ۇلى تۇلعانى جەنە ونىڭ اينالاسىن قانشالىقتى مۋميياعا اينالدىرساق, ولاردىڭ تٸرٸ بەينەسٸ سونشالىقتى الىستا بولارى سٶزسٸز. سوندىقتان دا اباي مەن ەيگەرٸمگە قاتىستى «اباي جولى» ەپوپەياسىنا قوسىمشا كەيبٸر ٶمٸر جاعداياتتارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸك.
1875 جىلى وتىز جاسقا ەندٸ ٸلٸنگەن اباي مۇقىر بولىسىنا بولىستىق قىزمەتكە تاعايىندالعان ەدٸ. سايلاۋسىز, نازناچەنيەمەن. ەكٸنشٸ ەيەلٸ ەيگەرٸمدٸ سول قارساڭدا كەزدەستٸرٸپتٸ. اباي دوسى ەربول ەكەۋٸ اقشوقىدان 25 شاقىرىمداي جەردەگٸ وردا تاۋىندا اڭ اۋلاپ جٷرٸپ, ونىڭ «شٸلٸكتٸ كەزەڭ», جاس شىبىقتار قالىڭ ٶسكەن تۇستى «شٸلٸك» دەيدٸ, اتالاتىن بٶكتەرٸن قىستايتىن رۋى ماماي بەكەي دەگەن ادامنىڭ اۋلىنا كەلٸپ قونادى. وتىز جاستاعى جٸگٸت اباي تابيعي ەدەمٸ داۋىسى بار, «كەڭ ماڭدايلى, نۇر جايناعان قارا كٶزدٸ» بەكەيدٸڭ سۇلۋ قىزىنا «بوي ۇرماي تۇرا المايدى» (ەرحام). ٷيٸنە كەلگەننەن كەيٸن دە گٷل جايناعان سول قىز كٶز الدىنان كەتپەي قويادى. العاشقى ماحابباتى توعجاندى ەسٸنە سالادى.
قاقتاعان اق كٷمٸستەي كەڭ ماڭدايلى,
الاسى از قارا كٶزٸ نۇر جاينايدى.
جٸڭٸشكە قارا قاسى سىزىپ قويعان,
بٸر جاڭا ۇقساتامىن تۋعان ايدى.
وسىلاي باستالاتىن بەس شۋماق ٶلەڭٸن اباي كٸشٸ جارى ەيگەرٸمگە ارناعان دەپ ٷلكەن سەنٸممەن ايتامىز. تاپ وسى كەزدەردە اباي «ەكٸمباي ٶلگەندە» دەگەن ٶلەڭٸن دە شىعارعان. ەكٸمباي – دٸلدەدان تۋعان ابايدىڭ بالاسى. ەكٸمباي بالا كەزٸندە 9 جاسىندا قايتىس بولعان (1865-1874). ٶزگەشە قىلىقتى, اقىلدى دا سٷيكٸمدٸ بولعان ۇلىنا شىعارعان جوقتاۋىن اباي:
ورامدى تٸلدٸ اۋىزدىم,
اقىلعا جٷيرٸك ماڭىزدىم.
كٶپ جاساماي تەز كەتٸپ,
كٶزٸمنٸڭ جاسىن اعىزدىڭ, -
دەپ اياقتاعان. جوقتاۋدى جانازا كەزٸندە جاس كەلٸن ەيگەرٸم داۋىس قىپ ايتقان دەسەدٸ. ايتپاقشى, سول جىلى ەيگەرٸم بوسانعاندا, «كٶپ جاساماي, كٶك ورعان» ەكٸمبايدان كەيٸن تۋعان نەرەستەگە «تەڭٸرٸ ەرتە الماسىن, تۇرسىن, كٶپ جاساسىن» دەگەن ىرىممەن «تۇراعۇل» دەپ ات قويادى. قازٸر كەيبٸر باسىلىمدار «تۋراعۇل» دەپ جازادى. بۇل قاتە. كٶزٸم جەتكەن جاعداي: «اداسىپ» جٷرگەن اباي ٶلەڭدەرٸ ٶز ورنىنا قويىلمايدى, بەرٸ دە باياعىشا قالا بەرەدٸ. ەيتسە دە, ماعان ايتۋ پارىز – «ەكٸمباي ٶلگەندە» ٶلەڭٸ قازٸرگٸ جيناقتاردا 1895 جىلعى دەپ قاتە بەلگٸلەنٸپ كەلەدٸ. بۇل ابايدىڭ 20 جىل بۇرىنعى تۋىندىسى.
