حٸح عاسىر سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق عۇلامالارىنىڭ دٸني مەدەني كٶزقاراستارى جايلى عىلىمي زەرتتەۋلەر قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە جان-جاقتى قولعا الىنا باستادى. جالپى ادام بالاسى جارالعالى بەرٸ ٶمٸرگە, قورشاعان ورتاعا دەگەن كٶزقاراستارى بٸر بولماعان. ادامداردىڭ ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراستارىنىڭ سان الۋاندىعى قوعام دامۋىنىڭ العىشارتى دەسەك, وي ساناسى بيٸك, پاراساتى مول, اقىلى كٶپ عالىمدار مەن عۇلامالار, بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ شىعىپ قوعامدى العا سٷيرەپ وتىرعانى بارشامىزعا بەلگٸلٸ دٷنيە. تاريح سىيلاعان سونداي پەرزەنتتەر ارقاسىندا ادام مەن قوعامنىڭ دامۋى ەربٸر حالىقتا بولعان. سولاردىڭ باستاۋىن سوكرات, پلاتون, اريستوتەل, پيفاگور ت.ب. عۇلامالار باستاپ وتىر دەسەك, وسى عۇلاما ويشىلدار ەڭبەگٸنەن, قازٸر بٸز بارلىق عىلىمدار سالاسىنىڭ باستاۋىن كٶرە الامىز. اتاپ ايتساق فيلوسوفييا, دٸن, ەتيكا جەنە ەستەتيكا, ماتەماتيكا, فيزيكا, ساياسات, گەومەترييا, مەدەنيەت, تاريح ت.ب. كٶپتەگەن عىلىم سالالارىن اتاۋعا بولادى. قوعام دامۋىنا ەسەر ەتكەن تاعى بٸر نەگٸزگٸ فاكتور ول قۇداي تاراپىنان جٸبەرٸلگەن پايعامبارلار جەنە سول پايعامبارلارعا تٷسٸرٸلگەن كيەلٸ كٸتاپتار. ۋاقىت-ۋاقىتىمەن حالىقتى جاقسىلىققا, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋگە شاقىرىپ پايعامبارلار كەلٸپ, تۋرا جولدى كٶرسەتٸپ قۇلشىلىق ەتۋ فورمالارىن تٷسٸندٸرٸپ كەتتٸ. الدىڭعىلارىن ايتپاعاندا سوڭعى پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.ۋ. نٸڭ كٶزٸن كٶرٸپ داۋسىن ەستٸگەن ساحابالاردىڭ دٸن مەن قۇدايعا دەگەن كٶزقاراستارى ۋاقىت ٶتٸپ تٷرلٸ بولا باستادى. سول سەنٸم مەن دٸني كٶزقاراس نەگٸزٸ, كەرەك دەسەڭٸز مەملەكەت قۇراۋشى فاكتورعا اينالدى.
بٸزدٸڭ زەرتتەۋٸمٸزگە نەگٸز بولعاندا وسى ٸشكٸ سەنٸم مەسەلەسٸ. حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق عۇلامالارىنىڭ كٶزقاراستارى بٸرنەشە توپقا بٶلٸنسە دە, قازٸر بٸز ەكٸ باعىتىن قاراستىراتىن بولامىز. ٶيتكەنٸ زەرتتەۋگە نەگٸز بولعاندا وسى ەكٸ باعىت. بٸرٸنشٸسٸ «قاديم», بۇل تەرميندٸ زەرتتەۋشٸ عالىم ل.جۇماليەۆانىڭ ماقالاسىنان كەلتٸرسەك. قاديم – دٸني باعىتتاعى مولدا جالداپ, ساۋات اشتىرعان مەكتەپتٸ ايتادى. ساباق اراب تٸلٸندە, فەودالدىق-سوسلوۆييالىق مازمۇندا جٷرگٸزٸلەدٸ. ەسٸرەسە, ەپتيەك, قۇران, سوفى اللايار, شارقيتاب, مۇحتاسار, قىرىق پارىز نەگٸزدەرٸ وقىتىلادى. ولاردىڭ ەڭ باستىلارى بۇحارا, سامارقان قالالارىندا ورانالاسقان. بٸر انىعى, ٸرٸ مەشٸت جاندارىندا قاديم مەكتەپتەرٸ نەگٸزدەگٸ دەرٸسحانا بولدى. مۇنى كٶبٸنشە مولدادان ساباق الدىق دەگەن ەسكٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸ انىقتايدى. مەكتەپتەر كەيدە بايلاردىڭ دەمەۋٸمەن جۇمىس جاسادى. قاتاڭ تەرتٸپ بولدى, سونداي-اق ساباق ناقتى ۋاقىتپەن جٷرگەن جوق. ەل اراسىندا مىناداي مازمۇنداعى ٶلەڭ بار:
سالدىر-سالدىر سەرسەنبٸ,
كٷتكەنٸمٸز بەيسەنبٸ.
