ابايدىڭ ەلەۋمەتتٸك ليريكالارىن سٶز ەتكەندە «قالىڭ ەلٸم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» ٶلەڭٸنە سوقپاي كەتۋ مٷمكٸن ەمەس.
قالىڭ ەلٸم, قازاعىم, قايران جۇرتىم,
ۇستاراسىز اۋزىڭا تٷستٸ مۇرتىڭ.
جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ,
بٸرٸ قان, بٸرٸ ماي بوپ ەندٸ ەكٸ ۇرتىڭ,- دەگەن جولدارىندا, قازاق حالقىنىڭ بٷكٸل تراگەدييالىق ٶمٸرٸ جاتقانداي. اقىننىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ وتىرعانى «قالىڭ ەلٸ, قازاعى». ونى «قايران جۇرتىم» دەپ بار جانىمەن ىنتىعا سٷيگەن اقىن, انىق ارتتا قالعان قاراڭعى ناداندىعىن «ۇستاراسىز اۋزىڭا تٷستٸ مۇرتىڭ» دەگەن سٶزبەن بەينەلەپ جەتكٸزەدٸ. مۇرتتىڭ اۋىزعا تٷسٸپ, ٸشەر اسقا تييۋٸ – ول حارام. مۇنى بٸلگەن مۇسىلمان نەگە مۇرتىن قىرقىپ, باسىپ جٷرمەسكە. بٸراق, اۋىزعا تٷسكەن مۇرتتى قىرقاتىن ۇستارا جوق. مۇرتتى قىرقىپ باسۋ ٷشٸن كٸم كٶرٸنگەننٸڭ قالتاسىندا جٷرەتٸن ۇستارانىڭ, قازاققا تابىلماۋى – قازاقتىڭ ارتتا قالعان ناداندىعىنىڭ بەلگٸسٸندەي.
ال, جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمايتىن وقۋى جوق ساۋاتسىز, نادان حالىقتىڭ «بٸر ۇرتى ماي, بٸر ۇرتى قان» بولاتىنى, ياعني جاقسىلىعى مەن جاماندىعى بٸردەي جٷرەتٸندٸگٸ ەجەلدەن بەلگٸلٸ.
ابايدىڭ اقىندىق ۇلىلىعى سوندا – ول بٸر شۋماق ٶلەڭگە حالىقتىڭ بٷتٸن تاريحىن, بٷكٸل بولمىس-بٸتٸمٸن سىيعىزىپ تۇر.
مٸنە, وسىنداي تاعدىرى اۋىر ەلدٸ جارقىن بولاشاققا جەتكٸزەتٸن ەل باسشىلارى ەمەس پە ەدٸ?! بٸراق, ولاردان ٷمٸت از. تٸپتەن جوققا تەن.
باس-باسىنا بي بولعان ٶڭكەي قيقىم,
مٸنەكەي, بۇزعان جوق پا, ەلدٸڭ سيقىن,- دەگەن اقىن, ەل بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ەلدٸ مەڭگەرٸپ, باسقارۋعا جارايمىز دەگەندەردٸ بٸلٸم, مٸنەز, ادامگەرشٸلٸك جاعىنان تاتىمسىز, قۇنارسىز ادامدار دەپ تانىتادى. ٶڭكەي قيقىم. قيقىمدا تامىر بولمايدى. بولسا دا تاياز, جەتٸمسٸز. ٶنٸم جوق.
تاياز «قيقىمدار» باسقارعان ەلدٸڭ تراگەديياسى ەر ۋاقىتتا تەرەڭ بولماق. حالىق مۇڭى – اقىن ابايدىڭ مۇڭى. «قيقىمدار» باسقارعان نادان ەلدە قانداي بولاشاق بولماق? حالقىنىڭ تاريحي ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن تەرەڭ بٸلگەن اقىن:
ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن,
ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ,- دەپ كٷڭٸرەنەدٸ.
ابايعا بودان بولعان ەلٸنٸڭ بولاشاعى كٷڭگٸرت ەدٸ. ەلٸن ەڭبەككە, ٶنەر- بٸلٸمگە شاقىرعان اقىننىڭ ٶزٸ دە حالقىنا انىق كٷرەس جولىن, بوستاندىق جولىڭ مىناۋ دەپ كٶرسەتە المادى. حالقى دا قاراڭعى, نادان بولاتىن. رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارىنا اينالىپ, بولاشاعىنان ايىرىلعان حالقىنىڭ مۇڭى ٶز مۇڭى بولعان اقىن, زامانىنىڭ ۋلى زاپىرانىن ٸشٸنە جيىپ, «ٸشٸم تولعان ۋ مەن ٶرت, سىرتىم دٷردەي,» -دەپ كٷڭٸرەنگەندە, اقىن بولاشاقتان ٷمٸتٸ ٷزٸلگەن سول كەزدەگٸ بودان حالقىنىڭ تراگەديياسىن ايتىپ دەرتتەنەدٸ.
