Uly tulǵany jáne onyń ainalasyn qanshalyqty mýmiiaǵa ainaldyrsaq, olardyń tiri beinesi sonshalyqty alysta bolary sózsiz. Sondyqtan da Abai men Áigerimge qatysty «Abai joly» epopeiasyna qosymsha keibir ómir jaǵdaiattaryn oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdik.
1875 jyly otyz jasqa endi ilingen Abai Muqyr bolysyna bolystyq qyzmetke taǵaiyndalǵan edi. Sailaýsyz, naznacheniemen. Ekinshi áieli Áigerimdi sol qarsańda kezdestiripti. Abai dosy Erbol ekeýi Aqshoqydan 25 shaqyrymdai jerdegi Orda taýynda ań aýlap júrip, onyń «Shilikti kezeń», jas shybyqtar qalyń ósken tusty «shilik» deidi, atalatyn bókterin qystaityn rýy mamai Bekei degen adamnyń aýlyna kelip qonady. Otyz jastaǵy jigit Abai tabiǵi ádemi daýysy bar, «keń mańdaily, nur jainaǵan qara kózdi» Bekeidiń sulý qyzyna «boi urmai tura almaidy» (Árham). Úiine kelgennen keiin de gúl jainaǵan sol qyz kóz aldynan ketpei qoiady. Alǵashqy mahabbaty Toǵjandy esine salady.
Qaqtaǵan aq kúmistei keń mańdaily,
Alasy az qara kózi nur jainaidy.
Jińishke qara qasy syzyp qoiǵan,
Bir jańa uqsatamyn týǵan aidy.
Osylai bastalatyn bes shýmaq óleńin Abai kishi jary Áigerimge arnaǵan dep úlken senimmen aitamyz. Tap osy kezderde Abai «Ákimbai ólgende» degen óleńin de shyǵarǵan. Ákimbai – Dildádan týǵan Abaidyń balasy. Ákimbai bala kezinde 9 jasynda qaitys bolǵan (1865-1874). Ózgeshe qylyqty, aqyldy da súikimdi bolǵan ulyna shyǵarǵan joqtaýyn Abai:
Oramdy tildi aýyzdym,
Aqylǵa júirik mańyzdym.
Kóp jasamai tez ketip,
Kózimniń jasyn aǵyzdyń, -
dep aiaqtaǵan. Joqtaýdy janaza kezinde jas kelin Áigerim daýys qyp aitqan desedi. Aitpaqshy, sol jyly Áigerim bosanǵanda, «kóp jasamai, kók orǵan» Ákimbaidan keiin týǵan nárestege «Táńiri erte almasyn, tursyn, kóp jasasyn» degen yrymmen «Turaǵul» dep at qoiady. Qazir keibir basylymdar «Týraǵul» dep jazady. Bul qate. Kózim jetken jaǵdai: «adasyp» júrgen Abai óleńderi óz ornyna qoiylmaidy, bári de baiaǵysha qala beredi. Áitse de, maǵan aitý paryz – «Ákimbai ólgende» óleńi qazirgi jinaqtarda 1895 jylǵy dep qate belgilenip keledi. Bul Abaidyń 20 jyl burynǵy týyndysy.
Abai Áigerimge qalai úilengen? Endi osyǵan keleiik. Árham Ysqaqov (1885-1963) óziniń esteliginde bylai dep jazady:
- Abai qyz aýylynan bes shaqyrym jerdegi Bekeidiń jamaǵaiyny Musanyń aýylyna baryp, jaǵdaidy aityp aqyl-keńesin suraidy, - deidi Árekeń. Sonda Musa: -Abai, sen nege qysylasyń, atań Óskenbaidyń bes qatyny bolǵan, ákeń Qunanbaidyń tórt qatyny bar. Sol qyzdy unatsań men erteń áielimdi qosyp berip, aýylyńa aparǵyzyp bereiin. Qyzdyń qaiyny bergen malyn alar, el búlinerlik túk joq, - deidi. Sheshim osy bolyp, Abai ekinshi ret otaý kótergen ǵoi. Bekei qyzynyń azan shaqyryp qoiǵan aty – Shúkiman (Shúkir-aman tirkesiniń qysqa túri) edi, Abai onyń sulýlyǵyna bola, Áigerim atandyrady. Keler jaz shyqqanda Áigerimnen bir ul dúniege keledi. Atyn Turaǵul qoiady. Turaǵul emshekten shyqqanda alty qursaq kóterip, egde tarta bastaǵan báibishe Dildá Áigerimge: «Bai seniki bolsyn, bala meniki bolsyn», - dep Turaǵuldy óz baýyryna salyp bala qylyp alady. Biraq kúndestiń aty kúndes, Dildá Áigerimniń atyn esh atamai tek «toqal» dep ótipti. Sol sebepti aýyl-aimaqtyń barshasy da kedei jerden shyqqan Shúkimandy osylai kemsite atap ketedi.
