HIH ǵasyr sońy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ǵulamalarynyń dini mádeni kózqarastary jaily ǵylymi zertteýler qazirgi tańda elimizde jan-jaqty qolǵa alyna bastady. Jalpy adam balasy jaralǵaly beri ómirge, qorshaǵan ortaǵa degen kózqarastary bir bolmaǵan. Adamdardyń ómirge degen kózqarastarynyń san alýandyǵy qoǵam damýynyń alǵysharty desek, oi sanasy biik, parasaty mol, aqyly kóp ǵalymdar men ǵulamalar, birinen keiin biri shyǵyp qoǵamdy alǵa súirep otyrǵany barshamyzǵa belgili dúnie. Tarih syilaǵan sondai perzentter arqasynda adam men qoǵamnyń damýy árbir halyqta bolǵan. Solardyń bastaýyn Sokrat, Platon, Aristotel, Pifagor t.b. ǵulamalar bastap otyr desek, osy ǵulama oishyldar eńbeginen, qazir biz barlyq ǵylymdar salasynyń bastaýyn kóre alamyz. Atap aitsaq filosofiia, din, etika jáne estetika, matematika, fizika, saiasat, geometriia, mádeniet, tarih t.b. kóptegen ǵylym salalaryn ataýǵa bolady. Qoǵam damýyna áser etken taǵy bir negizgi faktor ol Qudai tarapynan jiberilgen paiǵambarlar jáne sol paiǵambarlarǵa túsirilgen kieli kitaptar. Ýaqyt-ýaqytymen halyqty jaqsylyqqa, Qudaiǵa qulshylyq etýge shaqyryp paiǵambarlar kelip, týra joldy kórsetip qulshylyq etý formalaryn túsindirip ketti. Aldyńǵylaryn aitpaǵanda sońǵy paiǵambarymyz Muhammed s.ǵ.ý. niń kózin kórip daýsyn estigen sahabalardyń din men Qudaiǵa degen kózqarastary ýaqyt ótip túrli bola bastady. Sol senim men dini kózqaras negizi, kerek deseńiz memleket quraýshy faktorǵa ainaldy.
Bizdiń zertteýimizge negiz bolǵanda osy ishki senim máselesi. HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq ǵulamalarynyń kózqarastary birneshe topqa bólinse de, qazir biz eki baǵytyn qarastyratyn bolamyz. Óitkeni zertteýge negiz bolǵanda osy eki baǵyt. Birinshisi «qadim», bul termindi zertteýshi ǵalym L.Jumalievanyń maqalasynan keltirsek. Qadim – dini baǵyttaǵy molda jaldap, saýat ashtyrǵan mektepti aitady. Sabaq arab tilinde, feodaldyq-sosloviialyq mazmunda júrgiziledi. Ásirese, Áptiek, Quran, Sofy Allaiar, Sharqitab, Muhtasar, Qyryq paryz negizderi oqytylady. Olardyń eń bastylary Buhara, Samarqan qalalarynda oranalasqan. Bir anyǵy, iri meshit jandarynda qadim mektepteri negizdegi dárishana boldy. Muny kóbinshe moldadan sabaq aldyq degen eskiniń áńgimesi anyqtaidy. Mektepter keide bailardyń demeýimen jumys jasady. Qatań tártip boldy, sondai-aq sabaq naqty ýaqytpen júrgen joq. El arasynda mynadai mazmundaǵy óleń bar:
Saldyr-saldyr sársenbi,
Kútkenimiz beisenbi.
Juma bizdiń dosymyz,
Senbi bizdiń qasymyz, - deitin. Mundaǵy saldyr sársenbi – sátti kún sanaýmen sabaqtyń tez ótýi sabaqtalady. Beisenbi – molda beisenbilikke ketedi de, sabaq toqtaidy («Beisenbilik» qazaq aýyldarynda beisenbi kúni ólgen adamdarǵa iaǵni árýaqtarǵa baǵyshtap quran oqytylady, molda beisenbi kúni quran oqýǵa ketedi), Juma – qasietti kún demalys. Al, senbi dáris tolyq júredi. Sondyqtan ol qas sanalady [1, 73 b].
