اباي مەن ەليحان كەزدەستٸ مە?

بىلتىر الاش ارداقتىسى ەليحان بٶكەيحاننىڭ جٷز ەلۋ جىلدىعىن يۋنەسكو كٶلەمٸندە تويلادىق. كٸر جۋىپ, كٸندٸك قانى تامعان اقتوعاي توپىراعىندا دٷركٸرەپ توي ٶتتٸ. سول تويدا ٶلكەتانۋشى تۇڭعىشباي مۇقان اتتى اعامىز تاماشا دەرەك كەلتٸردٸ:

«مىڭ سەگٸز جٷز وتىز سەگٸزٸنشٸ جىلى مەركٸ مەن شۋدىڭ اراسىنداعى قوسكٶل دەگەن جەردە الاش ارىسى ەليحاننىڭ ەكەسٸ نۇرمۇحامەد تۋعان. قورعاشتىڭ قوسكٶلٸ دەپ اتالاتىن بۇل جەر – كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ العاش قازاق حاندىعىن قۇرىپ, تاريح تاڭباسىنا اينالدىرعان ەيگٸلٸ قوزىباسىمەن جاپسارلاس ورنالاسقان. سٶيتٸپ, حاندار ەۋلەتٸنٸڭ تاعى بٸر ۇرپاعىنىڭ كٸندٸك قانى قازاق حاندىعىنىڭ تۋىن تٸككەن كيەلٸ توپىراققا تامعان دەۋگە نەگٸز بار», دەيدٸ.

سول نۇرمۇحامەدتەن تۋعان اتاۋلى حان نەسٸلٸ ەليحان وسىدان تۋرا جٷز جىل بۇرىن, 1917 جىلى الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ سايلانادى.

ياعني, بيىل الاشوردا ٷكٸمەتٸ قۇرىلىپ, الاش اۆتونوميياسى جارييالانعانىنا 100 جىل!

ال الاش اتىن اتاعان تۇستا ەلدٸك ۇعىمىمەن ەجەتتەس اباي ەسٸمٸ قاتار ايتىلاتىنى شىندىق.

الاش يدەياسىنىڭ قاينار بۇلاعى ابايدان باستاۋ الادى دەسەك, مەندٸ تۇجىرىم شىعاتىن سيياقتى. نىق ايتۋىمىزعا بٸرنەشە سەبەپ تە جەتەرلٸك. الدىمەن, بۇرناعى ۋاقىتتا دا ايتىلۋداي-اق ايتىلىپ, جازىلىپ كەلگەن, اباي مەن ەليحاننىڭ شىن مەنٸندە كەزدەسكەندٸگٸن ناقتى ايعاقتايتىن بۇلتارتپاس بٸرنەشە مىسال.

بٸرٸنشٸ, ەليحان مەن ابايدىڭ بٸز كٶپ ايتا بەرمەيتٸن تۋىستىق قاتىناسى. بٸلەتٸنٸمٸز, ەليحان بٶكەيحاننىڭ سٷيەگٸ – تٶرەنٸكٸ, سٷتٸ – توبىقتىنٸكٸ ەكەنٸ. ناعاشىسى كٶكشە توبىقتى – جۋانتاياق. يا, بولماسا, ەليحان مەن شەكەرٸمنٸڭ تۋىستىعى دا اباي اۋىلىنان الىس ەمەس ماعلۇمات. ەكەۋٸ – بٶلە. شەكەرٸمنٸڭ شەشەسٸ مەن ەليحاننىڭ شەشەسٸ – اپالى-سٸڭٸلٸ. ەيگٸلٸ ماماي باتىردىڭ ۇرپاقتارى بولعان. شەكەرٸمنٸڭ شەشەسٸ – بوشانتاي, ەلەكەڭنٸڭ شەشەسٸ – بەگٸم حانىم. ەندٸ, وسى جەردەن ٶزٸمٸزگە لوگيكالىق سۇراق قويىپ كٶرەمٸز. قازاقى تانىممەن پايىمداعاننىڭ ٶزٸندە شەكەرٸمنٸڭ بٶلەسٸ, اسا زييالى ۇلت كٶسەمٸ – ەليحاندى ابايدىڭ بٸردە-بٸر رەت كەزدەستٸرمەۋٸ مٷمكٸن بە?