Reti kelgen soń jaza ketelik, qazaqtyń «bala qylyp alý» saltynyń tarihy tereńde. Kópke aian, álem ámirshisi Shyńǵyshan bilik tizginin báibishesinen týǵan tórt ulyna ǵana ustatqan. Ámirshiniń «Jasaq» (Iasa) degen erejesine sáikes qazaqtar úshin negizgi mirasqor báibishe balalary boldy, al toqaldan týǵandar tek solardan qalǵanyn ǵana enshileitin edi. Bul jaǵdaida báibishe men toqaldyń balalary, árine, ishtei jaýlyqta, «it kórgen eshki kózdenip» ósti. Mine, osyny boldyrmaý - urpaǵy bir ymyrada bolýy úshin Qunekeń biriniń balasyn biri bala qylyp alý saltyn qatań ustady. Oǵan mysaldar kóp, Dildániń Turaǵuldy baýyryna salýy sonyń biri ǵana.
Áigerimge úilenýi Abaidyń ómirine eleýli ózgerister ákeldi. Áigerim Jidebaida bir jyl qystaidy, keler jyly Abai oǵan arnap Bórili (bul mekende Abaidyń biografy Muhtar Áýezov týyp-ósti) degen jerden qystaý-tam soǵady. Ol oqý-bilim izdep Semeige jii qatynai bastaǵan Abai úshin óte qolaily meken boldy. Sol mańda Tyshqan degen – bulaq, tumalar bastaý alatyn edeýir biik taýtóbe bar. Oǵan otaý kótergen tuńǵyshy Aqylbai qystaý salady.
On jyldai keiin, 1886 jyly Abaidyń sheshimi boiynsha Áigerim Bórilige irgeles Araltóbege kóshedi. Nege? Sebebi, Áýez bastatqan Qoja aýyly burynǵy otyrǵan qystaýy Qyzylshoqydan (Shyǵystaýdyń ishinde) Bórilige kóshedi. Aqylbaidy baýyryna salǵan Nurǵanymdy panalap jáne Abaidyń ruqsatyn alyp. Óstip, úsh qonys ta (Bórili, Araltóbe, Tyshqan) Abaiǵa tiesili jáne bir aýmaqty quraǵan edi. Ol Tobyqty eliniń Ertis dariiaǵa, Semei qalasyna eń jaqyn shekarasy. Sondyqtan Abaidyń Araltóbeni igerýi - taiaý keleshekte qalaǵa jii qatynap, kóp kitaptar tasitynyn kóre bilgen keremet sáttilik boldy! Aqyn talai shyǵarmalaryn Aqshoqy men Araltóbede dúniege ákeldi, sondai-aq, qys ailarynda Abaidyń dos-jarandary men Kókbai, Muqa, Aqylbai, Maǵaýiia bastatqan shákirtteri osy aýyldarda jii bas qosqanyn aitýdyń oraiy bar.
Abaidyń shaqyrtýymen kelgen qurmetti qonaqtyń biri - Arqanyń ataqty ánshisi Birjan Qojaǵululy (1834-1897) bolǵan. Qoiandy jármeńkesine qatysý jáne qazaq dalasynyń túkpir-túkpirine sapar shegý sal-seriniń salty.
Qulaqtan kirip boidy alar,
Jaqsy án menen tátti kúi.