Ekinshisi «jádidizm «ýsýl-ú jádid» (jádit tásili) alǵashqy túrik ziialylyq qozǵalysy bolyp tabylatyn jáditshilik qozǵalysy on toǵyzynshy ǵasyrdyń ekinshi jartysynyń basynda til, oqý-aǵartý jáne dinmen bailanysty salalardaǵy jańarý qozǵalysy retinde bastalǵan bolatyn. Bul qozǵalystyń liderleri Abdúlnasyr Kýrsavi (1770-1814), MýHabeddin Marjani (1815-1889), Abdýlkaiým Nasyr (1824-1907), jáne Hýsein Feizhani (1826-1866) boldy. Jáditshilik – Reseidegi túrik halyqtarynda bolǵan ekonomikalyq ózgeristerdiń nátijesinde jáne osy ózgeristerdiń yqpalymen jandanǵan oianý, jańalyq qozǵalysy. Keiinirek «Ýsýl-ú jádid» qozǵalysy búkil túrik álemine taraý jolyn izdedi.
Bul qozǵalys eń aldymen aǵartý salasynda jańalyqtar engizýdi maqsat etken. Tatar mektepterinde jańa oqý ádisiniń qoldanylýynyń talqylanýy kezinde eski ádisti qoldaityn «qadimshiler» jańa ádisti qoldaityn «jáditshilder» arasynda bir tartys bastalǵan bolatyn» [2, 116 b], - dep Iashar Shahinoǵly «Jáditshilik jáne Ismail Gasparaly» degen maqalasynda óz oiyn ary qarai órbitedi. Bul pikirmen bizde tolyq kelisemiz. Jáditshilder men qadimshilder arasynda tartys uzaqqa sozylǵan. Bir-birin únemi synap otyrǵan. Bul talas-tartysta derlik jádit baǵytyn ustanǵan ǵalymdar jeńiske jetip otyrǵan. Óitkeni jáditshilder din ilimderimen qatar zamanaýi pánderdi de medreselerde oqytýdy qoldaǵan. Qadim mektepteri 1905 jyldan keiin kúrt kemip ketti. Onyń sebebi jádit mektepteri mańyzy jaǵynan odan joǵary turdy. Sabaq tóte oqý boiynsha júrip, ádebiet, til, esep, tarih, tabiǵattaný pánderi qamtyldy. Mamandar Ýfadaǵy Ǵaliia, Hýsainiia, Orynbordaǵy Mýhamediia men Qazan medreselerinen keldi. Jádit mektebin bitirgenderdiń bolashaǵy da boldy. Óitkeni odan keiin Ýfa, Qazan medreselerinde oqyp, tilmash, hatshy qyzmetterin atqarýǵa múmkindik týdy [1, 73 b]. L.Jumalievanyń joǵarydaǵy pikirin áriptesi ǵalym D.Qydyrálide qoldaidy. Ol óz ǵylymi zertteýinde bylai jazady: Jáditshilerdiń pikirinshe, musylmandardyń artta qalýlarynyń negizgi sebebi musylmandardyń dindi, sonyń ishinde dinniń qainar kózi Quran Kárim men hadisti durys túsinbeýiniń jáne aǵartý isiniń zaman talabyna sai jolǵa qoiylmai otyrýynan týyndaǵan edi. Al, eskilikti jaqtaýshy qadymshyl moldalar bolsa, jáditshilderdiń bul pikirimen kelispeitin edi. Mine, sondyqtan, jańashyldar men qadymshyldar arasyndaǵy alǵashqy kelispeýshilikter de din negizderi men mektep medreseler tóńireginde bas kótergen bolatyn.
