ابايدىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىق ٶنەرٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتٸ ورىس قاۋىمىنا العاش تانىستىرۋشىلاردىڭ ٶزٸ قازاقتاردىڭ ورىسشا وقىپ, ەۆروپاشا بٸلٸم العان دارىندى ۇلدارى ە.بٶكەيحانوۆتان باستالىپ, وسى دەستٷردٸ ەرٸ قاراي جالعاستىرۋشىلار – نۇق رامازانوۆ, ساتىلعان ساباتاەۆ, قازاق قىزدارىنان شىققان اعارتۋشى, جۋرناليست نۇرعالي مەن نازيپا قۇلجانوۆالار بولاتىن-دى. اتاقتى عالىم, فولكلوريست پوتانيننٸڭ ٶزٸ ابايدى اعايىندى بەلوسليۋدوۆتار ارقىلى بٸلگەن.
ورىس تٸلٸندە ابايدىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىن توپتاستىرۋدىڭ تۇڭعىش قادامىن ەليحان بٶكەيحانوۆ باستادى. بٸراق, جازاعا ۇشىراپ, ول جازعان اسا باعالى ەڭبەكتەردٸڭ بەرٸ دە, تٸپتٸ ونى اتاۋدىڭ ٶزٸنە دە تىيىم سالىنۋى – سوڭعى ۇرپاقتىڭ ول جٶنٸندە مٷلدە حابارسىز قالۋىنا الىپ كەلدٸ. ياعني ونىڭ قالامىنان تۋعان ەڭبەكتٸڭ بەرٸ دە اقتاڭداققا اينالىپ كەتتٸ.
ە.بٶكەيحانوۆتىڭ اباي تۋرالى جازىلعان «اباي قۇنانباەۆ» ازاناماسى (نەكرولوگ) – ابايتانۋداعى تۇڭعىش ادىم, باستاپقى ەڭبەكتەردٸڭ بٸرەگەيٸ بولدى. ٶيتكەنٸ ورىس قاۋىمى العاش رەت قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ, قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ جاڭا باعىتتى باستاۋشى جاڭاشىل, ويشىل اقىن اباي تۋرالى تۇڭعىش رەت تولىق ماعلۇمات, جٷيەلٸ ۇعىم الدى. ابايدىڭ اقىندىق كٸتاپحپناسىنىڭ ەۆروپالىق العاش جەتەرلٸكتەي دەرەجەدە مەن بەرٸپ, العاش رەت پٸكٸر ايتقان اۆتور دا – ە.بٶكەيحانوۆ.
1914 ج. «ەل-شارحياتتا» باسىلعان نۇق رامازانوۆتىڭ «اباي قۇنانباەۆ (1845-1904)» ماقالاسى دا بٷكٸل رەسەي وقىرماندارىنا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ۇلى كلاسسيگٸ ابايدىڭ ٶمٸرٸ مەن اقىندىق ٶنەرٸن تانىتۋدا ەلەۋلٸ ورىن الدى.
ابايدىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە 1889 جىلى «دالا ۋەلاياتى» گازەتٸ مەن 1896 جىلعى الەكتوروۆتىڭ باستىرعان ٶلەڭدەرٸ ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ باسىلعانىمەن, اباي اتىنان تاراماي, كٶكبايدىڭ اتىمەن تارعان ەدٸ. ول ٶلەڭدەر: «لەتو» («جاز») – اۋدارعان ساتىلعان ساباتاەۆ, «و ليۋبۆي» («جەلسٸز تٷندە جارىق اي», «پوەت»), «ادامنىڭ كەيبٸر كەزدەرٸ», «پوجەلەيتە مەنيا», (« ٶلسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما») ٶلەڭدەرٸن اقتٶبەلٸك نۇرعالي (نۇق) رامازانوۆ اۋدارعان.
بۇدان سوڭ, «سيبيرسكيي ستۋدەنت» جۋرنالىنا ابايدىڭ «جەلسٸز تٷندە جارىق اي» دەگەن ٶلەڭٸ شىعادى.
اقىننىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە 1903 ج. سانكت-پەتەربۋرگتە بٶكەيحانوۆ بەرگەن ماعلۇماتتار بويىنشا باسىلعان «رەسەي. بٸزدٸڭ وتانىمىزدىڭ گەوگرافييالىق بايانى» اتتى كٶپتومدىق جيناقتىڭ 18-كٸتابىندا ا. سيدەلنيكوۆ جازعان ماقالادا: «اباي — قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ جاڭا باعىتتىڭ ٶكٸلٸ» دەگەن باعا بەرٸلگەن. اباي شىعارمالارى جەكە كٸتاپ بولىپ باسىلعانعا دەيٸن-اق حالىق اراسىنا قولجازبا تٷرٸندە جەنە اۋىزشا تاراعان. 1914 ج. مەسكەۋدە جارىق كٶرگەن «ۆوستوچنىي سبورنيك» اتتى كٸتاپتا ابايدىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارمالارى تۋرالى ماعلۇمات كەلتٸرٸلٸپ, بٸرنەشە ٶلەڭٸنٸڭ مازمۇنى ورىس تٸلٸندە قارا سٶزبەن بەرٸلگەن. 1914 ج. سانكت-پەتەربۋرگتە شىققان «پو كيرگيزسكوي ستەپي» دەگەن كٸتابىندا دميتريي لۆوۆيچ «تاتيانا حاتى» ەل ٸشٸندە ەنگە سالىپ ايتىلىپ جٷرگەنٸن ەسكەرتەدٸ.
اباي مەن م.دۋلاتوۆتىڭ ٶلەڭدەرٸن العاش ورىس تٸلٸنە اۋدارعانداردىڭ بٸرٸ – ساتىلعان ساباتاەۆ ول ابايدىڭ «جاز» دەگەن ٶلەڭٸن العاش قارا سٶزبەن اۋدارادى.
ساتىلعان ساباتاەۆ 1874 جىلى جەتٸسۋ وبلىسى ۆەرنىي ۋەزٸندەگٸ ٷلكەن الماتى بولىسىندا تۋعان. اتا-انادان ەرتە ايىرىلىپ, ۆەرنىيداعى ەرلەر گيمنازيياسىندا وقيدى. مەسكەۋدەگٸ لازارەۆ اتىنداعى شىعىس تٸلدەرٸ ينستيتۋتىن بٸتٸرەدٸ. بٸشكەك, جاركەنت قالالارىندا قىزمەت اتقارادى.
1921 جىلى جولساپارمەن قارقارالى جاققا بارعاندا قاڭعىباس بۇزاقىلاردىڭ قولىنان قازاعا ۇشىرايدى. سول جىلى «قازاق تٸلٸ» ٷنقاعازىنا ازاناما جازىلىپ, قايعىسىنا جورا-جولداستارى ورتاقتاسقان بولاتىن.
الماحان مۇحامەتقاليقىزى
ۇلت پورتالى