حالقىنىڭ تراگەديياسى اقىننىڭ جەكە جان ازابىنا اينالىپ,
ۋلى سييا اششى تٸل,- نەمەسە:
ٸشٸپ تەرەڭ بويلايمىن
ٶتكەن كٷننٸڭ ۋلارىن,- بولماسا:
اشۋىڭ اشىعان ۋ, ويىڭ كەرمەك,- نە:
تاعى سەنە باستايمىن,
كٷندە الداعىش قۋلارعا,
ەسٸم شىعىپ قاشپايمىن,
مەن ٸشپەگەن ۋ بار ما?,- دەگەن سەكٸلدٸ اباي پوەزيياسىندا «ۋلى ويلار» توپتاماسى باستالادى. اباي ٶلەڭدەرٸن بايىپپەن وقىعان وقۋشى, اقىن ٶلەڭدەرٸندە «ۋ»- دان اياق الىپ جٷرە المايدى. «ۋ» - اقىننىڭ تراگەدييالىق ويلارىنىڭ تٷپ تەمٸرقازىعى سەكٸلدٸ.
اقىن پوەزيياسىنداعى تراگەدييالىق ۋلى ويلار,- كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەرٸمٸز ايتىپ جٷرگەندەي, كٶپ ناداننىڭ ورتاسىندا, قاراڭعى, مەشەۋ قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن بٸلٸمدار, دانىشپان اقىننىڭ وي ازابىنان تۋعان جالعىزدىق تراگەديياسىنىڭ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارىندا جاقىندارىنان ايىرىلعان اقىننىڭ جەكە باسىنىڭ تراگەديياسىنا ۇلاسۋىنان تۋدى دەپ ويلاساق, وندا بٸر جاقتى ساياز ويلانعانىمىز!
بۇل – اباي پوەزيياسىن تەرەڭ تٷسٸنبەگەنٸمٸز بولىپ تابىلادى!
ەگەر بٸز اباي پوەزيياسىنداعى تراگەدييالىق ۋلى ويلاردى اقىننىڭ جەكە باسىنىڭ تراگەديياسىمەن عانا بايلانىستىرساق, قاتەلەسٸپ اداسامىز. اداسقاندا دا شىعانداپ بٸر بٷيٸرگە بۇرىس كەتەمٸز.
اباي:
قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك.
اشۋىڭ – اشىعان ۋ, ويىڭ-كەرمەك, - دەپ جازعاندا 41 عانا جاستا بولاتىن جەنە جەكە باسىندا ەشقانداي تراگەدييا جوق, دەگەنٸ بولىپ تۇرعان, باسى امان, باۋىرى بٷتٸن كەزٸ.
ەگەر, بٸز ابايدىڭ جەكە ٶمٸرٸنە جەي پەندەلٸك كٶزبەن قاراساق, ول ٶتە باقىتتى. اباي «قارادان شىعىپ حان بولعان» اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ بەل بالاسى. ول ەكٸ شەشەنٸڭ ورتاسىندا, ەز ەجە زەرەنٸڭ قۇشاعىندا, حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسى حالىق اۋىز ەدەبيەتٸ نۇسقالارىنا ۋىزىنان قانىپ ٸشٸپ, باقىتتى بالالىق شاعىن ٶتكٸزدٸ. نە ٸشەمٸن? نە كيەمٸن? – دەمەدٸ.
كەيٸن بالالىق اسىپ, جٸگٸتشٸلٸك شاققا جەتكەندە دە شايقاپ ٸشتٸ, شالقىپ جٷردٸ. بٸر باسىنداعى بايلىق پەن بيلٸكتٸ ايتپاعاندا جٸگٸتتٸك دەۋرەننٸڭ قىزىعىن مولىنان تاتتى. تاڭداپ سٷيٸپ, ۋىلجىعان سۇلۋدىڭ بال دەمٸن راحاتتانا جۇتپاسا, اباي:
ەر جٸگٸت, تاڭداپ تاۋىپ,
ەپپەن جٷرسٸن,- دەپ ايتار ما ەدٸ? بولماسا «جٸگٸت سٶزٸ», «قىز سٶزٸ», «كٶزٸمنٸڭ قاراسى», «بٸلەكتەي ارقاسىندا ٶرگەن بۇرىم», «قىزارىپ, سۇرلانىپ» سەكٸلدٸ ماحاببات تاقىرىبىنداعى عاجايىپ ليريكالىق ٶلەڭدەردٸ جازا الار ما ەدٸ?