Tarihtan belgili, Resei qol astyndaǵy musylman jurtshylyǵynyń tegis moiyndap, bet túzeitin dini ortalyǵy Buhara bolatyn. Óitkeni, kóptegen ǵasyrlar boiy tek Túrkistannyń ǵana emes, kúlli musylman áleminiń iri ǵylymi jáne mádeni ortalyqtarynyń biri bolǵan Buhara qalasy din ǵylymy men dúniáýi ǵylymdardyń jáne sopylyq ómirdiń bite qainasqan ortasy edi. Medreselerde meditsina, matematika, himiia, astronomiia siiaqty ǵylym salalarymen birge dini ilimderdi tereń oqytatyn Buharaǵa islam dúniesiniń túpkir-túpkirinen shákártter aǵylyp jatatyn. Alaida, ýaqyt óte kele Buharadaǵy oqý oryndary da toqyraýǵa ushyrap, keri kete bastady. Jáditshildik qozǵalysynyń kórnekti ókili Sadriddin Ainidiń pikirinshe, Buhara medreseleriniń quldyraý HVI ǵasyrdyń sońyna qarai, Buhara hany Abdolla hannyń 1587 jyly Shirazdan kelgen qonaq professor Mirzajan Shirazidi Sheih ýl-ýlema etip taǵaiyndaýmen birge bastaldy. Derekke súiensek, osy ýaqyttan bastap, M.Shirazi, medreselerdegi oqý baǵdarlamalaryna dúnielik pánderdiń oqytylýyna tiym salǵan kórinedi. S.Ainidiń aitýyna qaraǵanda, eski Buhara medreselerinde 10-12 jyl boiy bilim alatyn shákirtter munda tek dini ilimderdi ǵana úirenetin, al, matematika, geometriia, tarih, meditsina siiaqty dúniáýi ilimder tipten oqytylmaityn edi. Sondai-aq, medreselerge basshylyq etetin keibir ataqqumar moldalar da óz attaryn shyǵarý maqsatynda medresedegi oqý baǵdarlamasyna ózderi jazǵan sherh jáne hashielerin, iaǵni túsiniktemeler men qosymshalaryn qosyp, ýaqyt óte kele negizgi kitaptardyń oqylmai qalýyna negiz boldy [3, 12-13 b].
D.Qydyráliniń pikirimen úndes keletin pikirler kóp, solardyń biri zertteýshi ǵalym Q.Jamalov. Q.Jamalov 2003 jyl «Ult taǵlymy jýrnalynda» bergen ǵylymi zertteýinde mynadai qyzyqty derek keltiredi «Qazaq dalasynda HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda keń tarai bastaǵan taǵy bir áleýmettik qozǵalys tatar halqynyń aldyńǵy qatarly ziialy qaýymynyń arasynda paida bolǵan jádidshildik «jańashyldyqtyń sinonimi... onyń jaqtastarynyń kertertpalyqqa qarsy kúresi» boldy. Jádid – qoǵamdyq ómir jańarýy, ol arab sózinen aýdarǵanda «jańa» degendi bildiredi.
Jádidshildik patsha úkimetiniń otarlyq saiasaty negizinde paida bolyp, onyń negizin qalaýshylardyń qoiǵan talaptarynyń Resei ortalyǵyndaǵy musylman halyqtarynyń naqty suranystaryna sáikes qalyptasty. Onyń qataryna ótken ómir salt-sanalarynyń qarsylastary, alǵa órbýdiń ǵylymi negizin qalaýǵa talpynýshylar, aǵartýshylyqtyń jańa jolyn ustaýdy dáripteýshiler birikti. Tarihi zaman qoǵamdyq sanasy týraly derekti «Aiqapta» jańasha oqý týraly jazylǵan «Kókshetaýda kórgenderim» degen maqaladan keltiretin bolsaq, onda «Endi munan bylai balalaryńyzdy oryssha, musylmansha birdei oqytyp, dini men kúnderine birdei ie bolatyndai qylyp tárbielei kórińizder...» degen jádidshildik oimen qatar Naýan qaziret aitty degen qarsy qoǵamdyq pikirdiń bolǵanyn kóremiz.
