
Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń.
Jaqsy menen jamandy aiyrmadyń,
Biri qan, biri mai bop endi eki urtyń,- degen joldarynda, qazaq halqynyń búkil tragediialyq ómiri jatqandai. Aqynnyń joǵyn joqtap, muńyn muńdap otyrǵany «Qalyń eli, qazaǵy». Ony «Qairan jurtym» dep bar janymen yntyǵa súigen aqyn, anyq artta qalǵan qarańǵy nadandyǵyn «Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń» degen sózben beinelep jetkizedi. Murttyń aýyzǵa túsip, isher asqa tiiýi – ol haram. Muny bilgen musylman nege murtyn qyrqyp, basyp júrmeske. Biraq, aýyzǵa túsken murtty qyrqatyn ustara joq. Murtty qyrqyp basý úshin kim kóringenniń qaltasynda júretin ustaranyń, qazaqqa tabylmaýy – qazaqtyń artta qalǵan nadandyǵynyń belgisindei.
Al, jaqsy menen jamandy aiyrmaityn oqýy joq saýatsyz, nadan halyqtyń «bir urty mai, bir urty qan» bolatyny, iaǵni jaqsylyǵy men jamandyǵy birdei júretindigi ejelden belgili.
Abaidyń aqyndyq ulylyǵy sonda – ol bir shýmaq óleńge halyqtyń bútin tarihyn, búkil bolmys-bitimin syiǵyzyp tur.
Mine, osyndai taǵdyry aýyr eldi jarqyn bolashaqqa jetkizetin el basshylary emes pe edi?! Biraq, olardan úmit az. Tipten joqqa tán.
Bas-basyna bi bolǵan óńkei qiqym,
Minekei, buzǵan joq pa, eldiń siqyn,- degen aqyn, el bileýshileriniń eldi meńgerip, basqarýǵa jaraimyz degenderdi bilim, minez, adamgershilik jaǵynan tatymsyz, qunarsyz adamdar dep tanytady. Óńkei qiqym. Qiqymda tamyr bolmaidy. Bolsa da taiaz, jetimsiz. Ónim joq.
Taiaz «qiqymdar» basqarǵan eldiń tragediiasy ár ýaqytta tereń bolmaq. Halyq muńy – aqyn Abaidyń muńy. «Qiqymdar» basqarǵan nadan elde qandai bolashaq bolmaq? Halqynyń tarihi áleýmettik jaǵdaiyn tereń bilgen aqyn:
Ózderińdi túzeler dei almaimyn,
Óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń,- dep kúńirenedi.
Abaiǵa bodan bolǵan eliniń bolashaǵy kúńgirt edi. Elin eńbekke, óner- bilimge shaqyrǵan aqynnyń ózi de halqyna anyq kúres jolyn, bostandyq jolyń mynaý dep kórsete almady. Halqy da qarańǵy, nadan bolatyn. Resei imperiiasynyń otaryna ainalyp, bolashaǵynan aiyrylǵan halqynyń muńy óz muńy bolǵan aqyn, zamanynyń ýly zapyranyn ishine jiyp, «Ishim tolǵan ý men órt, syrtym dúrdei,» -dep kúńirengende, aqyn bolashaqtan úmiti úzilgen sol kezdegi bodan halqynyń tragediiasyn aityp derttenedi.
Halqynyń tragediiasy aqynnyń jeke jan azabyna ainalyp,
Ýly siia ashy til,- nemese:
Iship tereń boilaimyn
Ótken kúnniń ýlaryn,- bolmasa:
Ashýyń ashyǵan ý, oiyń kermek,- ne:
Taǵy sene bastaimyn,
Kúnde aldaǵysh qýlarǵa,
Esim shyǵyp qashpaimyn,
Men ishpegen ý bar ma?,- degen sekildi Abai poeziiasynda «Ýly oilar» toptamasy bastalady. Abai óleńderin baiyppen oqyǵan oqýshy, aqyn óleńderinde «ý»- dan aiaq alyp júre almaidy. «Ý» - aqynnyń tragediialyq oilarynyń túp temirqazyǵy sekildi.
Aqyn poeziiasyndaǵy tragediialyq ýly oilar,- keibir zertteýshilerimiz aityp júrgendei, kóp nadannyń ortasynda, qarańǵy, mesheý qoǵamda ómir súrgen bilimdar, danyshpan aqynnyń oi azabynan týǵan jalǵyzdyq tragediiasynyń, ómiriniń sońǵy jyldarynda jaqyndarynan aiyrylǵan aqynnyń jeke basynyń tragediiasyna ulasýynan týdy dep oilasaq, onda bir jaqty saiaz oilanǵanymyz!
Bul – Abai poeziiasyn tereń túsinbegenimiz bolyp tabylady!
Eger biz Abai poeziiasyndaǵy tragediialyq ýly oilardy aqynnyń jeke basynyń tragediiasymen ǵana bailanystyrsaq, qatelesip adasamyz. Adasqanda da shyǵandap bir búiirge burys ketemiz.
Abai:
Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek.
Ashýyń – ashyǵan ý, oiyń-kermek, - dep jazǵanda 41 ǵana jasta bolatyn jáne jeke basynda eshqandai tragediia joq, degeni bolyp turǵan, basy aman, baýyry bútin kezi.
Eger, biz Abaidyń jeke ómirine jái pendelik kózben qarasaq, ol óte baqytty. Abai «Qaradan shyǵyp han bolǵan» aǵa sultan Qunanbaidyń bel balasy. Ol eki shesheniń ortasynda, áz áje Zereniń qushaǵynda, halyqtyń rýhani qazynasy halyq aýyz ádebieti nusqalaryna ýyzynan qanyp iship, baqytty balalyq shaǵyn ótkizdi. Ne ishemin? Ne kiemin? – demedi.
Keiin balalyq asyp, jigitshilik shaqqa jetkende de shaiqap ishti, shalqyp júrdi. Bir basyndaǵy bailyq pen bilikti aitpaǵanda jigittik dáýrenniń qyzyǵyn molynan tatty. Tańdap súiip, ýyljyǵan sulýdyń bal demin rahattana jutpasa, Abai:
Er jigit, tańdap taýyp,
Eppen júrsin,- dep aitar ma edi? Bolmasa «Jigit sózi», «Qyz sózi», «Kózimniń qarasy», «Bilektei arqasynda órgen burym», «Qyzaryp, surlanyp» sekildi mahabbat taqyrybyndaǵy ǵajaiyp lirikalyq óleńderdi jaza alar ma edi?
Oida orysqa, qyrda qazaqqa degeni bolǵan, Orta júzge belgili bi, rýbasy Abai, inileriniń ishinen qalaǵanyn eline bolys etip sailatyp otyrǵan. Abaidyń tiri kezinde de, ólgen soń da Sovet ókimeti ornaǵanǵa deiin Qunanbai balalarynan bilik ketpegen. Abaidyń óz kindiginen taraǵan balalary qandai! Shetinen oqymysty, talantty! Orys oqýyn bitirgen ofitser balasy Ábdrahmandy aitpaǵanda eldegi talantty aqyn balalary Aqylbai, Maǵaýiia Tobyqty elinde aýzy dýaly bi bolsa, Áigerimnen týǵan jazýshy- aýdarmashy balasy Turaǵul sovet ókimeti ornaǵanǵa deiin elinde bolys bolǵan.
Zamandas shákirt aqyny Kókbaidyń esteligine qaraǵanda, Abai ómirinde aqsha sanap, aqshanyń betine qaramaǵan. Abaidyń bar aqshasy atqosshysynyń qaltasynda bolady eken. Keregin alǵan, belden basyp júrgen. Atqosshysy aqsha taýsyldy dese, qaitadan aqsha taýyp, qaltasyna salyp berip otyrǵan. Aqshanyń esebin ómirinde suramaǵan. Abaidyń ańshylyq seriligi, onyń qonaqjailylyǵy, jeke basynyń márttigi týraly ańyz osy kúnge deiin halyq arasynda aitylady.
Mine, osylai ómir súrgen aqyn Abaidyń jeke ómirine jái pendelik kózben qarasaq, ol óte baqytty. Abai, «Ólsem ornym qara jer» óleńinde:
Oi túskeli timedi erik ózime,
Sandalmamen kún keshken túspe izime,- dep jazbap pa edi?