Kóńilge túrli oi salar,
Ándi súiseń, menshe súi, -
deitin Abai Birjan saldan kóp án úirenedi jáne Áigerimge Birjannyń ánderin úiretedi. Bul «Abai jolynan» kópke aian jáit. Joǵaryda aty atalǵan Árham aqsaqal Birjan jaily áńgimeni Áigerimnen estipti. Qar ketip jatqan mezgil kórinedi. Birjan kele jatyr degendi estip Abai «Sasyq qamal qorada qalai qarsy alamyn?» dep, Araltóbe qystaýynan bir jarym shaqyrym Tizesý degen jerge úi tikkizedi. Birjandy sonda kútip alady. «Men sonda bir balama bosanyp, qystaýda otyr edim. Nesin aitaiyn, Birjannyń Tizesýdan salǵan áni tap qasymnan estilgendei boldy. Birjan sol jyly Tizesýda bir ai jatyp, jailaýǵa (Shyńǵystyń syrt jaǵy - Baqanas aýmaǵy –A.O.) bizben birge shyqty» degen eken Áigerim. Baqanas jailaýynda erkinshe aýnap-qýnaǵan Birjan sal qazaq ónerpazdarynyń kóp qazynasymen Abaidy keń tanystyryp ketedi. Birjan osy jerden Jetisýǵa bettepti, Muhańnyń sózinshe, «ataqty aqyn qyz Saramen kezdesetin sapary bolýy yqtimal» (bul olar aitysty degen tujyrym emes).
1880 jyldardyń sońynda keleshek ataqty ánshi-kompozitor Áset Naimanbaiuly da Abai aýylyna at basyn tirepti (aqynnyń «Ásetke» degen óleńi sonyń kýási). Sol siiaqty Kenesary hannyń qaryndasy batyr qyz Bopaidy Abai Baqanas jailaýynda kútip alady. Kezdesý úlken jiyn-toiǵa ulasqan eken. Bopaidan jurtshylyq Kenesary kóterilisiniń mán-jaiyna qanyǵypty.
Qý tirlikte mahabbat seziminiń óship-sónýinen kim qashyp qutylǵan?! Aitalyq, ataqty orys jazýshysy Lev Tolstoi men jarty ǵasyrdai otasqan zaiyby Sofia Andreevna ekeýiniń arasy múldem shielenisip, sýyp tynǵany belgili. «Ketip qalýym seni qatty renjiteri kádik, - deidi Lev Tolstoi jubaiyna jazǵan sońǵy hatynda. - Senýge, túsinýge tyrys, basqasha jasaýǵa kúshim jetpedi. ...Barshylyqta, toqmeiil ortada budan bylai ómir súre almas edim, meniń ornymdaǵy kez kelgen qart kisi pendeshilik tirshilikten aýlaqtap, tynysh kúnderin izdemekke umtylary anyq».
1889 jyly áigili «Segiz aiaqta» Abai: «Jalǵyz qaldym – dáp shynym!» dese, sol ortada óziniń syryn, sherin, muńyn túsinedi-aý degen jary Áigerim de júr. Ras, «Abai jolynda» Abai jáne Áigerim móldir mahabbat ieleri. Ómirde de berekeli, baqytty ǵumyr keshti. Biraq ondaǵan jyldar ótkende aralaryna qamyryq pen túsinbeýshilik aralasqany ótirik emes. Nege? Sebebi, ómirdegi Áigerim – alabóten malsaq adam bolǵan, al Abai «Mal baǵý? Joq, baǵa almaimyn» dep ózi aitqandai, dúnieni qýýdan bas tartqan dana.
«Birlik qandai elde bolady, qaitse tatý bolady – bilmeidi. Qazaq oilaidy: birlik – at ortaq, as ortaq, kiim ortaq, dáýlet ortaq bolsa eken deidi. ...Osy ma birlik? Joq, birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes» (6-sóz) deidi Abai. Bul tek qoǵamǵa ǵana emes, jeke adamdar men otbasy birligine de ádiletti sóz. Uly ustazdyń «shyn birlik aqyl-oi birligi» degeni eskirmeitin danalyq. Átteń, ony estitin, eskeretin qazaǵym káne.
Jinaqtap aitqanda, 1876-1893 jyldar aralyǵynda Abai úlken aýyly Aqshoqy men onan 35 shaqyrym jerdegi kishi aýyly Araltóbede alma-kezek ómir súredi. Ómir joly, keshken taǵdyry eshkimge uqsamaityn dara tulǵamyz – ańyz da abyz Abai shyǵarmashylyǵynyń zor belesi, poeziialyq asýy osy mekenderde dúniege kelgenin esterińizge sala otyraiyq.
Asan Omarov