نەمەسە پروفەسسور, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاندوس سماعۇلوۆ ايتقانداي, ەليحان مەن ابايدى كەزدەستٸرگەن ەكٸ ادام بار. بٸرٸ – مۇحتار ەۋەزوۆ. «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا ەزٸمحان دەگەن كەيٸپكەر ارقىلى ەليحاننىڭ بەينەسٸن سومدايدى. ەكٸنشٸ ادام – رامازان توقتاروۆ. «ابايدىڭ جۇمباعى» رومانىندا جولىقتىرادى. تۋىستىعى دەمەي-اق, قارقارالى جاعىن بىلاي قويعاندا, بٸزدٸڭ پايىمىمىزشا, ەليحان ورىس گەوگرافييالىق قوعامىنىڭ سەمەي بٶلٸمشەسٸنٸڭ ستاتيستيكا بٶلٸمشەسٸندە جۇمىسقا ورنالاسقان تۇستا, اتاقتى ميحاەليسپەن, تيان-شانسكييمەن, ابايمەن قىزمەت اتقارعان. ودان بەرٸدە ششەربينانىڭ ەكسپەديتسيياسىنا قاتىسقان كەزەڭدە, شىڭعىستاۋدىڭ بولىستارىن ارالاعان ۋاقىتتا جەر, سۋ, ورماندى حاتقا, كارتاعا تٷسٸرگەن شاقتا ەلەكەڭنٸڭ اباي اۋىلىنا بارماۋى ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى. 1903 جىلى «رەسەي. بٸزدٸڭ وتانىمىزدىڭ تاريحى» اتتى كٶپتومدىق ەڭبەكتە: «قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ جاڭا باعىتتىڭ ٶكٸلٸ – قۇنانبايۇلى» دەپ كٶرسەتەدٸ. بۇل كەزەڭدە ابايدىڭ كٶزٸ تٸرٸ. نەگە, اشىق ايتقان جوق. سەبەپ – بٸرەۋ. ٶزٸ ساياسي قۋعىندا جٷرگەن ەليحان ابايعا «بەلەسٸن» جۇقتىرعىسى كەلمەگەن. ابايمەن كەزدەسكەندٸگٸن ماقساتتى تٷردە جاسىرعان بولىپ وتىر. تاعى بٸر دەلەل, 1905 جىلى «سەميپالاتينسكيي ليستوك» گازەتٸنە اباي تۋرالى نەكرولوگ-ماقالا جارييالانادى. ەليحان جارييالاپ وتىر. ەكٸ جىلدان كەيٸن تولىقتىرىپ, قايتا باسقا باسپا بەتٸنە باسادى. تۇڭعىش رەت ابايدىڭ ٶمٸربايانى, اتا-تەگٸ, شىعارماشىلىعى, اباي جىرلاعان تاقىرىپتار عىلىمي تٷردە باعالانادى. العاشقى ابايتانۋشى – ەليحان. بۇل تۇرعىدان اباي مۇراسىن جيناقتاۋشى كەكٸتايدىڭ دا, تۇراعۇلدىڭ دا بەدەلٸ تٶمەندەمەيتٸنٸ انىق. قايتا الاش ارىسى ەليحانمەن مۇراتتاس, يىقتاس تۇلعا رەتٸندە قاتار اتالاتىن ەسٸمدەردٸڭ تاريح تامىرى تەرەڭدەي تٷسەتٸنٸ اقيقات.

1914 جىلى «قازاق» گازەتٸنٸڭ بەتٸنە ەلەكەڭ «وفات» دەگەن ماقالا جارييالايدى. ميحاەليس جايلى. ماقالادا اباي: «مەنٸڭ كٶزٸمدٸ اشقان ميحاەليس» دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدٸ» دەپ جازادى. «ايتىپ وتىرىپتى» دەمەيدٸ.

تٸپتٸ, ودان ەرٸدە 1904-1910 جىلدارى سەمەيدە «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» دەگەن گازەت شىققان. وسى گازەتتە سەمەيدiڭ ستاتيستيكالىق كوميتەتiنiڭ 1904 جىلعى iس-ەرەكەتiنiڭ ەسەبi شىعادى. وسى ەسەپ كوميسسيياسىندا مٷشە بولعان ازاماتتاردىڭ اتى-جٶندەرi كەلتiرiلەدi. تiزiمگە قاراساڭىز, «يبراھيم قۇنانباەۆ», «ا.بۋكەيحانوۆ» دەپ جازىلعان. ياعني, ەلەكەڭ مەن اباي بiر كوميسسييانىڭ قۇرامىندا بولعان. سوندىقتان ولاردىڭ ٶزارا جٷزدەسپەۋi مٷمكiن بە?