جۇما بٸزدٸڭ دوسىمىز,
سەنبٸ بٸزدٸڭ قاسىمىز, - دەيتٸن. مۇنداعى سالدىر سەرسەنبٸ – سەتتٸ كٷن ساناۋمەن ساباقتىڭ تەز ٶتۋٸ ساباقتالادى. بەيسەنبٸ – مولدا بەيسەنبٸلٸككە كەتەدٸ دە, ساباق توقتايدى («بەيسەنبٸلٸك» قازاق اۋىلدارىندا بەيسەنبٸ كٷنٸ ٶلگەن ادامدارعا ياعني ەرۋاقتارعا باعىشتاپ قۇران وقىتىلادى, مولدا بەيسەنبٸ كٷنٸ قۇران وقۋعا كەتەدٸ), جۇما – قاسيەتتٸ كٷن دەمالىس. ال, سەنبٸ دەرٸس تولىق جٷرەدٸ. سوندىقتان ول قاس سانالادى [1, 73 ب].
ەكٸنشٸسٸ «جەديديزم «ۋسۋل-ٷ جەديد» (جەديت تەسٸلٸ) العاشقى تٷرٸك زييالىلىق قوزعالىسى بولىپ تابىلاتىن جەديتشٸلٸك قوزعالىسى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنىڭ باسىندا تٸل, وقۋ-اعارتۋ جەنە دٸنمەن بايلانىستى سالالارداعى جاڭارۋ قوزعالىسى رەتٸندە باستالعان بولاتىن. بۇل قوزعالىستىڭ ليدەرلەرٸ ابدٷلناسىر كۋرساۆي (1770-1814), مۋھابەددين مارجاني (1815-1889), ابدۋلكايۋم ناسىر (1824-1907), جەنە ھۋسەين فەيزھاني (1826-1866) بولدى. جەديتشٸلٸك – رەسەيدەگٸ تٷرٸك حالىقتارىندا بولعان ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ نەتيجەسٸندە جەنە وسى ٶزگەرٸستەردٸڭ ىقپالىمەن جاندانعان ويانۋ, جاڭالىق قوزعالىسى. كەيٸنٸرەك «ۋسۋل-ٷ جەديد» قوزعالىسى بٷكٸل تٷرٸك ەلەمٸنە تاراۋ جولىن ٸزدەدٸ.
بۇل قوزعالىس ەڭ الدىمەن اعارتۋ سالاسىندا جاڭالىقتار ەنگٸزۋدٸ ماقسات ەتكەن. تاتار مەكتەپتەرٸندە جاڭا وقۋ ەدٸسٸنٸڭ قولدانىلۋىنىڭ تالقىلانۋى كەزٸندە ەسكٸ ەدٸستٸ قولدايتىن «قاديمشٸلەر» جاڭا ەدٸستٸ قولدايتىن «جەديتشٸلدەر» اراسىندا بٸر تارتىس باستالعان بولاتىن» [2, 116 ب], - دەپ ياشار شاحينوعلى «جەديتشٸلٸك جەنە يسمايل گاسپارالى» دەگەن ماقالاسىندا ٶز ويىن ارى قاراي ٶربٸتەدٸ. بۇل پٸكٸرمەن بٸزدە تولىق كەلٸسەمٸز. جەديتشٸلدەر مەن قاديمشٸلدەر اراسىندا تارتىس ۇزاققا سوزىلعان. بٸر-بٸرٸن ٷنەمٸ سىناپ وتىرعان. بۇل تالاس-تارتىستا دەرلٸك جەديت باعىتىن ۇستانعان عالىمدار جەڭٸسكە جەتٸپ وتىرعان. ٶيتكەنٸ جەديتشٸلدەر دٸن ٸلٸمدەرٸمەن قاتار زاماناۋي پەندەردٸ دە مەدرەسەلەردە وقىتۋدى قولداعان. قاديم مەكتەپتەرٸ 1905 جىلدان كەيٸن كٷرت كەمٸپ كەتتٸ. ونىڭ سەبەبٸ جەديت مەكتەپتەرٸ ماڭىزى جاعىنان ودان جوعارى تۇردى. ساباق تٶتە وقۋ بويىنشا جٷرٸپ, ەدەبيەت, تٸل, ەسەپ, تاريح, تابيعاتتانۋ پەندەرٸ قامتىلدى. ماماندار ۋفاداعى عالييا, حۋساينييا, ورىنبورداعى مۋحامەدييا مەن قازان مەدرەسەلەرٸنەن كەلدٸ. جەديت مەكتەبٸن بٸتٸرگەندەردٸڭ بولاشاعى دا بولدى. ٶيتكەنٸ ودان كەيٸن ۋفا, قازان مەدرەسەلەرٸندە وقىپ, تٸلماش, حاتشى قىزمەتتەرٸن اتقارۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى [1, 73 ب]. ل.جۇماليەۆانىڭ جوعارىداعى پٸكٸرٸن ەرٸپتەسٸ عالىم د.قىدىرەلٸدە قولدايدى. ول ٶز عىلىمي زەرتتەۋٸندە بىلاي جازادى: جەديتشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, مۇسىلمانداردىڭ ارتتا قالۋلارىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ مۇسىلمانداردىڭ دٸندٸ, سونىڭ ٸشٸندە دٸننٸڭ قاينار كٶزٸ قۇران كەرٸم مەن حاديستٸ دۇرىس تٷسٸنبەۋٸنٸڭ جەنە اعارتۋ ٸسٸنٸڭ زامان تالابىنا ساي جولعا قويىلماي وتىرۋىنان تۋىنداعان ەدٸ. ال, ەسكٸلٸكتٸ جاقتاۋشى قادىمشىل مولدالار بولسا, جەديتشٸلدەردٸڭ بۇل پٸكٸرٸمەن كەلٸسپەيتٸن ەدٸ. مٸنە, سوندىقتان, جاڭاشىلدار مەن قادىمشىلدار اراسىنداعى العاشقى كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر دە دٸن نەگٸزدەرٸ مەن مەكتەپ مەدرەسەلەر تٶڭٸرەگٸندە باس كٶتەرگەن بولاتىن.
