Ótken tarihqa ortaq oi men kózqarastyń bolmaýy qandai da qoǵamnyń ishtei álsizdigine, arazdyǵyna, syrtqy yqpalǵa beiim bolýyna ákeledi. Qazaq eli úshin sondai taqyryptyń biri – 9 Mamyr. Jyl saiyn atalyp ótetin osy kún qoǵamda qyzý pikirtalas týdyratyny jasyryn emes. Biri ony Uly Otan soǵysynda jeńiske jetken Keńes Odaǵy halyqtarynyń ortaq merekesi dep tanidy. Basqalary 50 million adamnyń ómirin jutqan qasiretti qýana toilaýdyń esh reti joq, bul qaiǵy men eske túsirý kúni dep sanaidy. Endi biri eki basqynshy imperiia teketiresken, qazaq úshin bóten, keskilesken urys dep uǵynady.
Kimdiki durys, kimdiki burys degen áńgime árkimniń jeke basynyń isi men uiǵarymy. Dese de, ádil hám negizdi tujyrym jasaý úshin tarihi derekterge úńilgen artyq bolmas.
Bilik kimniń qolynda bolsa, tarihty da sol jazatyny belgili ǵoi. Qazaq elinde kóptegen sheshýshi oqiǵalarǵa qatysty túsinik áli de Keńes Odaǵy, qazir de Resei nasihatynyń qursaýynda qalyp otyr. Onyń aitylmai qalǵan, tipti aldamshy tustary shash etekten. Máselen, búkil álem 1939-1945 jyldardaǵy ǵalamdyq qyrǵyndy Ekinshi dúniejúzilik soǵys dep atasa, burynǵy KSRO keńistiginde ol Uly Otan soǵysy retinde atalyp ótedi. Sońǵysy – Stalinniń oilap tapqan ailasy. Maqsat – soǵystyń alǵashqy eki jylynda Berlin men Máskeýdiń odaqtas bolǵanyn jasyrý. Aqiqatynda, Ribentrop-Molotov sharty boiynsha 1939 jyly totalitarlyq qos imperiia tutastai Shyǵys Eýropany qandy bóliske salǵan edi.
Tek 1941 jyly Gitler men Stalinniń arasy ajyrap, «eki qoshqardyń basy bir qazanǵa syimaidy» demekshi, jaýlaspaýǵa amaly qalmady. Áý basta qos diktator da Eýropany basyp alýǵa, al odan keiin óz úkimin kúlli álemge júrgizýge umtyldy. Bul básekede erikti de eriksiz odaqtastarynyń súiemeldeýimen Stalinniń baǵy jandy. Nátijesinde 1945 jyldan KSRO ydyraǵan 1990 jylǵa deiin Máskeý Eýropanyń teń jartysyna tizesin batyrdy.
Alaida jeńiske jetý jolynda Stalin asqan jaýyzdyqty tek qarsylasyna emes, óz azamattaryna da qoldandy. Soǵys jyldarynda 3 millionǵa jýyq Keńes Odaǵy azamattary GÝLAG dep atalǵan kontslagerler júiesinde qamalyp azaptaldy. Eki maidanda soǵysqan Germaniia soǵystyń jeti jylynda 6,5 million adamynan aiyrylsa, tórt jyldyń ishinde KSRO 25 million sarbazy men azamattarynyń ómirin qurban etti. Qalaisha? Qorshaýda qalǵan talai diviziia men polktardy kómeksiz qaldyryp, ólimge qidy. Aman shyqqandaryn nemistiń jansyzy retinde túrmege japty. Stalinniń súiikti marshaly Jýkov «sarbazdar qyryla bersin, áielder áli týyp alady» degendei, aiaýshylyq sezimnen jurdai ekenin kórsetti.
