ٶتكەن تاريحقا ورتاق وي مەن كٶزقاراستىڭ بولماۋى قانداي دا قوعامنىڭ ٸشتەي ەلسٸزدٸگٸنە, ارازدىعىنا, سىرتقى ىقپالعا بەيٸم بولۋىنا ەكەلەدٸ. قازاق ەلٸ ٷشٸن سونداي تاقىرىپتىڭ بٸرٸ – 9 مامىر. جىل سايىن اتالىپ ٶتەتٸن وسى كٷن قوعامدا قىزۋ پٸكٸرتالاس تۋدىراتىنى جاسىرىن ەمەس. بٸرٸ ونى ۇلى وتان سوعىسىندا جەڭٸسكە جەتكەن كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ ورتاق مەرەكەسٸ دەپ تانيدى. باسقالارى 50 ميلليون ادامنىڭ ٶمٸرٸن جۇتقان قاسٸرەتتٸ قۋانا تويلاۋدىڭ ەش رەتٸ جوق, بۇل قايعى مەن ەسكە تٷسٸرۋ كٷنٸ دەپ سانايدى. ەندٸ بٸرٸ ەكٸ باسقىنشى يمپەرييا تەكەتٸرەسكەن, قازاق ٷشٸن بٶتەن, كەسكٸلەسكەن ۇرىس دەپ ۇعىنادى.
كٸمدٸكٸ دۇرىس, كٸمدٸكٸ بۇرىس دەگەن ەڭگٸمە ەركٸمنٸڭ جەكە باسىنىڭ ٸسٸ مەن ۇيعارىمى. دەسە دە, ەدٸل ھەم نەگٸزدٸ تۇجىرىم جاساۋ ٷشٸن تاريحي دەرەكتەرگە ٷڭٸلگەن ارتىق بولماس.
بيلٸك كٸمنٸڭ قولىندا بولسا, تاريحتى دا سول جازاتىنى بەلگٸلٸ عوي. قازاق ەلٸندە كٶپتەگەن شەشۋشٸ وقيعالارعا قاتىستى تٷسٸنٸك ەلٸ دە كەڭەس وداعى, قازٸر دە رەسەي ناسيحاتىنىڭ قۇرساۋىندا قالىپ وتىر. ونىڭ ايتىلماي قالعان, تٸپتٸ الدامشى تۇستارى شاش ەتەكتەن. مەسەلەن, بٷكٸل ەلەم 1939-1945 جىلدارداعى عالامدىق قىرعىندى ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس دەپ اتاسا, بۇرىنعى كسرو كەڭٸستٸگٸندە ول ۇلى وتان سوعىسى رەتٸندە اتالىپ ٶتەدٸ. سوڭعىسى – ستاليننٸڭ ويلاپ تاپقان ايلاسى. ماقسات – سوعىستىڭ العاشقى ەكٸ جىلىندا بەرلين مەن مەسكەۋدٸڭ وداقتاس بولعانىن جاسىرۋ. اقيقاتىندا, ريبەنتروپ-مولوتوۆ شارتى بويىنشا 1939 جىلى توتاليتارلىق قوس يمپەرييا تۇتاستاي شىعىس ەۋروپانى قاندى بٶلٸسكە سالعان ەدٸ.
تەك 1941 جىلى گيتلەر مەن ستاليننٸڭ اراسى اجىراپ, «ەكٸ قوشقاردىڭ باسى بٸر قازانعا سىيمايدى» دەمەكشٸ, جاۋلاسپاۋعا امالى قالمادى. ەۋ باستا قوس ديكتاتور دا ەۋروپانى باسىپ الۋعا, ال ودان كەيٸن ٶز ٷكٸمٸن كٷللٸ ەلەمگە جٷرگٸزۋگە ۇمتىلدى. بۇل بەسەكەدە ەرٸكتٸ دە ەرٸكسٸز وداقتاستارىنىڭ سٷيەمەلدەۋٸمەن ستاليننٸڭ باعى جاندى. نەتيجەسٸندە 1945 جىلدان كسرو ىدىراعان 1990 جىلعا دەيٸن مەسكەۋ ەۋروپانىڭ تەڭ جارتىسىنا تٸزەسٸن باتىردى.