تاريحتان بەلگٸلٸ, رەسەي قول استىنداعى مۇسىلمان جۇرتشىلىعىنىڭ تەگٸس مويىنداپ, بەت تٷزەيتٸن دٸني ورتالىعى بۇحارا بولاتىن. ٶيتكەنٸ, كٶپتەگەن عاسىرلار بويى تەك تٷركٸستاننىڭ عانا ەمەس, كٷللٸ مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ ٸرٸ عىلىمي جەنە مەدەني ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولعان بۇحارا قالاسى دٸن عىلىمى مەن دٷنيەۋي عىلىمداردىڭ جەنە سوپىلىق ٶمٸردٸڭ بٸتە قايناسقان ورتاسى ەدٸ. مەدرەسەلەردە مەديتسينا, ماتەماتيكا, حيمييا, استرونومييا سيياقتى عىلىم سالالارىمەن بٸرگە دٸني ٸلٸمدەردٸ تەرەڭ وقىتاتىن بۇحاراعا يسلام دٷنيەسٸنٸڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸنەن شەكەرتتەر اعىلىپ جاتاتىن. الايدا, ۋاقىت ٶتە كەلە بۇحاراداعى وقۋ ورىندارى دا توقىراۋعا ۇشىراپ, كەرٸ كەتە باستادى. جەديتشٸلدٸك قوزعالىسىنىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ سادريددين اينيدٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇحارا مەدرەسەلەرٸنٸڭ قۇلدىراۋ حVI عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي, بۇحارا حانى ابدوللا حاننىڭ 1587 جىلى شيرازدان كەلگەن قوناق پروفەسسور ميرزاجان شيرازيدٸ شەيح ۋل-ۋلەما ەتٸپ تاعايىنداۋمەن بٸرگە باستالدى. دەرەككە سٷيەنسەك, وسى ۋاقىتتان باستاپ, م.شيرازي, مەدرەسەلەردەگٸ وقۋ باعدارلامالارىنا دٷنيەلٸك پەندەردٸڭ وقىتىلۋىنا تيىم سالعان كٶرٸنەدٸ. س.اينيدٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەسكٸ بۇحارا مەدرەسەلەرٸندە 10-12 جىل بويى بٸلٸم الاتىن شەكٸرتتەر مۇندا تەك دٸني ٸلٸمدەردٸ عانا ٷيرەنەتٸن, ال, ماتەماتيكا, گەومەترييا, تاريح, مەديتسينا سيياقتى دٷنيەۋي ٸلٸمدەر تٸپتەن وقىتىلمايتىن ەدٸ. سونداي-اق, مەدرەسەلەرگە باسشىلىق ەتەتٸن كەيبٸر اتاققۇمار مولدالار دا ٶز اتتارىن شىعارۋ ماقساتىندا مەدرەسەدەگٸ وقۋ باعدارلاماسىنا ٶزدەرٸ جازعان شەرھ جەنە ھاشيەلەرٸن, ياعني تٷسٸنٸكتەمەلەر مەن قوسىمشالارىن قوسىپ, ۋاقىت ٶتە كەلە نەگٸزگٸ كٸتاپتاردىڭ وقىلماي قالۋىنا نەگٸز بولدى [3, 12-13 ب].
