Byltyr Alash ardaqtysy Álihan Bókeihannyń júz elý jyldyǵyn IýNESKO kóleminde toiladyq. Kir jýyp, kindik qany tamǵan Aqtoǵai topyraǵynda dúrkirep toi ótti. Sol toida ólketanýshy Tuńǵyshbai Muqan atty aǵamyz tamasha derek keltirdi:
«Myń segiz júz otyz segizinshi jyly Merki men Shýdyń arasyndaǵy Qoskól degen jerde Alash arysy Álihannyń ákesi Nurmuhamed týǵan. Qorǵashtyń Qoskóli dep atalatyn bul jer – Kerei men Jánibektiń alǵash Qazaq handyǵyn quryp, tarih tańbasyna ainaldyrǵan áigili Qozybasymen japsarlas ornalasqan. Sóitip, handar áýletiniń taǵy bir urpaǵynyń kindik qany qazaq handyǵynyń týyn tikken kieli topyraqqa tamǵan deýge negiz bar», deidi.
Sol Nurmuhamedten týǵan ataýly han násili Álihan osydan týra júz jyl buryn, 1917 jyly Alashorda úkimetiniń tóraǵasy bolyp sailanady.
Iaǵni, biyl Alashorda úkimeti qurylyp, Alash avtonomiiasy jariialanǵanyna 100 jyl!
Al Alash atyn ataǵan tusta eldik uǵymymen ejettes Abai esimi qatar aitylatyny shyndyq.
Alash ideiasynyń qainar bulaǵy Abaidan bastaý alady desek, mándi tujyrym shyǵatyn siiaqty. Nyq aitýymyzǵa birneshe sebep te jeterlik. Aldymen, burnaǵy ýaqytta da aitylýdai-aq aitylyp, jazylyp kelgen, Abai men Álihannyń shyn máninde kezdeskendigin naqty aiǵaqtaityn bultartpas birneshe mysal.
Birinshi, Álihan men Abaidyń biz kóp aita bermeitin týystyq qatynasy. Biletinimiz, Álihan Bókeihannyń súiegi – Tóreniki, súti – Tobyqtyniki ekeni. Naǵashysy Kókshe Tobyqty – Jýantaiaq. Ia, bolmasa, Álihan men Shákerimniń týystyǵy da Abai aýylynan alys emes maǵlumat. Ekeýi – bóle. Shákerimniń sheshesi men Álihannyń sheshesi – apaly-sińili. Áigili Mamai batyrdyń urpaqtary bolǵan. Shákerimniń sheshesi – Boshantai, Álekeńniń sheshesi – Begim hanym. Endi, osy jerden ózimizge logikalyq suraq qoiyp kóremiz. Qazaqy tanymmen paiymdaǵannyń ózinde Shákerimniń bólesi, asa ziialy ult kósemi – Álihandy Abaidyń birde-bir ret kezdestirmeýi múmkin be?
Nemese professor, filologiia ǵylymdarynyń doktory Jandos Smaǵulov aitqandai, Álihan men Abaidy kezdestirgen eki adam bar. Biri – Muhtar Áýezov. «Abai joly» roman-epopeiasynda Ázimhan degen keiipker arqyly Álihannyń beinesin somdaidy. Ekinshi adam – Ramazan Toqtarov. «Abaidyń jumbaǵy» romanynda jolyqtyrady. Týystyǵy demei-aq, Qarqaraly jaǵyn bylai qoiǵanda, bizdiń paiymymyzsha, Álihan orys geografiialyq qoǵamynyń Semei bólimshesiniń statistika bólimshesinde jumysqa ornalasqan tusta, ataqty Mihaelispen, Tian-Shanskiimen, Abaimen qyzmet atqarǵan. Odan beride Sherbinanyń ekspeditsiiasyna qatysqan kezeńde, Shyńǵystaýdyń bolystaryn aralaǵan ýaqytta jer, sý, ormandy hatqa, kartaǵa túsirgen shaqta Álekeńniń Abai aýylyna barmaýy eshqandai aqylǵa syimaidy. 1903 jyly «Resei. Bizdiń Otanymyzdyń tarihy» atty kóptomdyq eńbekte: «Qazirgi qazaq ádebietindegi jańa baǵyttyń ókili – Qunanbaiuly» dep kórsetedi. Bul kezeńde Abaidyń kózi tiri. Nege, ashyq aitqan joq. Sebep – bireý. Ózi saiasi qýǵynda júrgen Álihan Abaiǵa «bálesin» juqtyrǵysy kelmegen. Abaimen kezdeskendigin maqsatty túrde jasyrǵan bolyp otyr. Taǵy bir dálel, 1905 jyly «Semipalatinskii listok» gazetine Abai týraly nekrolog-maqala jariialanady. Álihan jariialap otyr. Eki jyldan keiin tolyqtyryp, qaita basqa baspa betine basady. Tuńǵysh ret Abaidyń ómirbaiany, ata-tegi, shyǵarmashylyǵy, Abai jyrlaǵan taqyryptar ǵylymi túrde baǵalanady. Alǵashqy abaitanýshy – Álihan. Bul turǵydan Abai murasyn jinaqtaýshy Kákitaidyń da, Turaǵuldyń da bedeli tómendemeitini anyq. Qaita Alash arysy Álihanmen murattas, iyqtas tulǵa retinde qatar atalatyn esimderdiń tarih tamyry tereńdei túsetini aqiqat.