الايدا جەڭٸسكە جەتۋ جولىندا ستالين اسقان جاۋىزدىقتى تەك قارسىلاسىنا ەمەس, ٶز ازاماتتارىنا دا قولداندى. سوعىس جىلدارىندا 3 ميلليونعا جۋىق كەڭەس وداعى ازاماتتارى گۋلاگ دەپ اتالعان كونتسلاگەرلەر جٷيەسٸندە قامالىپ ازاپتالدى. ەكٸ مايداندا سوعىسقان گەرمانييا سوعىستىڭ جەتٸ جىلىندا 6,5 ميلليون ادامىنان ايىرىلسا, تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە كسرو 25 ميلليون ساربازى مەن ازاماتتارىنىڭ ٶمٸرٸن قۇربان ەتتٸ. قالايشا? قورشاۋدا قالعان تالاي ديۆيزييا مەن پولكتاردى كٶمەكسٸز قالدىرىپ, ٶلٸمگە قيدى. امان شىققاندارىن نەمٸستٸڭ جانسىزى رەتٸندە تٷرمەگە جاپتى. ستاليننٸڭ سٷيٸكتٸ مارشالى جۋكوۆ «ساربازدار قىرىلا بەرسٸن, ەيەلدەر ەلٸ تۋىپ الادى» دەگەندەي, اياۋشىلىق سەزٸمنەن جۇرداي ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
1945 جىلعى 8 مامىردا گەرمانييا سوعىستا جەڭٸلگەنٸن مويىندادى. الايدا كاپيتۋلياتسييانى قابىلداعان كەڭەس وداعى بۇل ەلمەن بەيبٸت كەلٸسٸمدٸ جوققا شىعارىپ, سوعىس جاعدايىندا ەلٸ ۇزاق جىلدار قالا بەردٸ. نەلٸكتەن? ٶيتكەنٸ مۇنداي تٶتەنشە جاعداي زاڭ مەن ازاماتتىق قۇقىقتاردى, حالىقارالىق نورمالاردى ٶرەسكەل تاپتاپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى باعىندىرۋدىڭ تاپتىرماس امالى ەدٸ. نەمٸستەردٸڭ ازات رۋحىن بٸرجولاتا سىندىرعاننان كەيٸن عانا, 1955 جىلى كەڭەس وداعى گەرمانييامەن ارادا سوعىستىڭ اياقتالعانىن رەسمي جارييالادى.
كەلەسٸ كەلەڭسٸز جايت – 1947 جىلدان باستاپ 9 مامىر جەڭٸس كٷنٸ رەتٸندە كەڭەس وداعىندا مٷلدە اتالماي كەلدٸ. نە سەبەپ? ستالينگە فاشيستەردٸ تٸزە بٷكتٸرگەن جەڭٸس سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرٸنٸڭ ساعىن سىندىرۋ كەرەك بولدى. بٸرٸ قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراسا, بٸرٸ جوقشىلىققا دۋشار بولدى. سوعىستا مٷگەدەك بولعاندار مەسكەۋ, لەنينگراد, باسقا دا قالالاردىڭ كٶركٸن بۇزباۋ ٷشٸن جەر اۋدارىلدى, كولونييالارعا تىقپالاندى. ارادا تەك 20 جىل ٶتٸپ, كۋەگەرلەر سيرەگەندە بارىپ, 1965 جىلى عانا بۇل كٷن مەرەكەلەر ساناتىنا قايتارىلدى.
بٸرتە-بٸرتە 9 مامىر ٶتكەن سوعىس قۇرباندارى مەن ارداگەرلەرٸنە تاعزىم ەتۋدٸڭ ورنىنا كسرو كٶسەمدەرٸن ۇلىقتاۋ شاراسىنا اينالدى. «ستالين, جۋكوۆ, برەجنەۆ بولماسا, جەڭٸسكە جەتۋ نەعايبىل ەدٸ» سىندى لاقاپتار كەڭٸنەن تارادى. ەكٸنشٸ جاعىنان, بۇل كٷنٸ ٶتەتٸن ەسكەري پاراد ارقىلى كرەمل بەيبٸتشٸلٸك ەمەس, قورشاعان ەلەمگە سەس كٶرسەتۋدٸ داعدىعا اينالدىردى.