ەليحان مەن اباي حاقىنداعى اشىلىپ ايتىلار شىندىقتىڭ بٸر پاراسى – وسى.

ەندٸ الاشوردا تاقىرىبىنا قايتا ورالساق. اباي قايتىس بولعاننان كەيٸن, شىندىعىندا, مۇراسىنا دەر كەزٸندە يە بولاتىن ەشكٸم بولا قويماعان سىڭايلى. جازۋشى مۇحتار ماعاۋين ايتقانداي, ابايدىڭ شىعىس ٷلگٸسٸمەن جاساعان ديۋانى بولعان. ياعني, جيناعى. ونى 1903 جىلى ٷيٸن تٸنتكەن ۋاقىتتا الىپ كەتكەن. ناقتى الىپ كەتتٸ دەگەن دە دەرەك جوق, بٸراق تٸنتۋ بولىپ, كٶپ قاعازدى الىپ كەتكەنٸ – شىندىق. ماقساتتارى بەلگٸلٸ. تٷگەل اۋدارتىپ, ٸشٸندە بٶتەن پٸكٸردٸڭ بار-جوعىن انىقتاۋ. بۇل وقيعا جايلى «انا تٸلٸ» گازەتٸندە پروفەسسور كٶشٸم ەسماعامبەتوۆتٸڭ مۇستافا شوقاي تۋرالى جازعان ماقالاسىندا: «مۇستافا شوقاي «ياش تٷركٸستان» جۋرنالىنا (1935, №63) «شايىر ابايدىڭ ٶمٸردەن وزعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي» دەگەن ماقالا جازىپ, وندا «اباي – ۇلتشىل», «اباي – فەودالشىل», «اباي – الاشورداشىل» دەپ, اباي شىعارمالارىن مەكتەپ كٸتاپحانالارىنا دا جٸبەرتكٸزبەي ٶرەكپٸپ جٷرگەن بولشەۆيكتەر ساياساتىن سىنعا الادى» دەگەن جولداردان-اق, سول شاقتاردىڭ ٶزٸندە اباي باسىنداعى اۋىر حالدى, الاشوردانىڭ باسىندا تۇرعان الىپ تۇلعا ەكەنٸ انىق سەزٸلەدٸ.

ايتپاعىمىز, الاش مۇراتىن, ياعني الاش يدەياسىن سٶز ەتكەندە – اباي مۇراسىن اينالىپ ٶتپەيتٸنٸمٸز بەلگٸلٸ. كٶركەم شىعارماسىنا كٶپ استار سالىپ, لەرمونتوۆتان:

«جالعىز جالاۋ جالتىلداپ,

تۇماندى تەڭٸز ٶرٸندە.

جات جەردە جٷر نە تىڭداپ?

نەسٸ بار تۋعان جەرٸندە?

…قاراشى, ول بٷلٸك قۇدايدان

سۇرايدى داۋىل كٷنٸ-تٷن!» دەگەن «جالاۋدى» اۋدارىپ, الاشقا اباي بٸرٸنشٸ ات قوسادى. جالاۋ دا, الاۋ دا – اباي ھەم ەليحان. كٶزقاراستار تولىق ۇشتاسىپ بارىپ دٷنيەگە الاش يدەياسى كەلدٸ!..

بٸز ابايدى اقىن دەپ وقىساق, ولقى ويلايمىز. ويشىل دەسەڭٸز, وعان قوسىلامىز. الاششىل دەسەڭٸز, سٸزبەن پٸكٸرلەسپٸز.

ابايداي تەمٸرقازىقتى باعدار تۇتقان ەليحاننىڭ «قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن!» دەۋٸ زاڭدىلىق.

قايتكەن كٷندە دە, ەلەكەڭنٸڭ تۇڭعىش ابايتانۋشى ەكەندٸگٸنە, ابايدىڭ الاششىل, ازاتشىل عاقىل يەسٸ ەكەندٸگٸنە, ەكٸ تۇلعانىڭ كەزدەسكەنٸنە تۇسپالدى تاريحي قۇجاتتار ەلٸ دە جەتەرلٸك دەپ سەنەمٸز.

ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان»