«ەكسپرەسس ك» دەگەن سارىجاعال سايت ابايدى كٷستانالاعان كٶلەمدٸ ماقالا جارييالاپتى. بۇعان دەيٸن دە ۇلى اقىنعا ۋلى تٸلٸن بەزەيتٸن «جات كٶزقاراستاعى» جەرلەستەرٸمٸزدٸ كٶرگەن ەدٸك. مىنا سايت سونىڭ بەرٸنەن اسىپ تٷسٸپ, «اباي ٶمٸردە بولماعان» دەپ ايدى اسپانعا شىعارىپ وتىر. اتالعان باسىلىمنىڭ ەلگە تانىمال وليگارحقا قاتىسى بار كٶرٸنەدٸ. دەمەك بۇل ماقالانى ساناسىز بٸرەۋدٸڭ ساندىراعى دەپ جاي قاراۋعا بولمايتىن سەكٸلدٸ. ابايدىڭ-175 جىلدىق مەرەيتويى كەزٸندە وسىنداي وسپادار ماقالا جازعاندارعا «قوي» دەيدٸن قازاق بيلٸگٸ جوق. ابايدىڭ اتىمەن توي تويلاپ جٷرگەن مەدەنيەت پەن رۋحانيياتقا جاۋاپتى شەندٸلەر مۇندايدا قۇلاعى ەستٸمەس, كٶزٸ كٶرمەس بولىپ قالادى.
Malim.kz سايتى وسى ماتەريالعا قاتىستى زەرتتەۋشٸ اسان وماروۆقا حابارلاسىپ, پٸكٸرٸن بٸلگەن ەكەن. ابايتانۋشىنىڭ جاۋابىن نازارلارڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
«اباي بولماعان» دەگەن نە سۇمدىق!
«ەكسپرەسس ك» دەگەن باسىلىمنىڭ كٶكتەن ٸزدەگەنٸ جەردەن تابىلدى, بٸلەم. تاياۋدا عانا (18.07.2020) باسقى بەتٸنە «زاگادكا ابايا: ۆەليچايشيي نەيزۆەستنىي پوەت كازاحستانا» (قازاقشاسى – «اباي جۇمباعى: قازاقستاننىڭ بەيمەلٸم ۇلى اقىنى») اتتى داۋلى ماقالانى ايقارا عىپ باسىپتى. شيكٸ ماتەريالدىڭ اۆتورى – زاۋرە باتاەۆا دەگەن قارىنداسىمىز. اۆتور ايدى اسپانعا بٸر-اق شىعارىپتى: «اباي دەگەن اقىن ٶمٸردە بولماعان, اباي مۇراسى دەيتٸندەرٸڭٸز الاش ارىستارى شىعارمالارىنىڭ جيناعى» دەپ! و, توبا-اي, اباي بولعان جوق دەگەندٸ دە ەستٸدٸك-اۋ. مەسساعان مەمپەسي, جاي عانا سٷيكەي سالماعان, جوق-باردى تەرٸپ «عىلىمي جاڭالىق» اشقان. «جەر استىنان جٸك شىقتى, ەكٸ قۇلاعى تٸك شىقتى» دەگەن وسىنداي-اق بولار!
ماقالانى وقىپ شىعۋدىڭ ٶزٸ دە وڭاي ەمەس. باستان-اياق ساندىراق, اباي ايتقانداي, «بەكەر بوسقا ەزەدٷر» دەپ, قولدى بٸر-اق سٸلتەپ, نازار اۋدارماساق تا بولار ەدٸ. بٸراق, بٸراق… زەۋرە حانىمنىڭ ارتىندا ميلليونداعان زەۋرەلەر بەينەسٸ قالقايىپ تۇرسا شە. كٷندە كٶرەتٸن ٶمٸردٸڭ اششى شىندىعى – اينالامىز ورىس مەكتەبٸندە تەلٸم-تەربيە العان, سول تٸلدە قالىپتاسقان بۋىن. ولاردا ۇلتتىق سانا تاياز, ياكي تٸپتٸ جوق. سوراقى ماقالا سول ۇلتسىزدىقتىڭ ايداي ايعاعى. كٶڭٸلدٸ مۇزداتقان, جٷرەك سىزداتقان جەيت تە, مٸنە, وسى.
سونىمەن, زەۋرە حانىم ابايعا نە ٷشٸن شٷيلٸككەن? ول كٶلدەي جازباسىنىڭ كٸرٸسپەسٸندە بىلاي دەپ اعىنان جارىلعان ەكەن: «كەيٸنگٸ بۋىن ٶكٸلدەرٸن, ەسٸرەسە, اشىندىراتىنى – العاش رەت 1933 جىلى قارا سٶزدەر (پروزا) دەگەن اتاۋمەن جارىق كٶرٸپ, 1945 جىلى ورىس تٸلٸندە سلوۆا نازيدانييا (ۇلاعاتتى سٶزدەر) دەپ اۋدارىلعان پروزاسىنداعى ابايدىڭ قازاقتار تۋرالى زەرلٸ دە ۇنامسىز پٸكٸرٸ, قازاقتاردىڭ «جالقاۋ», «نادان», «بٸرٸن-بٸرٸ كٶرە المايتىن قىزعانشاق», قالا بەردٸ, «بٸر-بٸرٸنە دۇشپان» دەپ سيپاتتالۋى». ابىز بابامىزعا اشىنعان اۆتور: «اباي – قازٸرگٸ قازاق قوعامىنداعى قازاق ۇلتىنا دەگەن قۇرمەتتٸڭ تٶمەندٸگٸنە عانا ەمەس, وعان قوسا, قازاقتاردىڭ كٶشپەندٸ اتا-بابالارىنا دەگەن سىي-قۇرمەتتٸڭ جوعالۋىنا دا جاۋاپتى» دەپ تٷيەدٸ. مٸنە, ابايدى تانۋ دەڭگەيٸمٸزدٸڭ سيقى وسى!
زەۋرە باتاەۆا - كەيٸنگٸ تولقىننىڭ ٶكٸلٸ. وعان بىلاي دەۋٸ دە دەلەل: «كٷمەن ەلەۋمەتتٸك مەديا الاڭىندا دا تۋىنداعان بولاتىن. مىسالى, 2017 جىلى بٸر بلوگەر ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸن بٸر توپ كەڭەس ناسيحاتشىلارى 1930 جىلدارى جازىپ شىعۋى ىقتيمال ەكەنٸ جايلى پٸكٸرٸن بٸلدٸرٸپ, «اباي» دەگەن ادامنىڭ شىنىمەن بولعانىنا شٷبە كەلتٸرگەن ەدٸ. وسىعان بايلانىستى تۋىنداعان پٸكٸر-تالاس ۇرىس-كەرٸسكە اينالىپ, بلوگەردٸ بالاعاتتاپ, وعان قوقان-لوقى كٶرسەتٸلدٸ. …بٸز ەلٸ كٷنگە «اباي» دەپ اتايتىن ادام كٸم بولعان? بٸزدە ابايعا تيەسٸلٸ دەپ سەنەتٸن شىعارمالاردىڭ بارلىعىن وسى ادام جازدى ما? دەگەن مەسەلە جابۋلى جاتىر».
وسى كەلتٸرٸلگەن ٷزٸندٸ اۆتوردىڭ ماقساتىن, ويلاۋ جٷيەسٸن ۇعۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. يە, كٷمەن كەلتٸرۋگە ەركٸم قۇقىلى. ەتتەڭ, قيسىندى بولسا.
اپىر-اي, ٶتكەن عاسىردا قايمانا قازاق اباي ٶسيەتٸنە قۇلاق استى, ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەدٸ. مۇنى قالاي ۇمىتتىق? الدىڭعى بۋىن, ەسٸرەسە, قارا سٶزدەن ەسكەن سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن جٷرەگٸمەن قابىلداپ, كٶزٸنە جاس الا وتىرىپ وقىپ ەدٸ-اۋ. كەشەگٸ شەكەرٸم, ەليحان, احمەت, مۇحتارلار شىعارمانىڭ تٷپنۇسقاسى بار ما, ارحيۆٸڭ كەنە دەپ سۇراماعان. نەگە? ٶيتكەنٸ, ولار «مىڭ جىل جٷرسە – دەمٸ كەتپەيتٸن» (ماعجان), ٶزگە ەشكٸم دە ايتا المايتىن ابايدىڭ دۋالى سٶزٸن ٸشكٸ دٷنيەسٸمەن سەزٸنگەن. باسىن شايقاپ, تاڭىرقاعان بولاتىن.