كەڭەس وداعى كٷيرەگەننەن كەيٸن ونىڭ ساياسي ميراسقورى رەسەي بۇل باعىتتا جاڭا ميفتەردٸ ويلاپ تاۋىپ, ساياسيلاندىردى. ولاردىڭ قاتارىندا ورتاق جەڭٸستٸ مەنشٸكتەۋ ەرەكەتتەرٸ قولعا الىندى. پرەزيدەنت پۋتيننٸڭ ٶز سٶزٸنشە ايتساق: «ەشكٸمدٸ كەمسٸتكٸم كەلمەيدٸ, بٸراق وتان سوعىسىندا رەسەي باسقا وداقتاستارىنىڭ كٶمەگٸنسٸز-اق جەڭەر ەدٸ». نەتكەن وپاسىزدىق! اقىلدىڭ شولاقتىعى! راسىندا, بۇل – تاريحتىڭ شىندىعى, انتيفاشيستٸك كواليتسيياعا ەنگەن ونداعان ەلدٸڭ ٷلەسٸ مەن قۇرباندارى, كەدٸمگٸ ادامگەرشٸلٸك الدىنداعى كەشٸرٸلمەيتٸن كٷنە!
جالعىز عانا قازاق جەرٸنەن ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا قان مايدانعا 1,5 ميلليون ازامات اتتانىپ, ولاردىڭ تەڭ جارتىسى ورالمادى. ەربٸر ەكٸنشٸ وق قازاقتىڭ قورعاسىنىنان قۇيىلدى, ەربٸر ٷشٸنشٸ تانك قازاقتىڭ تەمٸرٸ مەن شويىنىنان جاسالدى, ەت, بيداي, كٷرٸش, جٷن, كٶپتەگەن باسقا دا ماڭىزدى ٶنٸمدەر زور كٶلەمدە قازاقستاننان جٶنەلتٸلٸپ وتىردى.
كەلەسٸ بٸر ميف – بٷگٸنگٸ پۋتين بيلٸگٸ جەڭٸستٸڭ رەمٸزٸ رەتٸندە ۇلىقتاعان «گەورگيي لەنتاسى». بٸراق بۇل لەنتانىڭ سوعىس كەزٸندەگٸ قىزىل ارميياعا ەش قاتىسى جوق. كەرٸسٸنشە, ول ۆلاسوۆشىلار سيياقتى فاشيستەردٸڭ جاعىنا شىعىپ كەتكەن ساتقىنداردىڭ بەلگٸسٸ-تٸن. ەندٸ XXI عاسىردىڭ باسىندا وسى جالعان رەمٸزدٸ كرەمل بۇرىنعى «حالىقتار تٷرمەسٸن» تٸرٸلتۋدٸڭ جارشىسىنا اينالدىرىپ وتىر. سەيكەسٸنشە, «گەورگيي لەنتاسى» ۋكراينا, بەلارۋس, قازاقستان جەنە بۇرىنعى كسرو-عا ەنگەن باسقا رەسپۋبليكالاردا سەپاراتيزمنٸڭ نىشانىنا اينالعان. ال ەندٸ تمد كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەرٸپتەستەر وسى ارانداتۋعا تىيىم سالىپ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن ويلاپ وتىرعاندا, استانانىڭ «گەورگيي لەنتاشىلارىن» تايراڭداتىپ قويعانى الاڭداتادى.
جىل سايىن مەسكەۋدە ٶتەتٸن جەڭٸس پارادىنا ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا كسرو-نىڭ اقش, ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, كانادا, بەلگييا سيياقتى وداقتاستارى عانا ەمەس, ٶزگە دە شەتەلدٸك رەسمي ٶكٸلدەردٸڭ كٷرت قىسقارعانى كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتسا كەرەك. بۇل ەسكەري شەرۋلەرگە بۇرىنعى كەڭەستٸك رەسپۋبليكالار باسشىلارى دا قاتىسۋدى قويدى. مەسەلەن, ٶتكەن جىلعى 9 مامىر پارادىنا ەلەمدەگٸ 200-دەن اسا ەل ٸشٸندە رەسمي دەڭگەيدە تەك قىتاي, ماجارستان, قازاقستان جەنە بٸرقاتار افريكالىق مەملەكەتتەر قاتىستى.
ال ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ اياقتالۋىنا كەلسەك, ول 9 مامىر ەمەس, 1945 جىلعى 2 قىركٷيەك دەپ سانالادى. سەبەبٸ ەۋروپادا سوعىس وتى ٶشكەنٸمەن, سولداتتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٷيگە ورالعان جوق, ولار جاپونييانى تٸزە بٷكتٸرۋ ماقساتىمەن قيىر شىعىسقا اتتانعان-تىن.