اباي ەيگەرٸمگە قالاي ٷيلەنگەن? ەندٸ وسىعان كەلەيٸك. ەرحام ىسقاقوۆ (1885-1963) ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە بىلاي دەپ جازادى:
- اباي قىز اۋىلىنان بەس شاقىرىم جەردەگٸ بەكەيدٸڭ جاماعايىنى مۇسانىڭ اۋىلىنا بارىپ, جاعدايدى ايتىپ اقىل-كەڭەسٸن سۇرايدى, - دەيدٸ ەرەكەڭ. سوندا مۇسا: -اباي, سەن نەگە قىسىلاسىڭ, اتاڭ ٶسكەنبايدىڭ بەس قاتىنى بولعان, ەكەڭ قۇنانبايدىڭ تٶرت قاتىنى بار. سول قىزدى ۇناتساڭ مەن ەرتەڭ ەيەلٸمدٸ قوسىپ بەرٸپ, اۋىلىڭا اپارعىزىپ بەرەيٸن. قىزدىڭ قايىنى بەرگەن مالىن الار, ەل بٷلٸنەرلٸك تٷك جوق, - دەيدٸ. شەشٸم وسى بولىپ, اباي ەكٸنشٸ رەت وتاۋ كٶتەرگەن عوي. بەكەي قىزىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – شٷكٸمان (شٷكٸر-امان تٸركەسٸنٸڭ قىسقا تٷرٸ) ەدٸ, اباي ونىڭ سۇلۋلىعىنا بولا, ەيگەرٸم اتاندىرادى. كەلەر جاز شىققاندا ەيگەرٸمنەن بٸر ۇل دٷنيەگە كەلەدٸ. اتىن تۇراعۇل قويادى. تۇراعۇل ەمشەكتەن شىققاندا التى قۇرساق كٶتەرٸپ, ەگدە تارتا باستاعان بەيبٸشە دٸلدە ەيگەرٸمگە: «باي سەنٸكٸ بولسىن, بالا مەنٸكٸ بولسىن», - دەپ تۇراعۇلدى ٶز باۋىرىنا سالىپ بالا قىلىپ الادى. بٸراق كٷندەستٸڭ اتى كٷندەس, دٸلدە ەيگەرٸمنٸڭ اتىن ەش اتاماي تەك «توقال» دەپ ٶتٸپتٸ. سول سەبەپتٸ اۋىل-ايماقتىڭ بارشاسى دا كەدەي جەردەن شىققان شٷكٸماندى وسىلاي كەمسٸتە اتاپ كەتەدٸ.
رەتٸ كەلگەن سوڭ جازا كەتەلٸك, قازاقتىڭ «بالا قىلىپ الۋ» سالتىنىڭ تاريحى تەرەڭدە. كٶپكە ايان, ەلەم ەمٸرشٸسٸ شىڭعىسحان بيلٸك تٸزگٸنٸن بەيبٸشەسٸنەن تۋعان تٶرت ۇلىنا عانا ۇستاتقان. ەمٸرشٸنٸڭ «جاساق» (ياسا) دەگەن ەرەجەسٸنە سەيكەس قازاقتار ٷشٸن نەگٸزگٸ ميراسقور بەيبٸشە بالالارى بولدى, ال توقالدان تۋعاندار تەك سولاردان قالعانىن عانا ەنشٸلەيتٸن ەدٸ. بۇل جاعدايدا بەيبٸشە مەن توقالدىڭ بالالارى, ەرينە, ٸشتەي جاۋلىقتا, «يت كٶرگەن ەشكٸ كٶزدەنٸپ» ٶستٸ. مٸنە, وسىنى بولدىرماۋ - ۇرپاعى بٸر ىمىرادا بولۋى ٷشٸن قۇنەكەڭ بٸرٸنٸڭ بالاسىن بٸرٸ بالا قىلىپ الۋ سالتىن قاتاڭ ۇستادى. وعان مىسالدار كٶپ, دٸلدەنٸڭ تۇراعۇلدى باۋىرىنا سالۋى سونىڭ بٸرٸ عانا.
ەيگەرٸمگە ٷيلەنۋٸ ابايدىڭ ٶمٸرٸنە ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ەكەلدٸ. ەيگەرٸم جيدەبايدا بٸر جىل قىستايدى, كەلەر جىلى اباي وعان ارناپ بٶرٸلٸ (بۇل مەكەندە ابايدىڭ بيوگرافى مۇحتار ەۋەزوۆ تۋىپ-ٶستٸ) دەگەن جەردەن قىستاۋ-تام سوعادى. ول وقۋ-بٸلٸم ٸزدەپ سەمەيگە جيٸ قاتىناي باستاعان اباي ٷشٸن ٶتە قولايلى مەكەن بولدى. سول ماڭدا تىشقان دەگەن – بۇلاق, تۇمالار باستاۋ الاتىن ەدەۋٸر بيٸك تاۋتٶبە بار. وعان وتاۋ كٶتەرگەن تۇڭعىشى اقىلباي قىستاۋ سالادى.