ەندٸ كەلٸپ, اباي سٶزٸ ەكەندٸگٸنە قۇجات تالاپ ەتٸلۋدە. وسى زاماننىڭ سۇرقى. ابايدىڭ زور ماحابباتىن تٷيسٸنٸپ, ونان ساباق الۋ مٷمكٸندٸگٸنەن قول ٷزدٸك. «سوندا جاۋاپ بەرە المان مەن بەيشارا, سٸزدەرگە ەركٸن تيەر, بايقاپ قارا» دەپ ٶزٸ كٶرە بٸلٸپ, ەسكەرتٸپ كەتكەندەي, ٶلٸسٸندە دە «جانىن كٷيدٸرگەنٸمٸز» قالاي? كەشەگٸ بۋىن مەن بٷگٸنگٸ بۋىننىڭ, دەلدٸ ايتقاندا, كەشەگٸ قازاقتىق پەن بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ اراسىندا تەرەڭ شىڭىراۋ بٶلٸپ جاتىر. مٸنە, داۋلى ماقالا وسى قاتەردٸڭ دە بەتٸن اشىپ كٶرسەتٸپ وتىر.
قولعا قالام العىزعان ماقسات – ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ جارعان «زەرتتەۋشٸلٸك» ەڭبەكتٸڭ تاراۋلارىن (جيىنى التى تاراۋ) سارالاۋ, سوعان كٶشەيٸك.
ەۋەلگٸ, «نەيزۆەستنىە ي زاپرەششەننىە يستوريي» دەگەن تاراۋدا باتاەۆا حٸح عاسىرداعى قازاقتىڭ تاريحي حەلٸنە شولۋ جاساعان. سايىن دالادا كٶشٸپ-قونعان قاراڭعى حالىقتا قانبٸر جاقسىلىق بولسىن, ساۋاتسىز كٶشپەلٸ ورتادان دانىشپان ادامنىڭ شىعۋى مٷمكٸن بە? ەرينە, جوق دەپتٸ. ەليحان پەتەربوردا ۋنيۆەرسيتەت تەمامداسا, اباي قىر قازاعى, نەبارى ٷش جىلدىق مەدرەسەنٸ تەمامداعان. مٸنە, سوۆەت يدەولوگتارى وسىنى جاسىردى, ورىس مەدەنيەتٸن جاقتاعان ابايدى باسىنا كٶتەردٸ دەپ كٷرسٸنەدٸ زەۋرە حانىم (كٶشپەلٸ زامان شىندىعىن ايتقىزبادى دەگەنٸنە قاراپ, ەدەبيەتشٸ بولا تۇرا, «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقىماعان با دەگەن كٷمەندٸ ويعا قامالاسىز).
سٶيتٸپ, زەۋرە كٶشپەلٸ دەۋٸرگە مۇرنىن شٷيٸرە قارايدى. ونىڭ بٸلۋٸنشە, جامبىل جىراۋ سيياقتى اباي دا سوۆەتتٸك ساياساتتىڭ قۇرالى عانا. جوعارىدا ايتقانداي, اۆتور ابايدىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸنەن بەيحابار. اقيقاتتان گٶرٸ ٶزٸنٸڭ ەرۋديتسيياسىن كٶرسەتۋ ماڭىزدىراق بولعانى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كٶرٸنٸپ تۇر. ەڭبەكتٸڭ ٸرگەتاسىنا ەۋ باستان ٶتٸرٸك پەن قيسىنسىزدىق قالانعان.
