«Ekspress K» degen saryjaǵal sait Abaidy kústanalaǵan kólemdi maqala jariialapty. Buǵan deiin de uly aqynǵa ýly tilin bezeitin «jat kózqarastaǵy» jerlesterimizdi kórgen edik. Myna sait sonyń bárinen asyp túsip, «Abai ómirde bolmaǵan» dep aidy aspanǵa shyǵaryp otyr. Atalǵan basylymnyń elge tanymal oligarhqa qatysy bar kórinedi. Demek bul maqalany sanasyz bireýdiń sandyraǵy dep jai qaraýǵa bolmaityn sekildi. Abaidyń-175 jyldyq mereitoiy kezinde osyndai ospadar maqala jazǵandarǵa «qoi» deidin qazaq biligi joq. Abaidyń atymen toi toilap júrgen mádeniet pen rýhaniiatqa jaýapty shendiler mundaida qulaǵy estimes, kózi kórmes bolyp qalady.
Malim.kz saity osy materialǵa qatysty zertteýshi Asan Omarovqa habarlasyp, pikirin bilgen eken. Abaitanýshynyń jaýabyn nazarlarńyzǵa usynyp otyrmyz.
«Abai bolmaǵan» degen ne sumdyq!
«Ekspress K» degen basylymnyń kókten izdegeni jerden tabyldy, bilem. Taiaýda ǵana (18.07.2020) basqy betine «Zagadka Abaia: velichaishii neizvestnyi poet Kazahstana» (qazaqshasy – «Abai jumbaǵy: Qazaqstannyń beimálim uly aqyny») atty daýly maqalany aiqara ǵyp basypty. Shiki materialdyń avtory – Zaýre Bataeva degen qaryndasymyz. Avtor aidy aspanǵa bir-aq shyǵarypty: «Abai degen aqyn ómirde bolmaǵan, Abai murasy deitinderińiz alash arystary shyǵarmalarynyń jinaǵy» dep! O, toba-ai, Abai bolǵan joq degendi de estidik-aý. Mássaǵan mámpási, jai ǵana súikei salmaǵan, joq-bardy terip «ǵylymi jańalyq» ashqan. «Jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty» degen osyndai-aq bolar!
Maqalany oqyp shyǵýdyń ózi de ońai emes. Bastan-aiaq sandyraq, Abai aitqandai, «beker bosqa ezedúr» dep, qoldy bir-aq siltep, nazar aýdarmasaq ta bolar edi. Biraq, biraq… Záýre hanymnyń artynda milliondaǵan záýreler beinesi qalqaiyp tursa she. Kúnde kóretin ómirdiń ashy shyndyǵy – ainalamyz orys mektebinde tálim-tárbie alǵan, sol tilde qalyptasqan býyn. Olarda ulttyq sana taiaz, iaki tipti joq. Soraqy maqala sol ultsyzdyqtyń aidai aiǵaǵy. Kóńildi muzdatqan, júrek syzdatqan jáit te, mine, osy.
Sonymen, Záýre hanym Abaiǵa ne úshin shúilikken? Ol kóldei jazbasynyń kirispesinde bylai dep aǵynan jarylǵan eken: «Keiingi býyn ókilderin, ásirese, ashyndyratyny – alǵash ret 1933 jyly Qara sózder (proza) degen ataýmen jaryq kórip, 1945 jyly orys tilinde Slova Nazidaniia (Ulaǵatty sózder) dep aýdarylǵan prozasyndaǵy Abaidyń qazaqtar týraly zárli de unamsyz pikiri, qazaqtardyń «jalqaý», «nadan», «birin-biri kóre almaityn qyzǵanshaq», qala berdi, «bir-birine dushpan» dep sipattalýy». Abyz babamyzǵa ashynǵan avtor: «Abai – qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy qazaq ultyna degen qurmettiń tómendigine ǵana emes, oǵan qosa, qazaqtardyń kóshpendi ata-babalaryna degen syi-qurmettiń joǵalýyna da jaýapty» dep túiedi. Mine, Abaidy taný deńgeiimizdiń siqy osy!