- Qudai saqtasyn, gazet jýrnal hám jańa shyqqan kitaptar bolsa, alyp oqymaq túgil qoldaryńyzǵa da ustamańyzdar... jáne Qudai saqtasyn, tóte oqýmen oqytatyn muǵalimder ustap balalaryńyzdy buzyp alyp júrmeńizder, odan qaita nadan bolyp qalǵany artyq...
Jastardyń tárbiesi men saýat ashý máseleleri jádidshilerdiń nazarynda boldy. Eski qadimdik oqý arqyly ýaqyt talabyna jaýap beretin mamandar daiarlaýdyń múmkin emestigin kóre bilgen olar oqý oryndarynda reformalar júrgizilýin, ana tili men orys tilderin kirgizýdi qoldady» [4, 126-127 b], – dei kele olardyń jańa bir belesine Shoqan, Ybyrai, Abai bastaǵan halyq aǵartýshylaryn qosady.
HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyr bas kezeńinde qazaq dalasynda ǵana emes Orta Aziia men Túrkiiada da jádit pen qadim ókilderiniń talas tartysy qyzyǵan kez ekenin biz joǵaryda kóptegen mysaldarmen keltirip óttik. Al sol zamanda ómir súrgen Abai Qunanbaiulynyń dúnietanymy men dini kózqarasy da jádit baǵytynda bolǵanyn tómende naqty derektermen keltiremiz. Qazaqtyń bas aqyn Abai esmi Muhtar Áýezovtyń zertteýlerinen keiin halyqqa keńinen tanyla bastady. Kóptegen eńbekter jazyp qaldyrsada, Abaidyń dúnietanymy men dinine bailanysty tustaryn astarlap nemese múldem aita almai ketti. Sol zertteýlerdiń ishinde Abai jolynyń orny erekshe ekeni barshamyzǵa málim. Endi sol «Abai jolynyń» myna bir jerine nazar aýdarsaq: Abai jolynyń ekinshi kitabynyń «Eńiste» bólimindegi siýjette Abai Áigerimge úilengennen soń jaz ben qys boiy úide otyryp orys kitaptaryn oqyp shyǵyp, erte kóktemde eldiń barlyǵy qystaýda otyrǵanda Áigerimniń otaýyn alyp Jidebaidan Aqshoqyǵa kóshedi. Ózimen birge áke-sheshe aýylynan jas balalardy jáne Kishkene molda degen tárbieshi moldasymen ala keledi. Qora salatyn ustalardyń qasynda Áigerim, Erbol júredi, al Abai bolsa byltyr jazda bastaǵan orys kitaptarynyń birin oqyp úide otyrady. Sol kezde Áigerim, Erbol jáne Kishkene molda úige kiredi. Úide otyrǵan Abaidy kóre salyp Kishkene molda óziniń tańdanysyn jasyra almaidy.
- Hudaýándá! Búgin jańa qoranyń irgesi kóterilip jatqanda, Abai nege barmady? Men soǵan hairanmyn. Ózi saý ma eken? Álde syrhatpa? [5, 118 b], – dep daýryǵa suraidy, conda Áigerim aitady:
- Syrhattan saý, biraq bizdiń qora salǵanymyzdan góri bul kisiniń bundaǵy mashaqaty qiynba deimin. Sodan qoly timei jatsa kerek! [5, 118 b], – dep. Sosyn áńgimege Abaidyń ózi kirisedi.
- Meniń mashaqatym kirpish qalaýshy, úi-dúken salýshy tóreniń mashaqatynan aýyr desem, Erbol ekeýiń kúlesińǵoi. Biraq tóreniń eńbeginiń arty – úi bolsa, meni de solai, dál búgin tańda qýantyp otyrǵan bir kúi bar! [5, 118 b], – dep jaýap beredi. Sosyn Abaidyń dosy Erbol qaljyńdap bylai aitady.