Ózdiginen oqyǵan oqý-bilimniń arqasynda, oishyl- filosof dárejesine jetken aqyn Abaidyń tragediialyq ýly oilarynyń túp negizgi sebebi-otarshyldyq ezgiden huqy, dini, rýhy taptalǵan, eńbekke, bilim men ónerge shaqyrǵan aqyn ósietin kerek qylmai teris ketken, nadan da qarańǵy halqynyń orys imperiiasyna bodan bolyp, orystanyp, qazaq halqynyń ult retinde bolashaǵynan airylýy edi.
Bilimdar, hakim Abai sol kezdegi dúniejúzilik geosaiasi jaǵdaidy da, orys ókimetiniń otarshyl imperiialyq saiasatyn da tereń túsindi.
Sondyqtan da aqyn:
Ózderińdi túzeler dei almaimyn,
Óz qolymnan ketken soń endi óz yrqyń,- dei otyryp:
Jarly emespin, zarlymyn,
Ony da oila tolǵanyp,- dep zar tógip, yzalana jazýynda túpsiz tereń oi jatqan joq pa?!
Tereń bilim iesi, ult ustazy hakim dárejesine kóterilgen aqyn Abai, «Qalyq elim qazaǵym», «Birińdi qazaq biriń dos» dep jyrlasa da, tarihi dialektikalyq turǵydan kelgende, aqyn ómir súrgen sol kezeńde rýlyq-patriarhaldyq qoǵamda ómir súrgen, ulttyq sanadan góri rýlyq sanasy basym ár túrli rýlardan quralǵan qazaq halqy tutas bir ult dárejesine kóterile qoiǵan joq edi.
Osy turǵydan kelgende, qazaq halqyn alǵash ret, eń birinshi bolyp, «Qalyń elim qazaǵym»,- dep atai otyryp, sanaly túrde qazaq halqyna tutas bir ult retinde qaraǵan tuńǵysh ult aqyny Abai bolǵanyn biz umytpaýymyz kerek.
Sol dáýirde, qazaq halqyna tutas bir ult retinde qaraý kerek degen sapaly oi Abaidan ózge qazaq aqyndaryna orala qoimaǵan kez. Ózine deiingi rýlyq sanadaǵy aqyndardan Abaidyń eń negizgi basty aiyrmashylyǵy sol, ol qazaq halqyna tutas bir ult retinde qarady.
Abai qazaq halqyn ulttyq tutastyq pen birlikke shaqyrǵan, onyń namysy men rýhyn biik maqsatty, sapaly oi tuǵyryna kótergen tuńǵysh qazaq aqyny boldy. Qoǵamdyq damýdyń qai dáýirinde bolsa da erekshe qubylys bolyp sanalatyn ulttyq sana – ulttyń ózin-ózi synai bilý dárejesimen ólshenedi. Sondyqtan da aqyn Abai, halqynyń ulttyq sanasy men namysyn kóterý maqsatynda óz ultyn, qazaq halqyn aiaýsyz minedi, aiamai synady.
Bul – óz ultyn sheksiz súigen danyshpan ulylardyń óz halqyn biik moraldyq adamgershilikke, sanaly oi, sapaly tárbiege jetkizýde qoldanatyn birden-bir ádisi edi. Abai da osy ádiske júgindi. Ol óz halqyn, óz ultyn sheksiz súigendikten de osylai etýge májbúr boldy.
Jan-jaqty tereń bilim iesi, bilimdar Abai óz zamanynyń áleýmettik syrlaryn tereń bilip qana qoiǵan joq, ol sol tustaǵy halyq ómiriniń san qyrly qatparlaryn da jetik biletindigi, poetikalyq kórkemdigi asa joǵary áleýmettik lirikalarynda aiqyn kórinedi.
Shyn máninde, Abai ózi ómir súrgen zamany men qoǵamy jaiynda, qara sózderi men poeziiasy arqyly, bizge, keiingi urpaqqa asa mol entsiklopediialyq málimet qaldyrǵan aqyn.
Abaidyń áleýmettik lirikalary men satiralary HIHǵasyrdyń II jartysyndaǵy qazaq halqynyń tarihi áleýmettik jaǵdaiyn zertteýshi ǵalymdarǵa asa qundy derekterimen de baǵaly qazyna ekeni anyq.
Nurǵali Mahan
OQO, Sozaq aýdany.
Ult portaly