Záýre Bataeva - keiingi tolqynnyń ókili. Oǵan bylai deýi de dálel: «Kúmán áleýmettik media alańynda da týyndaǵan bolatyn. Mysaly, 2017 jyly bir bloger Abaidyń qara sózderin bir top keńes nasihatshylary 1930 jyldary jazyp shyǵýy yqtimal ekeni jaily pikirin bildirip, «Abai» degen adamnyń shynymen bolǵanyna shúbá keltirgen edi. Osyǵan bailanysty týyndaǵan pikir-talas urys-keriske ainalyp, blogerdi balaǵattap, oǵan qoqan-loqy kórsetildi. …Biz áli kúnge «Abai» dep ataityn adam kim bolǵan? Bizde Abaiǵa tiesili dep senetin shyǵarmalardyń barlyǵyn osy adam jazdy ma? degen másele jabýly jatyr».
Osy keltirilgen úzindi avtordyń maqsatyn, oilaý júiesin uǵýǵa múmkindik beredi. Iá, kúmán keltirýge árkim quqyly. Átteń, qisyndy bolsa.
Apyr-ai, ótken ǵasyrda qaimana qazaq Abai ósietine qulaq asty, ózin-ózi tárbieledi. Muny qalai umyttyq? Aldyńǵy býyn, ásirese, qara sózden esken súiispenshilikpen júregimen qabyldap, kózine jas ala otyryp oqyp edi-aý. Keshegi Shákárim, Álihan, Ahmet, Muhtarlar shyǵarmanyń túpnusqasy bar ma, arhiviń káne dep suramaǵan. Nege? Óitkeni, olar «myń jyl júrse – dámi ketpeitin» (Maǵjan), ózge eshkim de aita almaityn Abaidyń dýaly sózin ishki dúniesimen sezingen. Basyn shaiqap, tańyrqaǵan bolatyn.
Endi kelip, Abai sózi ekendigine qujat talap etilýde. Osy zamannyń surqy. Abaidyń zor mahabbatyn túisinip, onan sabaq alý múmkindiginen qol úzdik. «Sonda jaýap bere alman men beishara, Sizderge erkin tier, baiqap qara» dep ózi kóre bilip, eskertip ketkendei, ólisinde de «janyn kúidirgenimiz» qalai? Keshegi býyn men búgingi býynnyń, dáldi aitqanda, keshegi qazaqtyq pen búgingi qazaqtyń arasynda tereń shyńyraý bólip jatyr. Mine, daýly maqala osy qaterdiń de betin ashyp kórsetip otyr.
Qolǵa qalam alǵyzǵan maqsat – áleýmettik jelini jarǵan «zertteýshilik» eńbektiń taraýlaryn (jiyny alty taraý) saralaý, soǵan kósheiik.
Áýelgi, «Neizvestnye i zapreshennye istorii» degen taraýda Bataeva HIH ǵasyrdaǵy qazaqtyń tarihi háline sholý jasaǵan. Saiyn dalada kóship-qonǵan qarańǵy halyqta qanbir jaqsylyq bolsyn, saýatsyz kóshpeli ortadan danyshpan adamnyń shyǵýy múmkin be? Árine, joq depti. Álihan Peterborda ýniversitet támamdasa, Abai qyr qazaǵy, nebary úsh jyldyq medreseni támamdaǵan. Mine, sovet ideologtary osyny jasyrdy, orys mádenietin jaqtaǵan Abaidy basyna kóterdi dep kúrsinedi Záýre hanym (kóshpeli zaman shyndyǵyn aitqyzbady degenine qarap, ádebietshi bola tura, «Abai joly» epopeiasyn oqymaǵan ba degen kúmándi oiǵa qamalasyz).