«كتو بىل اباي?» دەگەن كەلەسٸ تاراۋعا كەلەيٸك. كٶپ سٶزدٸڭ توق ەتەرٸ – ەشقانداي جازبا دەرەكتەر جوق جەردە, ول ادامنىڭ ٶزٸ دە, مۇراسى دا كٷمەندٸ دەگەن يدەياعا سايادى. ابايدىڭ عىلىمي بيوگرافيياسى جوق دەيدٸ زەۋرە. شىندىعىندا ۇلى ٶمٸر بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن ايان. ەۋەزوۆ اباي بيوگرافيياسىن تٶرت رەت تٷگەندەگەن, ونداعان ەستەلٸكتەر ٶز الدىنا بٸر تٶبە. بٸراق زەۋرە نايزاسىن كٶشپەلٸ ٶركەنيەتكە قاراتادى, ابايدا ەڭ بولماعاندا بٸر پاراق ساقتالماعان, ورىس دوستارىنىڭ بٸردە بٸرٸ ونداي اقىن بار دەمەگەن دەپ. كٶشپەلٸ قىر قازاعى ابايدىڭ سٶزٸ تٷگٸل, ەسٸمٸ, تۋعان كٷنٸ دە ارحيۆتە جوق. دەمەك, اسىل مۇرانى ونٸكٸ دەۋ كٷمەندٸ. مىسالعا مٷرسەيٸتتٸڭ ەكٸ جٷز بەتتٸك قولجازبا دەپتەرٸندەگٸ مۇرا ابايدٸكٸ ەمەس, ٶزٸنٸڭ تٶل شىعارمالارى بولسا شە? مٸنە, زەۋرەنٸڭ ويلاۋ جٷيەسٸ وسىعان سايادى. كٷلەسٸڭ بە, جىلايسىڭ با. ابايدىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناعىنا دا كٷمەن كەلتٸرٸپ, فالسيفيكاتسييا دەگەن وي تاستايدى. سىنشى قارىنداس بۇل قالاي, ول كٷندە ادامدار ٶتٸرٸكشٸ يا اقىماق بولعان با? دەپ ويلانباعان سەكٸلدٸ.
ماقالانىڭ وسىناۋ ورتا تۇسىندا زەۋرەنٸڭ باستى يدەياسى – اباي پوەزيياسىنىڭ اۆتورى اباي ەمەس, ەليحان بٶكەيحانوۆ دەپ دەلەلدەۋ ەكەنٸن ەرەڭ تٷسٸنەسٸڭ (ەلەكەڭ ارامىزعا تٸرٸلٸپ كەلسە, مەن قوعام قايراتكەرٸ ەرٸ عالىممىن, ال «قازاقتىڭ باسى اقىنى» قىلعاندارىڭ قاي ساسقاندارىڭ دەپ كٷڭٸرەنەر ەدٸ-اۋ). ايتا كەتەرٸ, سٶز بولىپ وتىرعان تاراۋدا 19 ەدەبيەتكە سٸلتەمە جاسالعان. كٶبٸسٸ كەرەكسٸز, «دليا پونتا» دەگەندەي, ورىسشا وقىعان-توقىعان جاستاردى يلاندىرا تٷسۋ امالى عانا. شىن پەيٸلٸمەن ٸزدەنگەن ادام تٸزٸمگە كەكٸتايدىڭ, ەرحامنىڭ, كٶكبايدىڭ جازبالارىن قوسار ەدٸ. «اباي كٸم بولعان?» دەگەننٸڭ جاۋابى سولاردا عوي. ەسٸرەسە, تۇراعۇل ەستەلٸگٸنٸڭ ورنى بٶلەك, وندا ەكەسٸنٸڭ قاي ٶلەڭدٸ قاشان, قانداي جاعدايدا جازعانى ەش بوياماسىز, تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كٶرسەتٸلگەن.