د.قىدىرەلٸنٸڭ پٸكٸرٸمەن ٷندەس كەلەتٸن پٸكٸرلەر كٶپ, سولاردىڭ بٸرٸ زەرتتەۋشٸ عالىم ق.جامالوۆ. ق.جامالوۆ 2003 جىل «ۇلت تاعلىمى جۋرنالىندا» بەرگەن عىلىمي زەرتتەۋٸندە مىناداي قىزىقتى دەرەك كەلتٸرەدٸ «قازاق دالاسىندا حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا كەڭ تاراي باستاعان تاعى بٸر ەلەۋمەتتٸك قوزعالىس تاتار حالقىنىڭ الدىڭعى قاتارلى زييالى قاۋىمىنىڭ اراسىندا پايدا بولعان جەديدشٸلدٸك «جاڭاشىلدىقتىڭ سينونيمٸ... ونىڭ جاقتاستارىنىڭ كەرتەرتپالىققا قارسى كٷرەسٸ» بولدى. جەديد – قوعامدىق ٶمٸر جاڭارۋى, ول اراب سٶزٸنەن اۋدارعاندا «جاڭا» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
جەديدشٸلدٸك پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارلىق ساياساتى نەگٸزٸندە پايدا بولىپ, ونىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ قويعان تالاپتارىنىڭ رەسەي ورتالىعىنداعى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ناقتى سۇرانىستارىنا سەيكەس قالىپتاستى. ونىڭ قاتارىنا ٶتكەن ٶمٸر سالت-سانالارىنىڭ قارسىلاستارى, العا ٶربۋدٸڭ عىلىمي نەگٸزٸن قالاۋعا تالپىنۋشىلار, اعارتۋشىلىقتىڭ جاڭا جولىن ۇستاۋدى دەرٸپتەۋشٸلەر بٸرٸكتٸ. تاريحي زامان قوعامدىق ساناسى تۋرالى دەرەكتٸ «ايقاپتا» جاڭاشا وقۋ تۋرالى جازىلعان «كٶكشەتاۋدا كٶرگەندەرٸم» دەگەن ماقالادان كەلتٸرەتٸن بولساق, وندا «ەندٸ مۇنان بىلاي بالالارىڭىزدى ورىسشا, مۇسىلمانشا بٸردەي وقىتىپ, دٸنٸ مەن كٷندەرٸنە بٸردەي يە بولاتىنداي قىلىپ تەربيەلەي كٶرٸڭٸزدەر...» دەگەن جەديدشٸلدٸك ويمەن قاتار ناۋان قازٸرەت ايتتى دەگەن قارسى قوعامدىق پٸكٸردٸڭ بولعانىن كٶرەمٸز.
- قۇداي ساقتاسىن, گازەت جۋرنال ھەم جاڭا شىققان كٸتاپتار بولسا, الىپ وقىماق تٷگٸل قولدارىڭىزعا دا ۇستاماڭىزدار... جەنە قۇداي ساقتاسىن, تٶتە وقۋمەن وقىتاتىن مۇعالٸمدەر ۇستاپ بالالارىڭىزدى بۇزىپ الىپ جٷرمەڭٸزدەر, ودان قايتا نادان بولىپ قالعانى ارتىق...
جاستاردىڭ تەربيەسٸ مەن ساۋات اشۋ مەسەلەلەرٸ جەديدشٸلەردٸڭ نازارىندا بولدى. ەسكٸ قادٸمدٸك وقۋ ارقىلى ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرەتٸن ماماندار دايارلاۋدىڭ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن كٶرە بٸلگەن ولار وقۋ ورىندارىندا رەفورمالار جٷرگٸزٸلۋٸن, انا تٸلٸ مەن ورىس تٸلدەرٸن كٸرگٸزۋدٸ قولدادى» [4, 126-127 ب], – دەي كەلە ولاردىڭ جاڭا بٸر بەلەسٸنە شوقان, ىبىراي, اباي باستاعان حالىق اعارتۋشىلارىن قوسادى.
حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىر باس كەزەڭٸندە قازاق دالاسىندا عانا ەمەس ورتا ازييا مەن تٷركييادا دا جەديت پەن قاديم ٶكٸلدەرٸنٸڭ تالاس تارتىسى قىزىعان كەز ەكەنٸن بٸز جوعارىدا كٶپتەگەن مىسالدارمەن كەلتٸرٸپ ٶتتٸك. ال سول زاماندا ٶمٸر سٷرگەن اباي قۇنانبايۇلىنىڭ دٷنيەتانىمى مەن دٸني كٶزقاراسى دا جەديت باعىتىندا بولعانىن تٶمەندە ناقتى دەرەكتەرمەن كەلتٸرەمٸز. قازاقتىڭ باس اقىن اباي ەسمٸ مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ زەرتتەۋلەرٸنەن كەيٸن حالىققا كەڭٸنەن تانىلا باستادى. كٶپتەگەن ەڭبەكتەر جازىپ قالدىرسادا, ابايدىڭ دٷنيەتانىمى مەن دٸنٸنە بايلانىستى تۇستارىن استارلاپ نەمەسە مٷلدەم ايتا الماي كەتتٸ. سول زەرتتەۋلەردٸڭ ٸشٸندە اباي جولىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنٸ بارشامىزعا مەلٸم. ەندٸ سول «اباي جولىنىڭ» مىنا بٸر جەرٸنە نازار اۋدارساق: اباي جولىنىڭ ەكٸنشٸ كٸتابىنىڭ «ەڭٸستە» بٶلٸمٸندەگٸ سيۋجەتتە اباي ەيگەرٸمگە ٷيلەنگەننەن سوڭ جاز بەن قىس بويى ٷيدە وتىرىپ ورىس كٸتاپتارىن وقىپ شىعىپ, ەرتە كٶكتەمدە ەلدٸڭ بارلىعى قىستاۋدا وتىرعاندا ەيگەرٸمنٸڭ وتاۋىن الىپ جيدەبايدان اقشوقىعا كٶشەدٸ. ٶزٸمەن بٸرگە ەكە-شەشە اۋىلىنان جاس بالالاردى جەنە كٸشكەنە مولدا دەگەن تەربيەشٸ مولداسىمەن الا كەلەدٸ. قورا سالاتىن ۇستالاردىڭ قاسىندا ەيگەرٸم, ەربول جٷرەدٸ, ال اباي بولسا بىلتىر جازدا باستاعان ورىس كٸتاپتارىنىڭ بٸرٸن وقىپ ٷيدە وتىرادى. سول كەزدە ەيگەرٸم, ەربول جەنە كٸشكەنە مولدا ٷيگە كٸرەدٸ. ٷيدە وتىرعان ابايدى كٶرە سالىپ كٸشكەنە مولدا ٶزٸنٸڭ تاڭدانىسىن جاسىرا المايدى.