1914 jyly «Qazaq» gazetiniń betine Álekeń «Ofat» degen maqala jariialaidy. Mihaelis jaily. Maqalada Abai: «Meniń kózimdi ashqan Mihaelis» dep aityp otyrýshy edi» dep jazady. «Aityp otyrypty» demeidi.
Tipti, odan áride 1904-1910 jyldary Semeide «Semipalatinskie oblastnye vedomosti» degen gazet shyqqan. Osy gazette Semeidiń statistikalyq komitetiniń 1904 jylǵy is-áreketiniń esebi shyǵady. Osy esep komissiiasynda múshe bolǵan azamattardyń aty-jónderi keltiriledi. Tizimge qarasańyz, «Ibrahim Qunanbaev», «A.Býkeihanov» dep jazylǵan. Iaǵni, Álekeń men Abai bir komissiianyń quramynda bolǵan. Sondyqtan olardyń ózara júzdespeýi múmkin be?
Álihan men Abai haqyndaǵy ashylyp aitylar shyndyqtyń bir parasy – osy.
Endi Alashorda taqyrybyna qaita oralsaq. Abai qaitys bolǵannan keiin, shyndyǵynda, murasyna der kezinde ie bolatyn eshkim bola qoimaǵan syńaily. Jazýshy Muhtar Maǵaýin aitqandai, Abaidyń shyǵys úlgisimen jasaǵan diýany bolǵan. Iaǵni, jinaǵy. Ony 1903 jyly úiin tintken ýaqytta alyp ketken. Naqty alyp ketti degen de derek joq, biraq tintý bolyp, kóp qaǵazdy alyp ketkeni – shyndyq. Maqsattary belgili. Túgel aýdartyp, ishinde bóten pikirdiń bar-joǵyn anyqtaý. Bul oqiǵa jaily «Ana tili» gazetinde professor Kóshim Esmaǵambetovtiń Mustafa Shoqai týraly jazǵan maqalasynda: «Mustafa Shoqai «Iash Túrkistan» jýrnalyna (1935, №63) «Shaiyr Abaidyń ómirden ozǵanyna 30 jyl tolýyna orai» degen maqala jazyp, onda «Abai – ultshyl», «Abai – feodalshyl», «Abai – alashordashyl» dep, Abai shyǵarmalaryn mektep kitaphanalaryna da jibertkizbei órekpip júrgen bolshevikter saiasatyn synǵa alady» degen joldardan-aq, sol shaqtardyń ózinde Abai basyndaǵy aýyr haldy, Alashordanyń basynda turǵan alyp tulǵa ekeni anyq seziledi.
Aitpaǵymyz, Alash muratyn, iaǵni Alash ideiasyn sóz etkende – Abai murasyn ainalyp ótpeitinimiz belgili. Kórkem shyǵarmasyna kóp astar salyp, Lermontovtan:
«Jalǵyz jalaý jaltyldap,
Tumandy teńiz órinde.
Jat jerde júr ne tyńdap?
Nesi bar týǵan jerinde?
…Qarashy, ol búlik qudaidan
Suraidy daýyl kúni-tún!» degen «Jalaýdy» aýdaryp, Alashqa Abai birinshi at qosady. Jalaý da, alaý da – Abai hám Álihan. Kózqarastar tolyq ushtasyp baryp dúniege Alash ideiasy keldi!..
Biz Abaidy aqyn dep oqysaq, olqy oilaimyz. Oishyl deseńiz, oǵan qosylamyz. Alashshyl deseńiz, sizben pikirlespiz.
Abaidai temirqazyqty baǵdar tutqan Álihannyń «Qazaqqa qyzmet qylmai qoimaimyn!» deýi zańdylyq.
Qaitken kúnde de, Álekeńniń tuńǵysh abaitanýshy ekendigine, Abaidyń Alashshyl, azatshyl ǵaqyl iesi ekendigine, eki tulǵanyń kezdeskenine tuspaldy tarihi qujattar áli de jeterlik dep senemiz.
Miras ASAN, «Egemen Qazaqstan»
.jpg)