1945 jylǵy 8 mamyrda Germaniia soǵysta jeńilgenin moiyndady. Alaida kapitýliatsiiany qabyldaǵan Keńes Odaǵy bul elmen beibit kelisimdi joqqa shyǵaryp, soǵys jaǵdaiynda áli uzaq jyldar qala berdi. Nelikten? Óitkeni mundai tótenshe jaǵdai zań men azamattyq quqyqtardy, halyqaralyq normalardy óreskel taptap, jergilikti halyqty baǵyndyrýdyń taptyrmas amaly edi. Nemisterdiń azat rýhyn birjolata syndyrǵannan keiin ǵana, 1955 jyly Keńes Odaǵy Germaniiamen arada soǵystyń aiaqtalǵanyn resmi jariialady.
Kelesi keleńsiz jait – 1947 jyldan bastap 9 Mamyr Jeńis kúni retinde Keńes Odaǵynda múlde atalmai keldi. Ne sebep? Stalinge fashisterdi tize búktirgen jeńis soldattary men ofitserleriniń saǵyn syndyrý kerek boldy. Biri qýǵyn-súrginge ushyrasa, biri joqshylyqqa dýshar boldy. Soǵysta múgedek bolǵandar Máskeý, Leningrad, basqa da qalalardyń kórkin buzbaý úshin jer aýdaryldy, koloniialarǵa tyqpalandy. Arada tek 20 jyl ótip, kýágerler siregende baryp, 1965 jyly ǵana bul kún merekeler sanatyna qaitaryldy.
Birte-birte 9 Mamyr ótken soǵys qurbandary men ardagerlerine taǵzym etýdiń ornyna KSRO kósemderin ulyqtaý sharasyna ainaldy. «Stalin, Jýkov, Brejnev bolmasa, jeńiske jetý neǵaibyl edi» syndy laqaptar keńinen tarady. Ekinshi jaǵynan, bul kúni ótetin áskeri parad arqyly Kreml beibitshilik emes, qorshaǵan álemge ses kórsetýdi daǵdyǵa ainaldyrdy.
Keńes Odaǵy kúiregennen keiin onyń saiasi mirasqory Resei bul baǵytta jańa mifterdi oilap taýyp, saiasilandyrdy. Olardyń qatarynda ortaq jeńisti menshikteý áreketteri qolǵa alyndy. Prezident Pýtinniń óz sózinshe aitsaq: «Eshkimdi kemsitkim kelmeidi, biraq Otan soǵysynda Resei basqa odaqtastarynyń kómeginsiz-aq jeńer edi». Netken opasyzdyq! Aqyldyń sholaqtyǵy! Rasynda, bul – tarihtyń shyndyǵy, antifashistik koalitsiiaǵa engen ondaǵan eldiń úlesi men qurbandary, kádimgi adamgershilik aldyndaǵy keshirilmeitin kúná!
Jalǵyz ǵana qazaq jerinen Ekinshi dúniejúzilik soǵysta qan maidanǵa 1,5 million azamat attanyp, olardyń teń jartysy oralmady. Árbir ekinshi oq qazaqtyń qorǵasynynan quiyldy, árbir úshinshi tank qazaqtyń temiri men shoiynynan jasaldy, et, bidai, kúrish, jún, kóptegen basqa da mańyzdy ónimder zor kólemde Qazaqstannan jóneltilip otyrdy.
Kelesi bir mif – búgingi Pýtin biligi jeńistiń rámizi retinde ulyqtaǵan «Georgii lentasy». Biraq bul lentanyń soǵys kezindegi Qyzyl armiiaǵa esh qatysy joq. Kerisinshe, ol vlasovshylar siiaqty fashisterdiń jaǵyna shyǵyp ketken satqyndardyń belgisi-tin. Endi XXI ǵasyrdyń basynda osy jalǵan rámizdi Kreml burynǵy «halyqtar túrmesin» tiriltýdiń jarshysyna ainaldyryp otyr. Sáikesinshe, «Georgii lentasy» Ýkraina, Belarýs, Qazaqstan jáne burynǵy KSRO-ǵa engen basqa respýblikalarda separatizmniń nyshanyna ainalǵan. Al endi TMD keńistigindegi áriptester osy arandatýǵa tyiym salyp, ulttyq qaýipsizdigin oilap otyrǵanda, Astananyń «Georgii lentashylaryn» tairańdatyp qoiǵany alańdatady.