- حۇداۋەندە! بٷگٸن جاڭا قورانىڭ ٸرگەسٸ كٶتەرٸلٸپ جاتقاندا, اباي نەگە بارمادى? مەن سوعان حايرانمىن. ٶزٸ ساۋ ما ەكەن? ەلدە سىرحاتپا? [5, 118 ب], – دەپ داۋرىعا سۇرايدى, cوندا ەيگەرٸم ايتادى:
- سىرحاتتان ساۋ, بٸراق بٸزدٸڭ قورا سالعانىمىزدان گٶرٸ بۇل كٸسٸنٸڭ بۇنداعى ماشاقاتى قيىنبا دەيمٸن. سودان قولى تيمەي جاتسا كەرەك! [5, 118 ب], – دەپ. سوسىن ەڭگٸمەگە ابايدىڭ ٶزٸ كٸرٸسەدٸ.
- مەنٸڭ ماشاقاتىم كٸرپٸش قالاۋشى, ٷي-دٷكەن سالۋشى تٶرەنٸڭ ماشاقاتىنان اۋىر دەسەم, ەربول ەكەۋٸڭ كٷلەسٸڭعوي. بٸراق تٶرەنٸڭ ەڭبەگٸنٸڭ ارتى – ٷي بولسا, مەنٸ دە سولاي, دەل بٷگٸن تاڭدا قۋانتىپ وتىرعان بٸر كٷي بار! [5, 118 ب], – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. سوسىن ابايدىڭ دوسى ەربول قالجىڭداپ بىلاي ايتادى.
- وڭاشا, سالقىن ٷيدە, تٶرت قابات كٶرپەنٸڭ ٷستٸندە قىبىر ەتپەي وتىرعان كٸسٸنٸڭ ماشاقاتىنان زور ماشاقات بار دەيسٸڭ بە! [5, 118 ب], – دەپ. سوسىن كٸشكەنە مولدا ٶزٸنٸڭ تاڭعالىسىن تاعى بٸر رەت بٸلدٸرەدٸ.
- ٷي-جاي سٸزدٸڭ تۇراشاق مەكەنٸڭٸز. بٷگٸن سەت كٷنٸ دوستارىڭىز, حالال جار جٷفتٸڭٸز جاقسى بٸر تٸلەكپەن كٶتەردٸ. سٸزدٸڭ سول ساعاتتا ٷي ٸشٸڭٸزدٸڭ جاقسى تٸلەگٸنە قاتىناسپاعانىڭىز مەنٸ شىن حايران ەتەدٸ! [5, 118 ب], – دەپ. سوسىن ەيگەرٸم, ەربول بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ سٶز الىپ قالجىڭداپ وتىرعاندا, اباي جٷرەك جاردى سٶزٸن ايتادى. سونداعىسى بىلتىر جازدا وقىپ باستاعان ورىس كٸتاپتارىنىڭ مەن-ماعىناسىنا ەندٸ, دەل قازٸر قورا سالىنىپ بٸتكەندە تولىق تٷسٸنە باستاعانىن, سوعان شىن قۋانىپ وتىرعانىن ايتادى. سول تٷسٸنگەن كٸتابى پۋشكيننٸڭ ۇزاق ەڭگٸمەسٸ «دۋبروۆسكيي» ەدٸ. ونى كٸشكەنە مولداعا مولدالار تٸلٸمەن جەتكٸزەدٸ, ياعني مەدرەسە شەكٸرتٸ ەرٸنبەي جىلدار بويى وقىسا, بٸر سەتتە سول تالاپتى شەكٸرتكە, دٷنيە ەسٸگٸ كەڭ اشىلىپ كەتكەندەي كٶرٸنەدٸ, سول كەز مەدرەسە شەكٸرتٸ ٷشٸن ەڭ بٸر باقىتتى شاق. ونى مولدالار «مۇتالاعاسى اشىلعانى» دەيدٸ, دەپ بايىپپەن تٷسٸندٸرەدٸ. ال قازٸر بولسا مەن ۇستاسسىز شەكٸرت كٷيٸمدە «مۇتالاعام اشىلعان» سەتٸ دەپ سٶزٸن اياقتايدى.