- Ońasha, salqyn úide, tórt qabat kórpeniń ústinde qybyr etpei otyrǵan kisiniń mashaqatynan zor mashaqat bar deisiń be! [5, 118 b], – dep. Sosyn Kishkene molda óziniń tańǵalysyn taǵy bir ret bildiredi.
- Úi-jai sizdiń turashaq mekenińiz. Búgin sát kúni dostaryńyz, halal jar júftińiz jaqsy bir tilekpen kóterdi. Sizdiń sol saǵatta úi ishińizdiń jaqsy tilegine qatynaspaǵanyńyz meni shyn hairan etedi! [5, 118 b], – dep. Sosyn Áigerim, Erbol birinen keiin biri sóz alyp qaljyńdap otyrǵanda, Abai júrek jardy sózin aitady. Sondaǵysy byltyr jazda oqyp bastaǵan orys kitaptarynyń mán-maǵynasyna endi, dál qazir qora salynyp bitkende tolyq túsine bastaǵanyn, soǵan shyn qýanyp otyrǵanyn aitady. Sol túsingen kitaby Pýshkinniń uzaq áńgimesi «Dýbrovskii» edi. Ony Kishkene moldaǵa moldalar tilimen jetkizedi, iaǵni medrese shákirti erinbei jyldar boiy oqysa, bir sátte sol talapty shákirtke, dúnie esigi keń ashylyp ketkendei kórinedi, sol kez medrese shákirti úshin eń bir baqytty shaq. Ony moldalar «mutalaǵasy ashylǵany» deidi, dep baiyppen túsindiredi. Al qazir bolsa men ustassyz shákirt kúiimde «mutalaǵam ashylǵan» sáti dep sózin aiaqtaidy.
Abaidyń bul sózin Áigerim qoldap shubat quisa, Erbol ishtei maquldap otyrǵanda, Kishkene moldanyń kóńli basyna shyǵyp Abaidy maquldamaǵanyn M.Áýezov jaqsy keltiredi. Osy jerden bastap taza jáditshildik pen qadimshildik arasyndaǵy diskýsiiany jaqsy baiandap beredi. Kim bilsin M.Áýezov osy talas-tartysty keńinen baiandar ma edi? Eger sol kezeń ateisttik zaman bolmaǵanda? Sonymen Kishkene moldanyń qarsylyǵy.
- «Mutalaǵa ashyldy» demek, Mantih, Ǵaqaiydty oqyp júrip, «Qafiia», «Sharh Ǵabdollany» óz talabymen halfesiz, haziretsiz, dárissiz fáhimleitin bolsa, soǵan aitsa lázim. Bolmasa, orystyń állá nindi «shytri-mytriyn» fahimledim dep «mutalaǵany» bul jerde sóz qylý múmkin emes. Onyńyz hám hata, Abai! [5, 118 b], – dedi. Sosyn M.Áýezov Abaidyń Kishkene moldany toqta dep zilmen tyiyp tastaǵanyn, odan keiin shubatyn bir simirip alyp sóz bastaǵanyn jazady. Abai.
- Bizdiń búgingi hálfá, házrát, kóp ishan, ǵulamalarymyzdyń osyndai bir sory bar edi, Kishkene molda, siz de sodan arylmaǵan jansyz ǵoi! [5, 118 b], – deidi. Osy aitylǵan oi-pikirlerden biz qadim men jadit ókiliniń ashyq aitysyn kóre alamyz. Abai sózin tyńdap otyrǵan Kishkene moldanyń jaýaby.
- Abai, siz islamiiat, ǵarabiiat jolynda sóileseńiz, men esh nárse aitpas edim. Siz kimniń kitabyn, neni aityp otyrsyz? Dúniiaýi ǵylym májýsi, nasranilerde qadimnen bar bolatyn, bálki, eshbir musylman ǵalimi ony ózine qanaǵat qylarlyq, shúkirana eterlik bilim sanamaǵany qaida? [5, 118 b], – deidi. Osy jerde M.Áýezov ózi aitystyryp otyrǵan avtorlarǵa naqty pikir bildirmese de, óziniń jeke kózqarasyn bildiredi. M.Áýezov.