Jyl saiyn Máskeýde ótetin Jeńis paradyna Ekinshi dúniejúzilik soǵysta KSRO-nyń AQSh, Ulybritaniia, Frantsiia, Kanada, Belgiia siiaqty odaqtastary ǵana emes, ózge de sheteldik resmi ókilderdiń kúrt qysqarǵany kóp nárseni ańǵartsa kerek. Bul áskeri sherýlerge burynǵy keńestik respýblikalar basshylary da qatysýdy qoidy. Máselen, ótken jylǵy 9 Mamyr paradyna álemdegi 200-den asa el ishinde resmi deńgeide tek Qytai, Majarstan, Qazaqstan jáne birqatar afrikalyq memleketter qatysty.
Al Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń aiaqtalýyna kelsek, ol 9 mamyr emes, 1945 jylǵy 2 qyrkúiek dep sanalady. Sebebi Eýropada soǵys oty óshkenimen, soldattardyń basym bóligi úige oralǵan joq, olar Japoniiany tize búktirý maqsatymen Qiyr Shyǵysqa attanǵan-tyn.
Sondaǵysy 9 mamyr bolsyn, 2 qyrkúiek bolsyn álemdegi basym kópshilik halyqtar úshin bul – ulttyq aza tutý, ótkendi ardaqtaý, ardagerlerdi ulyqtaý kúni. Resei, biren-saran basqalardan ózgeshe eshkim 50 million adamnyń ómiri qiylǵan qaraly kúndi ot shashyp, ortalyq alańdarynda tanki men zeńbirekterdi shoǵyrlandyryp, kontsert qoiyp qýanbaidy.
Ózimizge oralsaq, 1939-1945 jyldardaǵy qantógisti búkil álemnen oqshaýlanyp Otan soǵysy dep ataý aǵattyq. Durysy – Ekinshi dúniejúzilik soǵys. Birinshiden, bul soǵysty bastaǵan qazaq emes. Qazaqstan Reseige baǵynyshty el retinde ol soǵysqa qosylýǵa májbúr boldy. Atap óterligi, Resei patshalyǵy Birinshi dúniejúzilik soǵys kezinde de, 1916 jyly qazaq jigitterin maidanǵa tartýǵa umtyldy. Alaida ony bóten soǵys dep bilgen halqymyz kóteriliske shyqty. Arada shirek ǵasyr ótkende, ziialylary atylyp, aqyl-namysy janshylǵan qazaqqa KSRO-nyń úgit-nasihaty sińdi jáne Ekinshi dúniejúzilik soǵysty óziniki dep tanydy. Ekinshiden, Otan soǵysy derliktei qan maidan qazaq jerinde, Otanynda bolǵan emes. Úshinshiden, bul «jeńistiń» nátijesinde Qazaq eli jetistik emes, jańa qasiretterge dýshar boldy.
Uzyn sany Ekinshi dúniejúzilik soǵysqa 70-ke tarta el qatysty. Olardyń kópshiligi sol tusta bodan qalpynda edi – Úndistan, Iraq, Tailand, Zimbabve, Mysyr, Senegal, Aljir t.b. Qazaq, ózbek, ázirbaijandar Reseidiń otarynda bolsa, joǵarydaǵy aty atalǵan elder Ulybritaniia, Frantsiia, Gollandiia sekildi imperiialardyń otarynda bolǵan-dy. Alaida táýelsizdigin alysymen bul memleketter ózderin qyspaqtap aralastyrǵan soǵysty bizdiki dep sanaýdy doǵardy. Parad da ótkizbeidi, demalys kúni dep te jariialamaidy, tek sol zulmatty qaiǵyra eske alady. Óitkeni burynǵy metropoliiadan ajyrap, ózderin derbes ult retinde sezinedi. Óitkeni tarihynyń mańyzdy mezetterin burynǵy qojaiyndarynyń aitqanymen emes, ózderiniń azat yqtiiarymen ǵana aiqyndap baǵalaidy. Endeshe, qazaqtyń basqalardan nesi kem? Bári ózimizge kelip tireledi.
Rasýl JUMALY, saiasattanýshy
"Jas Alash" gazeti