ابايدىڭ بۇل سٶزٸن ەيگەرٸم قولداپ شۇبات قۇيسا, ەربول ٸشتەي ماقۇلداپ وتىرعاندا, كٸشكەنە مولدانىڭ كٶڭلٸ باسىنا شىعىپ ابايدى ماقۇلداماعانىن م.ەۋەزوۆ جاقسى كەلتٸرەدٸ. وسى جەردەن باستاپ تازا جەديتشٸلدٸك پەن قاديمشٸلدٸك اراسىنداعى ديسكۋسييانى جاقسى بايانداپ بەرەدٸ. كٸم بٸلسٸن م.ەۋەزوۆ وسى تالاس-تارتىستى كەڭٸنەن باياندار ما ەدٸ? ەگەر سول كەزەڭ اتەيستتٸك زامان بولماعاندا? سونىمەن كٸشكەنە مولدانىڭ قارسىلىعى.
- «مۇتالاعا اشىلدى» دەمەك, مانتيح, عاقايىدتى وقىپ جٷرٸپ, «قافييا», «شارح عابدوللانى» ٶز تالابىمەن حالفەسٸز, حازٸرەتسٸز, دەرٸسسٸز فەھٸملەيتٸن بولسا, سوعان ايتسا لەزٸم. بولماسا, ورىستىڭ ەللە نيندي «شىتري-مىتريىن» فاھٸملەدٸم دەپ «مۇتالاعانى» بۇل جەردە سٶز قىلۋ مٷمكٸن ەمەس. ونىڭىز ھەم حاتا, اباي! [5, 118 ب], – دەدٸ. سوسىن م.ەۋەزوۆ ابايدىڭ كٸشكەنە مولدانى توقتا دەپ زٸلمەن تىيىپ تاستاعانىن, ودان كەيٸن شۇباتىن بٸر سٸمٸرٸپ الىپ سٶز باستاعانىن جازادى. اباي.
- بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ حەلفە, حەزرەت, كٶپ يشان, عۇلامالارىمىزدىڭ وسىنداي بٸر سورى بار ەدٸ, كٸشكەنە مولدا, سٸز دە سودان ارىلماعان جانسىز عوي! [5, 118 ب], – دەيدٸ. وسى ايتىلعان وي-پٸكٸرلەردەن بٸز قاديم مەن جاديت ٶكٸلٸنٸڭ اشىق ايتىسىن كٶرە الامىز. اباي سٶزٸن تىڭداپ وتىرعان كٸشكەنە مولدانىڭ جاۋابى.
- اباي, سٸز يسلامييات, عارابييات جولىندا سٶيلەسەڭٸز, مەن ەش نەرسە ايتپاس ەدٸم. سٸز كٸمنٸڭ كٸتابىن, نەنٸ ايتىپ وتىرسىز? دٷنيياۋي عىلىم مەجۋسي, ناسرانيلەردە قاديمنەن بار بولاتىن, بەلكي, ەشبٸر مۇسىلمان عاليمٸ ونى ٶزٸنە قاناعات قىلارلىق, شٷكٸرانا ەتەرلٸك بٸلٸم ساناماعانى قايدا? [5, 118 ب], – دەيدٸ. وسى جەردە م.ەۋەزوۆ ٶزٸ ايتىستىرىپ وتىرعان اۆتورلارعا ناقتى پٸكٸر بٸلدٸرمەسە دە, ٶزٸنٸڭ جەكە كٶزقاراسىن بٸلدٸرەدٸ. م.ەۋەزوۆ.
- اباي جاڭا بٸر باحاس, ۇزاق باحاس بولارىن اڭعارسا دا, كٸشكەنە مولدامەن سٶزدٸ ۇزارتقىسى كەلمەدٸ. ويىندا كٶپ دەلەلدەر بولا تۇرىپ, مولدانى توقتاتاتىن بٸرەر-اق سٶزدٸ ايتۋدى قاجەت دەپ بٸلدٸ [5, 118 ب]. اباي.