ون جىلداي كەيٸن, 1886 جىلى ابايدىڭ شەشٸمٸ بويىنشا ەيگەرٸم بٶرٸلٸگە ٸرگەلەس ارالتٶبەگە كٶشەدٸ. نەگە? سەبەبٸ, ەۋەز باستاتقان قوجا اۋىلى بۇرىنعى وتىرعان قىستاۋى قىزىلشوقىدان (شىعىستاۋدىڭ ٸشٸندە) بٶرٸلٸگە كٶشەدٸ. اقىلبايدى باۋىرىنا سالعان نۇرعانىمدى پانالاپ جەنە ابايدىڭ رۇقساتىن الىپ. ٶستٸپ, ٷش قونىس تا (بٶرٸلٸ, ارالتٶبە, تىشقان) ابايعا تيەسٸلٸ جەنە بٸر اۋماقتى قۇراعان ەدٸ. ول توبىقتى ەلٸنٸڭ ەرتٸس داريياعا, سەمەي قالاسىنا ەڭ جاقىن شەكاراسى. سوندىقتان ابايدىڭ ارالتٶبەنٸ يگەرۋٸ - تاياۋ كەلەشەكتە قالاعا جيٸ قاتىناپ, كٶپ كٸتاپتار تاسيتىنىن كٶرە بٸلگەن كەرەمەت سەتتٸلٸك بولدى! اقىن تالاي شىعارمالارىن اقشوقى مەن ارالتٶبەدە دٷنيەگە ەكەلدٸ, سونداي-اق, قىس ايلارىندا ابايدىڭ دوس-جاراندارى مەن كٶكباي, مۇقا, اقىلباي, ماعاۋييا باستاتقان شەكٸرتتەرٸ وسى اۋىلداردا جيٸ باس قوسقانىن ايتۋدىڭ ورايى بار.
ابايدىڭ شاقىرتۋىمەن كەلگەن قۇرمەتتٸ قوناقتىڭ بٸرٸ - ارقانىڭ اتاقتى ەنشٸسٸ بٸرجان قوجاعۇلۇلى (1834-1897) بولعان. قوياندى جەرمەڭكەسٸنە قاتىسۋ جەنە قازاق دالاسىنىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە ساپار شەگۋ سال-سەرٸنٸڭ سالتى.
قۇلاقتان كٸرٸپ بويدى الار,
جاقسى ەن مەنەن تەتتٸ كٷي.
كٶڭٸلگە تٷرلٸ وي سالار,
ەندٸ سٷيسەڭ, مەنشە سٷي, -
دەيتٸن اباي بٸرجان سالدان كٶپ ەن ٷيرەنەدٸ جەنە ەيگەرٸمگە بٸرجاننىڭ ەندەرٸن ٷيرەتەدٸ. بۇل «اباي جولىنان» كٶپكە ايان جەيت. جوعارىدا اتى اتالعان ەرحام اقساقال بٸرجان جايلى ەڭگٸمەنٸ ەيگەرٸمنەن ەستٸپتٸ. قار كەتٸپ جاتقان مەزگٸل كٶرٸنەدٸ. بٸرجان كەلە جاتىر دەگەندٸ ەستٸپ اباي «ساسىق قامال قورادا قالاي قارسى الامىن?» دەپ, ارالتٶبە قىستاۋىنان بٸر جارىم شاقىرىم تٸزەسۋ دەگەن جەرگە ٷي تٸككٸزەدٸ. بٸرجاندى سوندا كٷتٸپ الادى. «مەن سوندا بٸر بالاما بوسانىپ, قىستاۋدا وتىر ەدٸم. نەسٸن ايتايىن, بٸرجاننىڭ تٸزەسۋدان سالعان ەنٸ تاپ قاسىمنان ەستٸلگەندەي بولدى. بٸرجان سول جىلى تٸزەسۋدا بٸر اي جاتىپ, جايلاۋعا (شىڭعىستىڭ سىرت جاعى - باقاناس اۋماعى –ا.و.) بٸزبەن بٸرگە شىقتى» دەگەن ەكەن ەيگەرٸم. باقاناس جايلاۋىندا ەركٸنشە اۋناپ-قۋناعان بٸرجان سال قازاق ٶنەرپازدارىنىڭ كٶپ قازىناسىمەن ابايدى كەڭ تانىستىرىپ كەتەدٸ. بٸرجان وسى جەردەن جەتٸسۋعا بەتتەپتٸ, مۇحاڭنىڭ سٶزٸنشە, «اتاقتى اقىن قىز سارامەن كەزدەسەتٸن ساپارى بولۋى ىقتيمال» (بۇل ولار ايتىستى دەگەن تۇجىرىم ەمەس).