ويدا ورىسقا, قىردا قازاققا دەگەنٸ بولعان, ورتا جٷزگە بەلگٸلٸ بي, رۋباسى اباي, ٸنٸلەرٸنٸڭ ٸشٸنەن قالاعانىن ەلٸنە بولىس ەتٸپ سايلاتىپ وتىرعان. ابايدىڭ تٸرٸ كەزٸندە دە, ٶلگەن سوڭ دا سوۆەت ٶكٸمەتٸ ورناعانعا دەيٸن قۇنانباي بالالارىنان بيلٸك كەتپەگەن. ابايدىڭ ٶز كٸندٸگٸنەن تاراعان بالالارى قانداي! شەتٸنەن وقىمىستى, تالانتتى! ورىس وقۋىن بٸتٸرگەن وفيتسەر بالاسى ەبدراحماندى ايتپاعاندا ەلدەگٸ تالانتتى اقىن بالالارى اقىلباي, ماعاۋييا توبىقتى ەلٸندە اۋزى دۋالى بي بولسا, ەيگەرٸمنەن تۋعان جازۋشى- اۋدارماشى بالاسى تۇراعۇل سوۆەت ٶكٸمەتٸ ورناعانعا دەيٸن ەلٸندە بولىس بولعان.
زامانداس شەكٸرت اقىنى كٶكبايدىڭ ەستەلٸگٸنە قاراعاندا, اباي ٶمٸرٸندە اقشا ساناپ, اقشانىڭ بەتٸنە قاراماعان. ابايدىڭ بار اقشاسى اتقوسشىسىنىڭ قالتاسىندا بولادى ەكەن. كەرەگٸن العان, بەلدەن باسىپ جٷرگەن. اتقوسشىسى اقشا تاۋسىلدى دەسە, قايتادان اقشا تاۋىپ, قالتاسىنا سالىپ بەرٸپ وتىرعان. اقشانىڭ ەسەبٸن ٶمٸرٸندە سۇراماعان. ابايدىڭ اڭشىلىق سەرٸلٸگٸ, ونىڭ قوناقجايلىلىعى, جەكە باسىنىڭ مەرتتٸگٸ تۋرالى اڭىز وسى كٷنگە دەيٸن حالىق اراسىندا ايتىلادى.
مٸنە, وسىلاي ٶمٸر سٷرگەن اقىن ابايدىڭ جەكە ٶمٸرٸنە جەي پەندەلٸك كٶزبەن قاراساق, ول ٶتە باقىتتى. اباي, «ٶلسەم ورنىم قارا جەر» ٶلەڭٸندە:
وي تٷسكەلٸ تيمەدٸ ەرٸك ٶزٸمە,
ساندالمامەن كٷن كەشكەن تٷسپە ٸزٸمە,- دەپ جازباپ پا ەدٸ?
ٶزدٸگٸنەن وقىعان وقۋ-بٸلٸمنٸڭ ارقاسىندا, ويشىل- فيلوسوف دەرەجەسٸنە جەتكەن اقىن ابايدىڭ تراگەدييالىق ۋلى ويلارىنىڭ تٷپ نەگٸزگٸ سەبەبٸ-وتارشىلدىق ەزگٸدەن حۇقى, دٸنٸ, رۋحى تاپتالعان, ەڭبەككە, بٸلٸم مەن ٶنەرگە شاقىرعان اقىن ٶسيەتٸن كەرەك قىلماي تەرٸس كەتكەن, نادان دا قاراڭعى حالقىنىڭ ورىس يمپەريياسىنا بودان بولىپ, ورىستانىپ, قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتٸندە بولاشاعىنان ايرىلۋى ەدٸ.
بٸلٸمدار, حاكٸم اباي سول كەزدەگٸ دٷنيەجٷزٸلٸك گەوساياسي جاعدايدى دا, ورىس ٶكٸمەتٸنٸڭ وتارشىل يمپەرييالىق ساياساتىن دا تەرەڭ تٷسٸندٸ.
سوندىقتان دا اقىن:
ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن,
ٶز قولىمنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ,- دەي وتىرىپ:
جارلى ەمەسپٸن, زارلىمىن,
ونى دا ويلا تولعانىپ,- دەپ زار تٶگٸپ, ىزالانا جازۋىندا تٷپسٸز تەرەڭ وي جاتقان جوق پا?!