Sóitip, Záýre kóshpeli dáýirge murnyn shúiire qaraidy. Onyń bilýinshe, Jambyl jyraý siiaqty Abai da sovettik saiasattyń quraly ǵana. Joǵaryda aitqandai, avtor Abaidyń ishki dúniesinen beihabar. Aqiqattan góri óziniń erýditsiiasyn kórsetý mańyzdyraq bolǵany soqyrǵa taiaq ustatqandai kórinip tur. Eńbektiń irgetasyna áý bastan ótirik pen qisynsyzdyq qalanǵan.
«Kto byl Abai?» degen kelesi taraýǵa keleiik. Kóp sózdiń toq eteri – eshqandai jazba derekter joq jerde, ol adamnyń ózi de, murasy da kúmándi degen ideiaǵa saiady. Abaidyń ǵylymi biografiiasy joq deidi Záýre. Shyndyǵynda uly ómir búge-shigesine deiin aian. Áýezov Abai biografiiasyn tórt ret túgendegen, ondaǵan estelikter óz aldyna bir tóbe. Biraq Záýre naizasyn kóshpeli órkenietke qaratady, Abaida eń bolmaǵanda bir paraq saqtalmaǵan, orys dostarynyń birde biri ondai aqyn bar demegen dep. Kóshpeli qyr qazaǵy Abaidyń sózi túgil, esimi, týǵan kúni de arhivte joq. Demek, asyl murany oniki deý kúmándi. Mysalǵa Múrseiittiń eki júz bettik qoljazba dápterindegi mura Abaidiki emes, óziniń tól shyǵarmalary bolsa she? Mine, Záýreniń oilaý júiesi osyǵan saiady. Kúlesiń be, jylaisyń ba. Abaidyń 1909 jylǵy tuńǵysh jinaǵyna da kúmán keltirip, falsifikatsiia degen oi tastaidy. Synshy qaryndas bul qalai, ol kúnde adamdar ótirikshi ia aqymaq bolǵan ba? dep oilanbaǵan sekildi.
Maqalanyń osynaý orta tusynda Záýreniń basty ideiasy – Abai poeziiasynyń avtory Abai emes, Álihan Bókeihanov dep dáleldeý ekenin áreń túsinesiń (Álekeń aramyzǵa tirilip kelse, men qoǵam qairatkeri ári ǵalymmyn, al «qazaqtyń basy aqyny» qylǵandaryń qai sasqandaryń dep kúńirener edi-aý). Aita keteri, sóz bolyp otyrǵan taraýda 19 ádebietke silteme jasalǵan. Kóbisi kereksiz, «dlia ponta» degendei, oryssha oqyǵan-toqyǵan jastardy ilandyra túsý amaly ǵana. Shyn peiilimen izdengen adam tizimge Kákitaidyń, Árhamnyń, Kókbaidyń jazbalaryn qosar edi. «Abai kim bolǵan?» degenniń jaýaby solarda ǵoi. Ásirese, Turaǵul esteliginiń orny bólek, onda ákesiniń qai óleńdi qashan, qandai jaǵdaida jazǵany esh boiamasyz, taiǵa tańba basqandai anyq kórsetilgen.
Kelesi taraýǵa keleiik, ol – «Kirgizskaia stepnaia gazeta» dep atalǵan. Nege ekeni belgisiz, osy basylym Záýre hanymǵa erekshe qadirli, ystyq. Shyndyǵynda bul «Tárjiman» gazetimen salystyra qaraǵanda eshqandai salmaǵy joq, general-gýbernatorǵa baǵynyshty, tirajy az, bedelsizdeý gazet bolǵan. Iá, onda Abaidyń eki óleńi jariialandy. Osy faktige Záýre hanym erekshe qadalyp, bir keremet derek dep eseptegen. Adamnyń oiyna kelmes, qisynbas pikirler aitqan. Sonyń biri – Abai men Qyr balasy bir adam degen topshylaý. Ózi sóilesin: «Nelzia li dopýstit, chto Abai, Kyr balasy i Alihan Býkeihanov byli odnim i tem je chelovekom? Kak pokajet nasha statia, eta gipoteza vpolne dopýstima». Álihan Abaidyń Maǵaýiia degen balasymen qurdas. Eki tulǵa qalaisha bir adam bolmaq? Bul «gipotezańa» oryssha oqyǵan urpaq, bálkim, ilanar, biraq kókiregi oiaý qazaq balasy ony aýlaq serperi sózsiz, Záýre hanym! «Dala ýalaiaty», ekinshi aty «Kirgizskaia stepnaia gazeta» degen basylym betinde jariialanǵan Abaidyń óleńderi men Abaiǵa qatysy bolýy múmkin eki maqalanyń mán-jaiy sóz bolǵaly qashan. Mysalǵa osy joldardyń avtory daiarlaǵan «Abai. Jańa úlgidegi basylym» degen eki tomdyq tolyq jinaqta «Dala ýalaiaty» gazetinde kimniń, neni jariialaǵany zertteldi, anyqtaldy, osyny aita otyraiyn.