كەلەسٸ تاراۋعا كەلەيٸك, ول – «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» دەپ اتالعان. نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, وسى باسىلىم زەۋرە حانىمعا ەرەكشە قادٸرلٸ, ىستىق. شىندىعىندا بۇل «تەرجٸمان» گازەتٸمەن سالىستىرا قاراعاندا ەشقانداي سالماعى جوق, گەنەرال-گۋبەرناتورعا باعىنىشتى, تيراجى از, بەدەلسٸزدەۋ گازەت بولعان. يە, وندا ابايدىڭ ەكٸ ٶلەڭٸ جارييالاندى. وسى فاكتٸگە زەۋرە حانىم ەرەكشە قادالىپ, بٸر كەرەمەت دەرەك دەپ ەسەپتەگەن. ادامنىڭ ويىنا كەلمەس, قيسىنباس پٸكٸرلەر ايتقان. سونىڭ بٸرٸ – اباي مەن قىر بالاسى بٸر ادام دەگەن توپشىلاۋ. ٶزٸ سٶيلەسٸن: «نەلزيا لي دوپۋستيت, چتو اباي, كىر بالاسى ي اليحان بۋكەيحانوۆ بىلي ودنيم ي تەم جە چەلوۆەكوم? كاك پوكاجەت ناشا ستاتيا, ەتا گيپوتەزا ۆپولنە دوپۋستيما». ەليحان ابايدىڭ ماعاۋييا دەگەن بالاسىمەن قۇرداس. ەكٸ تۇلعا قالايشا بٸر ادام بولماق? بۇل «گيپوتەزاڭا» ورىسشا وقىعان ۇرپاق, بەلكٸم, يلانار, بٸراق كٶكٸرەگٸ وياۋ قازاق بالاسى ونى اۋلاق سەرپەرٸ سٶزسٸز, زەۋرە حانىم! «دالا ۋالاياتى», ەكٸنشٸ اتى «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» دەگەن باسىلىم بەتٸندە جارييالانعان ابايدىڭ ٶلەڭدەرٸ مەن ابايعا قاتىسى بولۋى مٷمكٸن ەكٸ ماقالانىڭ مەن-جايى سٶز بولعالى قاشان. مىسالعا وسى جولداردىڭ اۆتورى دايارلاعان «اباي. جاڭا ٷلگٸدەگٸ باسىلىم» دەگەن ەكٸ تومدىق تولىق جيناقتا «دالا ۋالاياتى» گازەتٸندە كٸمنٸڭ, نەنٸ جارييالاعانى زەرتتەلدٸ, انىقتالدى, وسىنى ايتا وتىرايىن.
زەۋرە باتاەۆا بٷيرەكتەن سيراق شىعارىپ, جاڭا اتالعان جالعىز گازەتكە سٷيەنە وتىرىپ, «اباي دەپ جٷرگەنٸمٸز ەليحان بٶكەيحانوۆ» دەگەن تۇجىرىم جاساعان. وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق ونىڭ ابايتانۋ سالاسىندا ديلەتانت ەكەنٸ ەيگٸلەنٸپ وتىر. بۇل تاراۋداعى سٸلتەمە سانى 35-كە جەتكەن. ولاردىڭ دەنٸ «دالا ۋالاياتى گازەتٸن» شولۋعا ەش قاتىسى جوق. دەمەك, بۇل دا اۆتوردىڭ كٶزبوياۋشىلىق, ياعني پسەۆدوعىلىمدىق ەرەكەتٸ.
كەلەسٸ تاراۋ – «راننيە يستوچنيكي نا رۋسسكوم يازىكە» دەگەن. اۆتور بٸردٸ ايتىپ بٸرگە كەتەدٸ, ٶتٸرٸكتٸ شىن ەتۋ قايدان وڭاي بولسىن. اقىرى, مەتٸننٸڭ ورتا تۇسىندا 1905 جىلى اباي تۋرالى ەليحان جازعان نەكرولوگقا توقتالعان زەۋرە حانىم مىناداي بايلامعا كەلەدٸ: «پوچەمۋ ۆ 1905 گودۋ بۋكەيحانوۆ وپۋبليكوۆال نەكرولوگ ابايا? ودين يز ۆوزموجنىح وتۆەتوۆ زاكليۋچاەتسيا ۆ توم, چتو پوسلە ۋسپەحا دۆۋح ستيحوتۆورەنيي, وپۋبليكوۆاننىح ۆ «كيرگيزسكوي ستەپنوي گازەتە» ۆ 1889 گودۋ, بۋكەيحانوۆ پيسال ي درۋگيە ستيحي, جەلال وپۋبليكوۆات كنيگۋ ەتيح ستيحوۆ, نو پري ەتوم حوتەل يزدات يح وت ليتسا درۋگوگو چەلوۆەكا – توگو, كتو پروجيل ياركۋيۋ ي ۆىزىۆايۋششۋيۋ ينتەرەس جيزن, نو ۋجە پوكينۋل ەتوت مير, ا زناچيت, ەمۋ نەلزيا بۋدەت زادات نيكاكيح ۆوپروسوۆ. … ۆ 1903 گودۋ بۋكەيحانوۆ ەششە نە زنال ناستوياششەگو يمەني ابايا, پوتومۋ چتو ەششە نە پريدۋمال ەگو».
