Abaidyń ómiri men shyǵarmashylyq ónerindegi erekshelikti orys qaýymyna alǵash tanystyrýshylardyń ózi qazaqtardyń oryssha oqyp, Evropasha bilim alǵan daryndy uldary Á.Bókeihanovtan bastalyp, osy dástúrdi ári qarai jalǵastyrýshylar – Nuq Ramazanov, Satylǵan Sabataev, qazaq qyzdarynan shyqqan aǵartýshy, jýrnalist Nurǵali men Nazipa Quljanovalar bolatyn-dy. Ataqty ǵalym, folklorist Potaninniń ózi Abaidy aǵaiyndy Belosliýdovtar arqyly bilgen.
Orys tilinde Abaidyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn toptastyrýdyń tuńǵysh qadamyn Álihan Bókeihanov bastady. Biraq, jazaǵa ushyrap, ol jazǵan asa baǵaly eńbekterdiń bári de, tipti ony ataýdyń ózine de tyiym salynýy – sońǵy urpaqtyń ol jóninde múlde habarsyz qalýyna alyp keldi. Iaǵni onyń qalamynan týǵan eńbektiń bári de aqtańdaqqa ainalyp ketti.
Á.Bókeihanovtyń Abai týraly jazylǵan «Abai Qunanbaev» azanamasy (nekrolog) – abaitanýdaǵy tuńǵysh adym, bastapqy eńbekterdiń biregeii boldy. Óitkeni orys qaýymy alǵash ret qazaq ádebietiniń klassigi, qazaq ádebietindegi jańa baǵytty bastaýshy jańashyl, oishyl aqyn Abai týraly tuńǵysh ret tolyq maǵlumat, júieli uǵym aldy. Abaidyń aqyndyq kitaphpnasynyń Evropalyq alǵash jeterliktei dárejede mán berip, alǵash ret pikir aitqan avtor da – Á.Bókeihanov.
1914 j. «Ál-Sharhiatta» basylǵan Nuq Ramazanovtyń «Abai Qunanbaev (1845-1904)» maqalasy da búkil Resei oqyrmandaryna qazaq ádebietiniń uly klassigi Abaidyń ómiri men aqyndyq ónerin tanytýda eleýli oryn aldy.
Abaidyń kózi tirisinde 1889 jyly «Dala ýálaiaty» gazeti men 1896 jylǵy Alektorovtyń bastyrǵan óleńderi orys tiline aýdarylyp basylǵanymen, Abai atynan taramai, Kókbaidyń atymen tarǵan edi. Ol óleńder: «Leto» («Jaz») – aýdarǵan Satylǵan Sabataev, «O liýbvi» («Jelsiz túnde jaryq ai», «Poet»), «Adamnyń keibir kezderi», «Pojeleite menia», (« Ólsem ornym qara jer syz bolmai ma») óleńderin Aqtóbelik Nurǵali (Nuq) Ramazanov aýdarǵan.
Budan soń, «Sibirskii stýdent» jýrnalyna Abaidyń «Jelsiz túnde jaryq ai» degen óleńi shyǵady.
Aqynnyń kózi tirisinde 1903 j. Sankt-Peterbýrgte Bókeihanov bergen maǵlumattar boiynsha basylǵan «Resei. Bizdiń Otanymyzdyń geografiialyq baiany» atty kóptomdyq jinaqtyń 18-kitabynda A. Sidelnikov jazǵan maqalada: «Abai — qazaq ádebietindegi jańa baǵyttyń ókili» degen baǵa berilgen. Abai shyǵarmalary jeke kitap bolyp basylǵanǵa deiin-aq halyq arasyna qoljazba túrinde jáne aýyzsha taraǵan. 1914 j. Máskeýde jaryq kórgen «Vostochnyi sbornik» atty kitapta Abaidyń ómiri men shyǵarmalary týraly maǵlumat keltirilip, birneshe óleńiniń mazmuny orys tilinde qara sózben berilgen. 1914 j. Sankt-Peterbýrgte shyqqan «Po kirgizskoi stepi» degen kitabynda Dmitrii Lvovich «Tatiana haty» el ishinde ánge salyp aitylyp júrgenin eskertedi.
Abai men M.Dýlatovtyń óleńderin alǵash orys tiline aýdarǵandardyń biri – Satylǵan Sabataev Ol Abaidyń «Jaz» degen óleńin alǵash qara sózben aýdarady.
Satylǵan Sabataev 1874 jyly Jetisý oblysy Vernyi ýezindegi Úlken Almaty bolysynda týǵan. Ata-anadan erte aiyrylyp, Vernyidaǵy erler gimnaziiasynda oqidy. Máskeýdegi Lazarev atyndaǵy Shyǵys tilderi institýtyn bitiredi. Bishkek, Jarkent qalalarynda qyzmet atqarady.
1921 jyly jolsaparmen Qarqaraly jaqqa barǵanda qańǵybas buzaqylardyń qolynan qazaǵa ushyraidy. Sol jyly «Qazaq tili» únqaǵazyna azanama jazylyp, qaiǵysyna jora-joldastary ortaqtasqan bolatyn.
Almahan Muhametqaliqyzy
Ult portaly