Záýre Bataeva búirekten siraq shyǵaryp, jańa atalǵan jalǵyz gazetke súiene otyryp, «Abai dep júrgenimiz Álihan Bókeihanov» degen tujyrym jasaǵan. Osynyń ózinen-aq onyń abaitaný salasynda diletant ekeni áigilenip otyr. Bul taraýdaǵy silteme sany 35-ke jetken. Olardyń deni «Dala ýalaiaty gazetin» sholýǵa esh qatysy joq. Demek, bul da avtordyń kózboiaýshylyq, iaǵni psevdoǵylymdyq áreketi.
Kelesi taraý – «Rannie istochniki na rýsskom iazyke» degen. Avtor birdi aityp birge ketedi, ótirikti shyn etý qaidan ońai bolsyn. Aqyry, mátinniń orta tusynda 1905 jyly Abai týraly Álihan jazǵan nekrologqa toqtalǵan Záýre hanym mynadai bailamǵa keledi: «Pochemý v 1905 godý Býkeihanov opýblikoval nekrolog Abaia? Odin iz vozmojnyh otvetov zakliýchaetsia v tom, chto posle ýspeha dvýh stihotvorenii, opýblikovannyh v «Kirgizskoi stepnoi gazete» v 1889 godý, Býkeihanov pisal i drýgie stihi, jelal opýblikovat knigý etih stihov, no pri etom hotel izdat ih ot litsa drýgogo cheloveka – togo, kto projil iarkýiý i vyzyvaiýshýiý interes jizn, no ýje pokinýl etot mir, a znachit, emý nelzia býdet zadat nikakih voprosov. … V 1903 godý Býkeihanov eshe ne znal nastoiashego imeni Abaia, potomý chto eshe ne pridýmal ego».
Kórip otyrsyzdar, Záýre 1909 jylǵy jinaq Abaidiki emes, Álihandiki degen toqtamǵa kelgen. Sóitip, Abai – Álihan oilap tapqan mádeni proekti me? Qaidaǵy?! Ádebiet zertteýshisiniń Amerikany ashsam degen qulshynysy men «ǵajaiyp» logikalyq qarym-qabiletine basyńdy shaiqaisyń da qoiasyń.
Kelesi taraýdyń aty – «Alash Orda». Bataevanyń bilýinshe, «Abai» atty óleńder jinaǵym jaryq kórdi dep kóńili ornyqqan Álihan, endi saiasi proektisin, iaǵni Alash Orda qozǵalysyn uiymdastyrýdy qolǵa alǵan. Ahmet Baitursynov, Mirjaqyp Dýlatov úsheýi «Qazaq» gazetasynyń úsh redaktory bolǵan dep málimdeidi Záýre. Bul joly da kóp jerde basy artyq derekterdi tyqpalaǵan. Biz tek Abaidyń aýdarmalary týraly aitqanyna ǵana kidireiik. Záýre: «Kak mog kto-libo podýmat, chto ih sdelal kochevnik-kazah HIH veka, che rýsskoe obrazovanie sostavilo vsego tri mesiatsa ýrokov v tserkovno-prihodskoi shkole?» dep tárjime isin de Abaiǵa qimaidy. Páli, onda kim jasaǵan? Bul jaiynda: «Býkeihanov i ego dvoe molodyh kolleg byli naibolee veroiatnymi avtorami mnogochislennyh stihotvornyh perelojenii rýsskoi poezii, voshedshih v kanon Abaia», – dep shimirikpeidi-aý Záýre.