- «ەشبٸر عۇلاما» دەيسٸز, «ايتپاعان» دەدٸڭٸز. ٶزگەنٸ قويعاندا پايعامباردىڭ حاديسٸندە «عۇلامانىڭ جازۋ جازعان قارا سيياسي – شاھيدتٸڭ قانىنان قىمبات» دەگەن سٶزدٸ قايتەسٸز? ەكٸنشٸ عالەمنٸڭ, ينسٸ جىننىڭ جارالمىش تاريحىن, تەك «قىسساسٷل ەنبيەدەن» بٸلگەن بٸلٸمنٸڭ اتى دا بٸلٸم بە? ادام قاۋىمىنىڭ, بار نەسٸلٸنٸڭ مٸنەز-قۇلقىن تەك قانا «قىرىق حاديس», «لاۋحى-ناما», «فيحقكەيدەني» تۇرعىسىنان تانىپ-بٸلگەن دە جۇبانىش پا? [5, 118 ب], – دەگەن ابايعا كٸشكەنە مولدا بىلاي جاۋاپ قاتادى.
- ول از بولسا, وقىڭىز! بار عۇمىرىڭىزدى سارف ەتٸپ وقىپ كٶرٸڭٸز. بەلكي, مۇسىلمان عۇلامالارىن وقىڭىز. سٸزدٸڭ بٸر عۇماراڭىزعا جەتەرلٸك بٸلٸم سودان دا تابىلار! [5, 118 ب]. وسى جەردەن م.ەۋەزوۆ بۇل ايتىستى اباي سٶزٸمەن اياقتاعاندى جٶن ساناپ, ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸ كەيٸپكەرٸن جەڭٸسكە جاقىنداتىپ قويادى. شىندىق, ٶمٸردە دە سولاي بولاتىن. ٶيتكەنٸ قاديم جولىن ۇستاۋشىلاردىڭ سانى كەمٸپ, ۇلت زييالىلىرىنىڭ كٶبٸسٸ جەديت باعىتىن قولدايتىن. زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتٸندە جەديتشٸلدەر ەدٸ. اباي.
- مەن سٸزگە حايرانمىن دا, مولدا! مۇسىلمانشىلىق قاعيداسى «عىلىم قايدا بولسا, كٸمدە بولسا, سونان ال» دەسە بولار ەدٸ. سٸز ايتقان ٶرٸس مەنٸڭ دە بٸراز شارلاعان جەرلەرٸم. مەن عىلىمنىڭ, ياعني فەننٸڭ كٶپ عاسىرلار بويى ادام بالاسى جيعان قازىناسىنا قول ارتامىن دەپ ساپار شەكتٸم. سٸز وقىماعان ادام بولساڭىز بٸر سەرٸ. ٶزٸڭٸز ۇستاز سانالاسىز. بٸراق عىلىمدى بٸر-اق جولدان, بٸر-اق تار اسۋدان ٸزدە دەيسٸز. عىلىم دەمەك, شەكسٸز كەڭ دٷنيە دەمەك ەمەس پە ەدٸ. مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ دانالارى سوكرات حاكيمنەن, افلاتوننان, اريستوتولدەن وقىماپ پا? سولار مۇسىلمان با ەدٸ! ايلار, جىلدار بويى ٸزدەپ وتىرعان بٸر تاليبۇل عىلىمدى كٶرەسٸز دە, «ٸزدەنبە, الىسقا ۇمتىلما» دەپ ەتەكتەن تارتاسىز! [5, 118 ب], – دەپ توقتاپ, سوڭعى سٶزٸندە ەربٸر تالاپتىڭ سوڭعى جەتەتٸن بٸر بەيگە تٶبەسٸ بولادى سول جەردە جولىعارمىز دەپ م.ەۋەزوۆ اباي سٶزٸن ٶتە كٶركەم تٷردە اياقتايدى. سوڭىنان «دٷمشە مولدا دٸن بۇزار» دەگٸزٸپ مولدانى ەربولعا بٸر مازاقتاتىپ الادى. سول سەتتە كٸشكەنە مولدانىڭ جىندانىپ ٷيدەن شىعىپ كەتكەنٸنە دەيٸن جاقسى جازىپ قالدىرعان.
ابايدىڭ دٸني تەولوگييالىق كٶزقاراسى مەن دٷنيەتانىمىنا بايلانىستى جەرلەرٸ ەلٸدە بولسا كٶپ زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن ديلوگ ابايدىڭ دٸني تانىمىنىڭ كٸشكەنە عانا كٶرٸنٸسٸ دەسەكتە بولادى. ٶيتكەنٸ م.ەۋەزوۆ ٶز زامانىنا بايلانىستى زەرتتەمەگەن ابايدىڭ ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸ كٶپ. سول ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸ ارقىلى اباي دٷمشە مولدالاردى قاتتى سىناعان. ولاردىڭ دوگمالىق كٶزقاراستارىن, ناداندىعىن, ەلدٸ بۇزاتىندىعىن ايىپتاپ كٶپتەگەن ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸندە ٶتكٸر سىنعا العان. سولاردىڭ بٸرٸ:
ناداننىڭ كٶڭلٸن باسىپ تۇر,
قاراڭعىلىق پەردەسٸ.
اقىلدان بويى قاشىق تۇر,
ويىندا بٸرا-اق شارۋاسى.
كٸتاپتى مولدا تەرٸس وقىر,
داعاراداي بوپ سەلدەسٸ.