سونداعىسى 9 مامىر بولسىن, 2 قىركٷيەك بولسىن ەلەمدەگٸ باسىم كٶپشٸلٸك حالىقتار ٷشٸن بۇل – ۇلتتىق ازا تۇتۋ, ٶتكەندٸ ارداقتاۋ, ارداگەرلەردٸ ۇلىقتاۋ كٷنٸ. رەسەي, بٸرەن-ساران باسقالاردان ٶزگەشە ەشكٸم 50 ميلليون ادامنىڭ ٶمٸرٸ قيىلعان قارالى كٷندٸ وت شاشىپ, ورتالىق الاڭدارىندا تانكٸ مەن زەڭبٸرەكتەردٸ شوعىرلاندىرىپ, كونتسەرت قويىپ قۋانبايدى.
ٶزٸمٸزگە ورالساق, 1939-1945 جىلدارداعى قانتٶگٸستٸ بٷكٸل ەلەمنەن وقشاۋلانىپ وتان سوعىسى دەپ اتاۋ اعاتتىق. دۇرىسى – ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس. بٸرٸنشٸدەن, بۇل سوعىستى باستاعان قازاق ەمەس. قازاقستان رەسەيگە باعىنىشتى ەل رەتٸندە ول سوعىسقا قوسىلۋعا مەجبٷر بولدى. اتاپ ٶتەرلٸگٸ, رەسەي پاتشالىعى بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە دە, 1916 جىلى قازاق جٸگٸتتەرٸن مايدانعا تارتۋعا ۇمتىلدى. الايدا ونى بٶتەن سوعىس دەپ بٸلگەن حالقىمىز كٶتەرٸلٸسكە شىقتى. ارادا شيرەك عاسىر ٶتكەندە, زييالىلارى اتىلىپ, اقىل-نامىسى جانشىلعان قازاققا كسرو-نىڭ ٷگٸت-ناسيحاتى سٸڭدٸ جەنە ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستى ٶزٸنٸكٸ دەپ تانىدى. ەكٸنشٸدەن, وتان سوعىسى دەرلٸكتەي قان مايدان قازاق جەرٸندە, وتانىندا بولعان ەمەس. ٷشٸنشٸدەن, بۇل «جەڭٸستٸڭ» نەتيجەسٸندە قازاق ەلٸ جەتٸستٸك ەمەس, جاڭا قاسٸرەتتەرگە دۋشار بولدى.
ۇزىن سانى ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا 70-كە تارتا ەل قاتىستى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سول تۇستا بودان قالپىندا ەدٸ – ٷندٸستان, يراق, تايلاند, زيمبابۆە, مىسىر, سەنەگال, الجير ت.ب. قازاق, ٶزبەك, ەزٸربايجاندار رەسەيدٸڭ وتارىندا بولسا, جوعارىداعى اتى اتالعان ەلدەر ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, گوللاندييا سەكٸلدٸ يمپەرييالاردىڭ وتارىندا بولعان-دى. الايدا تەۋەلسٸزدٸگٸن الىسىمەن بۇل مەملەكەتتەر ٶزدەرٸن قىسپاقتاپ ارالاستىرعان سوعىستى بٸزدٸكٸ دەپ ساناۋدى دوعاردى. پاراد دا ٶتكٸزبەيدٸ, دەمالىس كٷنٸ دەپ تە جارييالامايدى, تەك سول زۇلماتتى قايعىرا ەسكە الادى. ٶيتكەنٸ بۇرىنعى مەتروپولييادان اجىراپ, ٶزدەرٸن دەربەس ۇلت رەتٸندە سەزٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ تاريحىنىڭ ماڭىزدى مەزەتتەرٸن بۇرىنعى قوجايىندارىنىڭ ايتقانىمەن ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ ازات ىقتييارىمەن عانا ايقىنداپ باعالايدى. ەندەشە, قازاقتىڭ باسقالاردان نەسٸ كەم? بەرٸ ٶزٸمٸزگە كەلٸپ تٸرەلەدٸ.
راسۋل جۇمالى, ساياساتتانۋشى
"جاس الاش" گازەتٸ