1880 جىلداردىڭ سوڭىندا كەلەشەك اتاقتى ەنشٸ-كومپوزيتور ەسەت نايمانبايۇلى دا اباي اۋىلىنا ات باسىن تٸرەپتٸ (اقىننىڭ «ەسەتكە» دەگەن ٶلەڭٸ سونىڭ كۋەسٸ). سول سيياقتى كەنەسارى حاننىڭ قارىنداسى باتىر قىز بوپايدى اباي باقاناس جايلاۋىندا كٷتٸپ الادى. كەزدەسۋ ٷلكەن جيىن-تويعا ۇلاسقان ەكەن. بوپايدان جۇرتشىلىق كەنەسارى كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ مەن-جايىنا قانىعىپتى.
قۋ تٸرلٸكتە ماحاببات سەزٸمٸنٸڭ ٶشٸپ-سٶنۋٸنەن كٸم قاشىپ قۇتىلعان?! ايتالىق, اتاقتى ورىس جازۋشىسى لەۆ تولستوي مەن جارتى عاسىرداي وتاسقان زايىبى سوفيا اندرەەۆنا ەكەۋٸنٸڭ اراسى مٷلدەم شيەلەنٸسٸپ, سۋىپ تىنعانى بەلگٸلٸ. «كەتٸپ قالۋىم سەنٸ قاتتى رەنجٸتەرٸ كەدٸك, - دەيدٸ لەۆ تولستوي جۇبايىنا جازعان سوڭعى حاتىندا. - سەنۋگە, تٷسٸنۋگە تىرىس, باسقاشا جاساۋعا كٷشٸم جەتپەدٸ. ...بارشىلىقتا, توقمەيٸل ورتادا بۇدان بىلاي ٶمٸر سٷرە الماس ەدٸم, مەنٸڭ ورنىمداعى كەز كەلگەن قارت كٸسٸ پەندەشٸلٸك تٸرشٸلٸكتەن اۋلاقتاپ, تىنىش كٷندەرٸن ٸزدەمەككە ۇمتىلارى انىق».
1889 جىلى ەيگٸلٸ «سەگٸز اياقتا» اباي: «جالعىز قالدىم – دەپ شىنىم!» دەسە, سول ورتادا ٶزٸنٸڭ سىرىن, شەرٸن, مۇڭىن تٷسٸنەدٸ-اۋ دەگەن جارى ەيگەرٸم دە جٷر. راس, «اباي جولىندا» اباي جەنە ەيگەرٸم مٶلدٸر ماحاببات يەلەرٸ. ٶمٸردە دە بەرەكەلٸ, باقىتتى عۇمىر كەشتٸ. بٸراق ونداعان جىلدار ٶتكەندە ارالارىنا قامىرىق پەن تٷسٸنبەۋشٸلٸك ارالاسقانى ٶتٸرٸك ەمەس. نەگە? سەبەبٸ, ٶمٸردەگٸ ەيگەرٸم – الابٶتەن مالساق ادام بولعان, ال اباي «مال باعۋ? جوق, باعا المايمىن» دەپ ٶزٸ ايتقانداي, دٷنيەنٸ قۋۋدان باس تارتقان دانا.
«بٸرلٸك قانداي ەلدە بولادى, قايتسە تاتۋ بولادى – بٸلمەيدٸ. قازاق ويلايدى: بٸرلٸك – ات ورتاق, اس ورتاق, كيٸم ورتاق, دەۋلەت ورتاق بولسا ەكەن دەيدٸ. ...وسى ما بٸرلٸك? جوق, بٸرلٸك – اقىلعا بٸرلٸك, مالعا بٸرلٸك ەمەس» (6-سٶز) دەيدٸ اباي. بۇل تەك قوعامعا عانا ەمەس, جەكە ادامدار مەن وتباسى بٸرلٸگٸنە دە ەدٸلەتتٸ سٶز. ۇلى ۇستازدىڭ «شىن بٸرلٸك اقىل-وي بٸرلٸگٸ» دەگەنٸ ەسكٸرمەيتٸن دانالىق. ەتتەڭ, ونى ەستيتٸن, ەسكەرەتٸن قازاعىم كەنە.
جيناقتاپ ايتقاندا, 1876-1893 جىلدار ارالىعىندا اباي ٷلكەن اۋىلى اقشوقى مەن ونان 35 شاقىرىم جەردەگٸ كٸشٸ اۋىلى ارالتٶبەدە الما-كەزەك ٶمٸر سٷرەدٸ. ٶمٸر جولى, كەشكەن تاعدىرى ەشكٸمگە ۇقسامايتىن دارا تۇلعامىز – اڭىز دا ابىز اباي شىعارماشىلىعىنىڭ زور بەلەسٸ, پوەزييالىق اسۋى وسى مەكەندەردە دٷنيەگە كەلگەنٸن ەستەرٸڭٸزگە سالا وتىرايىق.
اسان وماروۆ