مال قۇمار كٶڭلٸ – بەك سوقىر,
بٷركٸتتەن كەمبە جەم جەسٸ? [6, 129 ب]. وسى سيياقتى ٶلەڭ جولدارى مەن قارا سٶزدەرٸن زەرتتەۋدٸڭ بٷگٸنگٸ كٷندە ماڭىزى زور ەكەندٸگٸن تاعى بٸر ايتقىمىز كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ جاستاردىڭ جاپپاي دٸنگە بەت بۇرۋى, تەولوگييالىق بٸلٸمدەردٸ اراپ مەملەكەتتەرٸندە وقىپ كەلٸپ, ەلٸمٸزدە جوعارىدا كەلتٸرگەن كٸشكەنە مولدا مەن اباي ايتىسىنىڭ قايتالانۋى بٸزدٸ قىنجىلتادى. سوندىقتان اباي شىعارمالارىنىڭ دٸني تۇستارىن تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كەزەك كٷتتٸرمەس تالابى. زەرتتەۋدٸ قورىتىندىلاي كەلە تاعى بٸر مىسالدى كەلتٸرە كەتكەندٸ جٶن ساناپ وتىرمىن. ەبٸش جيرەنشيننٸڭ 1959 جىلعى شىققان «اباي جەنە ورىستىڭ ۇلى رەۆوليۋتسيياشىل دەموكراتتارى» اتتى ەڭبەگٸندە اۆتور ابايدىڭ دٸنگە كٶزقاراسى بٶلٸمٸندە بىلاي دەيدٸ.
ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارىندا ابايدىڭ دٸنگە كٶزقاراسى بۇرىنعىدان دا بوساڭسي تٷسەدٸ. بۇل جٶنٸندە سول ۋاقىتتارداعى ابايمەن كەزدەسكەن ادامداردىڭ ەستەگٸلەرٸ دەلەل بولا الادى
«1897» جىلى مەن قىستىگٷنٸ مەن كەمالي حازٸرەتتٸڭ مەدرەسەسٸندە وقىپ جٷرگەنٸمدە مۇساباي نوعايدىڭ ٷيٸندە تۇراتىن ابايعا بارىپ سەلەم بەردٸم, - نييازبەك كەلدٸبەكۇلى. اباي كٸتاپ وقىپ جاتىر ەكەن, باسىن كٶتەرٸپ الىپ مەنەن, نە كەسٸپ ٸستەيسٸڭ دەپ سۇرادى. مەن تۇرىپ, مەدرەسەدە «بيدان» دەيتٸن كٸتاپ وقىپ جاتقانىمدى ايتتىم.
اباي مەنٸڭ بەتٸمە نازارىن سالا قاراپ, بيدان باستاعاندا ارابشا «قۇداي» ول دٷنيەدە دە, بۇل دٷنيەدە دە سەن ٸزگٸ باقىتتى بولاسىڭ» دەگەن سٶزبەن باستالادى. سەن وسى ەكٸ دٷنيەدە باقىتتى بولامىن دەپ جٷرسٸڭ بە? – دەدٸ, جاۋاپ قايتارا الماي, ٷندەمەي قالعانىمدا, اباي: بٸلٸم ٸزدەسەڭ ورىسشا وقى, مال ٸزدەسەڭ, قىرعا بارىپ ەگٸن سال, ال بيداننان ەشبٸر پايدا جوق» [7, 119-120 بب]. – دەدٸ, دەيدٸ. قورىتىندىلاي كەلە ايتاتىنىمىز جوعارىداعى اباي ايتقان ورىس تٸلٸن قازٸر اعىلشىن تٸلٸ العانداي. قانداي دٸندار ادام بولساڭدا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تٸلٸنەن كەش قالماۋدى, ۇرپاعىنا ٶسيەت ەتٸپ قالدىرىپ وتىر.
جانبولات سامبەتوۆ
دٸنتانۋ ماگيسترٸ
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:
- قازاقستان تاريحى ەدٸستەمەلٸك جۋرنال. قاڭتار 1 (18) 2005 ج. 80 بەت.
- تٷركولوگييا جۋرنالى №3 (23), 2006 ج. 128 بەت.
- اباي جۋرنالى №4. 2006 ج. 112 بەت.
- ۇلت تاعلىمى جۋرنالى №3. 2003 ج. 268 بەت.
- اباي جولى: رومان-ەپوپەيا. ەكٸنشٸ كٸتاپ. اباي. – الماتى: «جازۋشى» 2006. – 432 بەت.
- اباي (يبراھيم قۇنانباەۆ). ٶلەڭدەر, پوەمالار, اۋدارمالار مەن قارا سٶزدەر. – الماتى: «جٸبەك جولى» 2005. – 488 بەت.
- ەبٸش جيرەنشين. «اباي جەنە ورىستىڭ ۇلى رەوليۋتسيياشىل دەموكراتتارى» الماتى: «قازاق مەملەكەتتٸك باسپاسى» 1959. – 266 بەت