كٶرٸپ وتىرسىزدار, زەۋرە 1909 جىلعى جيناق ابايدٸكٸ ەمەس, ەليحاندٸكٸ دەگەن توقتامعا كەلگەن. سٶيتٸپ, اباي – ەليحان ويلاپ تاپقان مەدەني پروەكتٸ مە? قايداعى?! ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸنٸڭ امەريكانى اشسام دەگەن قۇلشىنىسى مەن «عاجايىپ» لوگيكالىق قارىم-قابٸلەتٸنە باسىڭدى شايقايسىڭ دا قوياسىڭ.
كەلەسٸ تاراۋدىڭ اتى – «الاش وردا». باتاەۆانىڭ بٸلۋٸنشە, «اباي» اتتى ٶلەڭدەر جيناعىم جارىق كٶردٸ دەپ كٶڭٸلٸ ورنىققان ەليحان, ەندٸ ساياسي پروەكتٸسٸن, ياعني الاش وردا قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا العان. احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ ٷشەۋٸ «قازاق» گازەتاسىنىڭ ٷش رەداكتورى بولعان دەپ مەلٸمدەيدٸ زەۋرە. بۇل جولى دا كٶپ جەردە باسى ارتىق دەرەكتەردٸ تىقپالاعان. بٸز تەك ابايدىڭ اۋدارمالارى تۋرالى ايتقانىنا عانا كٸدٸرەيٸك. زەۋرە: «كاك موگ كتو-ليبو پودۋمات, چتو يح سدەلال كوچەۆنيك-كازاح حٸح ۆەكا, چە رۋسسكوە وبرازوۆانيە سوستاۆيلو ۆسەگو تري مەسياتسا ۋروكوۆ ۆ تسەركوۆنو-پريحودسكوي شكولە?» دەپ تەرجٸمە ٸسٸن دە ابايعا قيمايدى. پەلٸ, وندا كٸم جاساعان? بۇل جايىندا: «بۋكەيحانوۆ ي ەگو دۆوە مولودىح كوللەگ بىلي نايبولەە ۆەروياتنىمي اۆتورامي منوگوچيسلەننىح ستيحوتۆورنىح پەرەلوجەنيي رۋسسكوي پوەزيي, ۆوشەدشيح ۆ كانون ابايا», – دەپ شٸمٸرٸكپەيدٸ-اۋ زەۋرە.
مٸنە, اششى شەكتەي سوزىلعان ماقالانىڭ سوڭعى تاراۋىنا دا كەلٸپ جەتتٸك, ونىڭ اتى – «سوۆەتسكيي پەريود».