Mine, ashy shektei sozylǵan maqalanyń sońǵy taraýyna da kelip jettik, onyń aty – «Sovetskii period».
Bul taraýǵa 1933 jylǵy Qyzylorda qalasynda basylyp shyqqan Abaidyń tuńǵysh tolyq jinaǵy arqaý bolǵan. Bul jinaqtyń tarihy, iaǵni Muhtar Áýezovtiń ony qandai jaǵdaida daiarlaǵany, asyl murany jańa óleńdermen jáne qara sózdermen tolyqtyrǵany abaitanýshy ǵalymdarǵa ábden málim jáit. Biraq Záýre oqyrman sanasyna tek óz qiialynan týǵan mifterdi sińdirýdi qalaǵan. Qara sózder 1933 jylǵy jinaqta alǵash ret baspa betin kórdi. Záýre anaý-mynaý emes, olardy kim jazǵan degen máseleni qabyrǵadan qoiǵan da, olardy 1918-1920 jyldar aralyǵynda Júsipbek Aimaýytov jáne basqa da alash oqyǵandary jazyp shyqqan dep sensatsiialyq jańalyq aitqan. Al, kúrdeli de kólemdi hakimdik eńbek – «38-shi qara sózdi» kim jazǵan eken? Onyń da jaýaby daiar: «Miagkii, laskovyi ton etogo teksta, i bolee sotni primechanii, obiasniaiýshih islamskie poniatiia, sozdaiýt vpechatlenie, chto etot tekst pisal mýlla». Sońǵy sózderden, shyny kerek, shalqamnan túse jazdadym. Óitkeni, bul týyndy – álemdik teologiianyń shyńy, onyń tereń astaryna áli kúnge boilai almai kelemiz. Ái, ańǵaldyq-ai! Molda jazǵan dep qoiyp qalǵan. Atam qazaq: «Saýdyń tamaǵyn iship, jyndy kisiniń sózin sóilegeni nesi» degendi osyndaida aitqan siiaqty.
Maqala sońy «Qorytyndy» degen taraýmen tiianaqtalǵan. Soǵan qaraǵanda, sóz iesi ultqa aýadai qajetti eńbekti jazǵandai sezingen siiaqty. Óz tarapymnan avtorǵa «Boiyńa bitken daryndy oń baǵytqa jumsai bil!» dei kele, aitpaq birer aýyz qorytyndy pikirim mynaý.
Meiirimdi jaratýshy Iemiz qazaq halqyna Abaidai ustazdy bergen. Bul ondaǵan ulttarǵa buiyrmaǵan sirek baqyt. Sol bardy baǵalai almai, ondai ustaz bolǵan joq dep dáleldeýge tyrysý – aqylǵa qonbaityn qubylys hám ustaz rýhyna da aýyr jaza. Záýre hanym jazbasynyń bir ǵana paidaly jeri bar, ol – qazirgi qazaq qoǵamy men Abai arasy jer men kóktei alshaq ekenin kórsetti. Sonymen qatar, tili, tanymy boiynsha ulttyń ekige jarylǵanyn sezinip, qazaqtyń qazaqtyǵy quldyrap, ultsyzdaný protsessi shyrqaý shegine jetkenin taǵy bir ańdadyq. Ulttyń rýhani tutastyǵy úshin abaitanýdy mektepke, oqý-tárbie jumysyna shyndap engizý kerek. Áitpese joq. Úiretpesek, toitarys bermesek, jańylys basqan jastar qatary ózdiginen azaia qoimasy haq.
Asan Omarov,
zertteýshi.