- Abai jańa bir bahas, uzaq bahas bolaryn ańǵarsa da, Kishkene moldamen sózdi uzartqysy kelmedi. Oiynda kóp dálelder bola turyp, moldany toqtatatyn birer-aq sózdi aitýdy qajet dep bildi [5, 118 b]. Abai.
- «Eshbir ǵulama» deisiz, «aitpaǵan» dedińiz. Ózgeni qoiǵanda paiǵambardyń hadisinde «ǵulamanyń jazý jazǵan qara siiasi – shahidtiń qanynan qymbat» degen sózdi qaitesiz? Ekinshi ǵalemniń, insi jynnyń jaralmysh tarihyn, tek «Qyssasúl Ánbieden» bilgen bilimniń aty da bilim be? Adam qaýymynyń, bar násiliniń minez-qulqyn tek qana «Qyryq hadis», «Laýhy-nama», «Fihqkáidáni» turǵysynan tanyp-bilgen de jubanysh pa? [5, 118 b], – degen Abaiǵa Kishkene molda bylai jaýap qatady.
- Ol az bolsa, oqyńyz! Bar ǵumyryńyzdy sarf etip oqyp kórińiz. Bálki, musylman ǵulamalaryn oqyńyz. Sizdiń bir ǵumarańyzǵa jeterlik bilim sodan da tabylar! [5, 118 b]. Osy jerden M.Áýezov bul aitysty Abai sózimen aiaqtaǵandy jón sanap, óziniń súiikti keiipkerin jeńiske jaqyndatyp qoiady. Shyndyq, ómirde de solai bolatyn. Óitkeni qadim jolyn ustaýshylardyń sany kemip, ult ziialylyrynyń kóbisi jádit baǵytyn qoldaityn. Zaman talabyna jaýap beretinde jáditshilder edi. Abai.
- Men sizge hairanmyn da, molda! Musylmanshylyq qaǵidasy «ǵylym qaida bolsa, kimde bolsa, sonan al» dese bolar edi. Siz aitqan óris meniń de biraz sharlaǵan jerlerim. Men ǵylymnyń, iaǵni fánniń kóp ǵasyrlar boiy adam balasy jiǵan qazynasyna qol artamyn dep sapar shektim. Siz oqymaǵan adam bolsańyz bir sári. Ózińiz ustaz sanalasyz. Biraq ǵylymdy bir-aq joldan, bir-aq tar asýdan izde deisiz. Ǵylym demek, sheksiz keń dúnie demek emes pe edi. Musylman ǵulamalarynyń danalary Sokrat hakimnen, Aflatonnan, Aristotolden oqymap pa? Solar musylman ba edi! Ailar, jyldar boiy izdep otyrǵan bir talibul ǵylymdy kóresiz de, «izdenbe, alysqa umtylma» dep etekten tartasyz! [5, 118 b], – dep toqtap, sońǵy sózinde árbir talaptyń sońǵy jetetin bir báige tóbesi bolady sol jerde jolyǵarmyz dep M.Áýezov Abai sózin óte kórkem túrde aiaqtaidy. Sońynan «Dúmshe molda din buzar» degizip moldany Erbolǵa bir mazaqtatyp alady. Sol sátte Kishkene moldanyń jyndanyp úiden shyǵyp ketkenine deiin jaqsy jazyp qaldyrǵan.
Abaidyń dini teologiialyq kózqarasy men dúnietanymyna bailanysty jerleri álide bolsa kóp zertteýdi qajet etedi. Joǵaryda keltirilgen dilog Abaidyń dini tanymynyń kishkene ǵana kórinisi desekte bolady. Óitkeni M.Áýezov óz zamanyna bailanysty zerttemegen Abaidyń óleńderi men qara sózderi kóp. Sol óleńderi men qara sózderi arqyly Abai dúmshe moldalardy qatty synaǵan. Olardyń dogmalyq kózqarastaryn, nadandyǵyn, eldi buzatyndyǵyn aiyptap kóptegen óleńderi men qara sózderinde ótkir synǵa alǵan. Solardyń biri:
Nadannyń kóńlin basyp tur,
Qarańǵylyq perdesi.