تەرەڭ بٸلٸم يەسٸ, ۇلت ۇستازى حاكٸم دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلگەن اقىن اباي, «قالىق ەلٸم قازاعىم», «بٸرٸڭدٸ قازاق بٸرٸڭ دوس» دەپ جىرلاسا دا, تاريحي ديالەكتيكالىق تۇرعىدان كەلگەندە, اقىن ٶمٸر سٷرگەن سول كەزەڭدە رۋلىق-پاتريارحالدىق قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن, ۇلتتىق سانادان گٶرٸ رۋلىق ساناسى باسىم ەر تٷرلٸ رۋلاردان قۇرالعان قازاق حالقى تۇتاس بٸر ۇلت دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلە قويعان جوق ەدٸ.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق حالقىن العاش رەت, ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ, «قالىڭ ەلٸم قازاعىم»,- دەپ اتاي وتىرىپ, سانالى تٷردە قازاق حالقىنا تۇتاس بٸر ۇلت رەتٸندە قاراعان تۇڭعىش ۇلت اقىنى اباي بولعانىن بٸز ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
سول دەۋٸردە, قازاق حالقىنا تۇتاس بٸر ۇلت رەتٸندە قاراۋ كەرەك دەگەن ساپالى وي ابايدان ٶزگە قازاق اقىندارىنا ورالا قويماعان كەز. ٶزٸنە دەيٸنگٸ رۋلىق ساناداعى اقىنداردان ابايدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ باستى ايىرماشىلىعى سول, ول قازاق حالقىنا تۇتاس بٸر ۇلت رەتٸندە قارادى.
اباي قازاق حالقىن ۇلتتىق تۇتاستىق پەن بٸرلٸككە شاقىرعان, ونىڭ نامىسى مەن رۋحىن بيٸك ماقساتتى, ساپالى وي تۇعىرىنا كٶتەرگەن تۇڭعىش قازاق اقىنى بولدى. قوعامدىق دامۋدىڭ قاي دەۋٸرٸندە بولسا دا ەرەكشە قۇبىلىس بولىپ سانالاتىن ۇلتتىق سانا – ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ سىناي بٸلۋ دەرەجەسٸمەن ٶلشەنەدٸ. سوندىقتان دا اقىن اباي, حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسى مەن نامىسىن كٶتەرۋ ماقساتىندا ٶز ۇلتىن, قازاق حالقىن اياۋسىز مٸنەدٸ, اياماي سىنادى.
بۇل – ٶز ۇلتىن شەكسٸز سٷيگەن دانىشپان ۇلىلاردىڭ ٶز حالقىن بيٸك مورالدىق ادامگەرشٸلٸككە, سانالى وي, ساپالى تەربيەگە جەتكٸزۋدە قولداناتىن بٸردەن-بٸر ەدٸسٸ ەدٸ. اباي دا وسى ەدٸسكە جٷگٸندٸ. ول ٶز حالقىن, ٶز ۇلتىن شەكسٸز سٷيگەندٸكتەن دە وسىلاي ەتۋگە مەجبٷر بولدى.
جان-جاقتى تەرەڭ بٸلٸم يەسٸ, بٸلٸمدار اباي ٶز زامانىنىڭ ەلەۋمەتتٸك سىرلارىن تەرەڭ بٸلٸپ قانا قويعان جوق, ول سول تۇستاعى حالىق ٶمٸرٸنٸڭ سان قىرلى قاتپارلارىن دا جەتٸك بٸلەتٸندٸگٸ, پوەتيكالىق كٶركەمدٸگٸ اسا جوعارى ەلەۋمەتتٸك ليريكالارىندا ايقىن كٶرٸنەدٸ.
شىن مەنٸندە, اباي ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن زامانى مەن قوعامى جايىندا, قارا سٶزدەرٸ مەن پوەزيياسى ارقىلى, بٸزگە, كەيٸنگٸ ۇرپاققا اسا مول ەنتسيكلوپەدييالىق مەلٸمەت قالدىرعان اقىن.
ابايدىڭ ەلەۋمەتتٸك ليريكالارى مەن ساتيرالارى حٸحعاسىردىڭ ٸٸ جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ تاريحي ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن زەرتتەۋشٸ عالىمدارعا اسا قۇندى دەرەكتەرٸمەن دە باعالى قازىنا ەكەنٸ انىق.
نۇرعالي ماحان
وقو, سوزاق اۋدانى.
ۇلت پورتالى