بۇل تاراۋعا 1933 جىلعى قىزىلوردا قالاسىندا باسىلىپ شىققان ابايدىڭ تۇڭعىش تولىق جيناعى ارقاۋ بولعان. بۇل جيناقتىڭ تاريحى, ياعني مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ونى قانداي جاعدايدا دايارلاعانى, اسىل مۇرانى جاڭا ٶلەڭدەرمەن جەنە قارا سٶزدەرمەن تولىقتىرعانى ابايتانۋشى عالىمدارعا ەبدەن مەلٸم جەيت. بٸراق زەۋرە وقىرمان ساناسىنا تەك ٶز قييالىنان تۋعان ميفتەردٸ سٸڭدٸرۋدٸ قالاعان. قارا سٶزدەر 1933 جىلعى جيناقتا العاش رەت باسپا بەتٸن كٶردٸ. زەۋرە اناۋ-مىناۋ ەمەس, ولاردى كٸم جازعان دەگەن مەسەلەنٸ قابىرعادان قويعان دا, ولاردى 1918-1920 جىلدار ارالىعىندا جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ جەنە باسقا دا الاش وقىعاندارى جازىپ شىققان دەپ سەنساتسييالىق جاڭالىق ايتقان. ال, كٷردەلٸ دە كٶلەمدٸ حاكٸمدٸك ەڭبەك – «38-شٸ قارا سٶزدٸ» كٸم جازعان ەكەن? ونىڭ دا جاۋابى دايار: «مياگكيي, لاسكوۆىي تون ەتوگو تەكستا, ي بولەە سوتني پريمەچانيي, وبياسنيايۋششيح يسلامسكيە پونياتييا, سوزدايۋت ۆپەچاتلەنيە, چتو ەتوت تەكست پيسال مۋللا». سوڭعى سٶزدەردەن, شىنى كەرەك, شالقامنان تٷسە جازدادىم. ٶيتكەنٸ, بۇل تۋىندى – ەلەمدٸك تەولوگييانىڭ شىڭى, ونىڭ تەرەڭ استارىنا ەلٸ كٷنگە بويلاي الماي كەلەمٸز. ەي, اڭعالدىق-اي! مولدا جازعان دەپ قويىپ قالعان. اتام قازاق: «ساۋدىڭ تاماعىن ٸشٸپ, جىندى كٸسٸنٸڭ سٶزٸن سٶيلەگەنٸ نەسٸ» دەگەندٸ وسىندايدا ايتقان سيياقتى.
ماقالا سوڭى «قورىتىندى» دەگەن تاراۋمەن تيياناقتالعان. سوعان قاراعاندا, سٶز يەسٸ ۇلتقا اۋاداي قاجەتتٸ ەڭبەكتٸ جازعانداي سەزٸنگەن سيياقتى. ٶز تاراپىمنان اۆتورعا «بويىڭا بٸتكەن دارىندى وڭ باعىتقا جۇمساي بٸل!» دەي كەلە, ايتپاق بٸرەر اۋىز قورىتىندى پٸكٸرٸم مىناۋ.
مەيٸرٸمدٸ جاراتۋشى يەمٸز قازاق حالقىنا ابايداي ۇستازدى بەرگەن. بۇل ونداعان ۇلتتارعا بۇيىرماعان سيرەك باقىت. سول باردى باعالاي الماي, ونداي ۇستاز بولعان جوق دەپ دەلەلدەۋگە تىرىسۋ – اقىلعا قونبايتىن قۇبىلىس ھەم ۇستاز رۋحىنا دا اۋىر جازا. زەۋرە حانىم جازباسىنىڭ بٸر عانا پايدالى جەرٸ بار, ول – قازٸرگٸ قازاق قوعامى مەن اباي اراسى جەر مەن كٶكتەي الشاق ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. سونىمەن قاتار, تٸلٸ, تانىمى بويىنشا ۇلتتىڭ ەكٸگە جارىلعانىن سەزٸنٸپ, قازاقتىڭ قازاقتىعى قۇلدىراپ, ۇلتسىزدانۋ پروتسەسسٸ شىرقاۋ شەگٸنە جەتكەنٸن تاعى بٸر اڭدادىق. ۇلتتىڭ رۋحاني تۇتاستىعى ٷشٸن ابايتانۋدى مەكتەپكە, وقۋ-تەربيە جۇمىسىنا شىنداپ ەنگٸزۋ كەرەك. ەيتپەسە جوق. ٷيرەتپەسەك, تويتارىس بەرمەسەك, جاڭىلىس باسقان جاستار قاتارى ٶزدٸگٸنەن ازايا قويماسى حاق.
اسان وماروۆ,
زەرتتەۋشٸ.