Aqyldan boiy qashyq tur,
Oiynda bira-aq sharýasy.
Kitapty molda teris oqyr,
Daǵaradai bop sáldesi.
Mal qumar kóńli – bek soqyr,
Búrkitten kembe jem jesi? [6, 129 b]. Osy siiaqty óleń joldary men qara sózderin zertteýdiń búgingi kúnde mańyzy zor ekendigin taǵy bir aitqymyz keledi. Óitkeni jastardyń jappai dinge bet burýy, teologiialyq bilimderdi arap memleketterinde oqyp kelip, elimizde joǵaryda keltirgen Kishkene molda men Abai aitysynyń qaitalanýy bizdi qynjyltady. Sondyqtan Abai shyǵarmalarynyń dini tustaryn túbegeili zertteý búgingi kúnniń kezek kúttirmes talaby. Zertteýdi qorytyndylai kele taǵy bir mysaldy keltire ketkendi jón sanap otyrmyn. Ábish Jirenshinniń 1959 jylǵy shyqqan «Abai jáne orystyń uly revoliýtsiiashyl demokrattary» atty eńbeginde avtor Abaidyń dinge kózqarasy bóliminde bylai deidi.
Ómiriniń sońǵy jyldarynda Abaidyń dinge kózqarasy burynǵydan da bosańsi túsedi. Bul jóninde sol ýaqyttardaǵy Abaimen kezdesken adamdardyń estegileri dálel bola alady
«1897» jyly men qystygúni men Kámali hazirettiń medresesinde oqyp júrgenimde Musabai noǵaidyń úiinde turatyn Abaiǵa baryp sálem berdim, - Niiazbek Keldibekuly. Abai kitap oqyp jatyr eken, basyn kóterip alyp menen, ne kásip isteisiń dep surady. Men turyp, medresede «Bidan» deitin kitap oqyp jatqanymdy aittym.
Abai meniń betime nazaryn sala qarap, Bidan bastaǵanda arabsha «Qudai» ol dúniede de, bul dúniede de sen izgi baqytty bolasyń» degen sózben bastalady. Sen osy eki dúniede baqytty bolamyn dep júrsiń be? – dedi, jaýap qaitara almai, úndemei qalǵanymda, Abai: bilim izdeseń oryssha oqy, mal izdeseń, qyrǵa baryp egin sal, al Bidannan eshbir paida joq» [7, 119-120 bb]. – dedi, deidi. Qorytyndylai kele aitatynymyz joǵarydaǵy Abai aitqan orys tilin qazir aǵylshyn tili alǵandai. Qandai dindar adam bolsańda ǵylym men tehnikanyń tilinen kesh qalmaýdy, urpaǵyna ósiet etip qaldyryp otyr.
Janbolat Sambetov
Dintaný magistri
Paidalanylǵan ádebietter:
- Qazaqstan tarihy ádistemelik jýrnal. Qańtar 1 (18) 2005 j. 80 bet.
- Túrkologiia jýrnaly №3 (23), 2006 j. 128 bet.
- Abai jýrnaly №4. 2006 j. 112 bet.
- Ult taǵlymy jýrnaly №3. 2003 j. 268 bet.
- Abai joly: Roman-epopeia. Ekinshi kitap. Abai. – Almaty: «Jazýshy» 2006. – 432 bet.
- Abai (Ibrahim Qunanbaev). Óleńder, poemalar, aýdarmalar men qara sózder. – Almaty: «Jibek joly» 2005. – 488 bet.
- Ábish Jirenshin. «Abai jáne orystyń uly reoliýtsiiashyl demokrattary» Almaty: «Qazaq memlekettik baspasy» 1959. – 266 bet
