Foto: bilim-all.kz
Abaidyń áielderi Dilda men Áigerimnen súigen jeti ul men úsh qyz balaǵa áke atanǵan kezi edi. Qyryq jastyń qyrqasynan asqanynda bozbala shaǵyna eljirei turyp ta, ótkenin saǵynýdan aýlaq. «Kókirek zor, ýaiym joq, bar oiy óleń aityp, án salǵan, bireýdi qaljyń qylyp, qyzdy aýylǵa úiir» kezeńge qaita ainalǵysy joq: «Bir dáýren kemdi kúnge – bozbalalyq, Qartaimastai kórmelik, oilanalyq... Qaljyńdasyp ótkizgen qairan dáýren, Túbinde tartqyzbai ma ol bir zarlyq». Hakim, sondai-aq «Qyzdy súiseń, birdi-aq súi tańdap taýyp» dep, «lapyldaq kórseqyzar» minezden jirentip, shynaiy sezimdi ónege tutady. Adal mahabbat bolsa ǵana otbasy «gúlbaqshaǵa» ainalady.MAHABBAT «GÚLBAQShASY»
Óleńmen órilgen «Evgenii Onegin» romanyn Abaidyń oqi bastaǵanyna birneshe kún boldy. Kitapty qolyna alǵan saiyn aialap ustap, ózgeshe qaster tutady. Oqyp bolǵan soń, taǵy da solai áspetteidi. Muqabasyn alaqanymen bir sipap baryp qana ornyna qoiady. Keýdesine syimai bulqynǵan júregi Pýshkinniń mahabbat jyrynan «toiat» tabatyndai. Búgin de aqynnyń unatqan kitabyn ashqanyna biraz ýaqyt boldy. «Kak rano on mog litsemerit, Tait nadejdý, revnovat, - dep, shyǵarmanyń árbir sózine shuqshiia úńilip, astaryna oi júgirtedi. - Razýveriat, zastavit verit, Kazatsia mrachnym, iznyvat, Iavliatsia gordym i poslýshnym, Vnimatelnym il ravnodýshnym!..».
Hakim roman keiipkeriniń «jeti qyrly» minezine qalyń oi ústinde qairan qalady. Mundailar syrt adamǵa «boiy bulǵań, sózi jylmań, oiynda da, boiynda da bir mini joq» sekildi kóriner edi. Degenmen, myna Onegin osal jigit bolmady: «Jasynan túsin bilep, syr bermegen, Dámelense, kúndese bildirmegen...» - dep, aqyn qalamy jorǵalai jóneledi. Shynynda da náti bólek, erekshe jan. Túsinen esh kúmán týǵyzbai, birden ishi-baýyryńa kirip, bilep-tóstep alady: «... Nanasyń ne aitsa da, amalyń joq, Túsinde bir kádik joq aldar degen...». Keide kóngish, keide eleýsiz, keide yntyq qalpymen aitqanyna kóndiredi eken. Biraq, osy pań minezine de qaramastan oryndy sózge toqtaitynyn taǵy qaitersiń.
«Kak tomno byl on molchaliv, Kak plamenno krasnorechiv, V serdechnyh pismah kak nebrejen, - dep, Aleksandrdyń týyndysyna odan ári tesiledi: - Odnim dysha, odno liýbia / Kak on ýmel zabyt sebia! Kak vzor ego byl bystr i nejen...». Áýeli oisha tárjima jasap, aqyn jany óleńniń «ishi altyn, syrty kúmis» bolyp, jarasym tapqanyn qalaidy. Tipti «...Úndemei júrse de sózge baiaý, Ot jalyndai jaýapker qurbymenen. Ǵashyqtyq sózge júirik ásirese, Dem alysym, qumarym – bir sen dese». Sonda «apyrym-aý, bul ne qylǵan jan ózi!»: «Janyn qurban jolyna qylǵan jansyp, Kóz qaraýy qubylar áldeneshe, Keide uialshaq, tómenshik, keide tip-tik, Qamyqqansyp, qaiǵyryp, orny kelse...».
Shynynda da bul ózi ne qylǵan jan? Osy saýaldyń jaýabyn da Hakim kóp uzamai tabady. Óziniń baiqaýynsha, Evgenii, erte bastan «las» ortada «bylǵanǵan» boldy. Birese «uiań-ádepti, birese urt minezdi «seriniń» kúnásiz kóz jasy tildesken jandy beine bir dýalap tastaitynyn qaitersiń! Budan keiin Onegin sózdiń maiyn tamyzyp, aldyndaǵy boijetkendi ápjylandai arbaidy. Abaidyń qandastarynyń arasynda da osyndai maida sóilep, maidai eritetin «jylpostar» az emes. Biraq, tap mynadai minezi tákappar, tili tátti jandy kezdestirmepti. Roman keiipkeri eshteńeden «beihabar», jańa tanysqan «beikúná» jan sekildi sýretteledi: «Qaljyńyn bildirtpeidi qalai degen. Janyń shoshyr órligi jannan bólek...».
Aqylmen «arbap», jyly júzi kimniń bolsyn basyn shyrq ainaldyrady. Soǵan da qaramastan keiipkerin shyn «tanyp», betperdesin sypyrǵan Pýshkinniń árbir sózin Abai da muqiiat saralap baryp qana qalamyn siiaǵa malady: «Kisige baldan tátti orny kelgen... Eminer, «ái» degizer, daiyn qylar, Júregiń qalai soqsa, paiym qylar...». Onyń «syiqyrly» sózi sulý bikeshterdiń júrekterin «qytyqtap», býyn-býyndaryn jailaidy. Maily qasyqtai, jylmań qaǵyp, «jyly izin sýytpai, damyl kórmei, bir ońasha jolyǵar jerdi aitqyzady». Osy «súlik» minezimen «nebir sum men surqiia jandardyń da mysyn basyp, «ájýaǵa, qorlaýǵa tili oramdy, ne túrli tuzaq quryp kóńilin basady».
Onegin osylai «kúl-qoqys» qoǵamnyń nashar elesindei kólbeń qaǵady. Bul túlki ári tazy tirliktiń jeke adamnyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń qasireti ekenin Abai óz tusynan túisintedi. Óz qandastarynyń da arasynda zamandasqa esesi ketip, óshi bardai, ekpini qatty, sózi óktem pendeler az emes. Adam «quny» arzandaǵan «mystan» qoǵamǵa zyǵyrdany qainaidy. Biraq, Evgeniidiń basyndaǵy beishara halge kinálini anyq tapqan soń, aqyn óziniń oǵan ish tarta bastaǵanyn sezedi. Ras, ol óte ailaly ári órkókirek: aram jan men «jeletek» urǵashyny aiamaidy. «Jasynan túsin bilep, syr bermei», bylyqqan qoǵamdy «balshyqsha» ileidi.
Tákappar tabiǵaty «jan shoshyrlyq» onyń «kóz qaraýy áldeneshe qubylyp, orny kelse, qamyqqansyp, qaiǵyrǵansyǵan» qýlyǵyna «quryq boilamaidy». Tipti, «aqyly asqan, kúndes shyqsa, oǵan nebir túrli tuzaq quryp, op-ońai kóńilin basady». Biraq, ózi tanyǵan Onegin jamanǵa «jaisyz» bolsa da, adal sezimge qylaý túsirýden aýlaq janǵa uqsaidy. Buǵan endi qalaisha búiregi burmasyn. «Dúniede, sirá, sendei maǵan jar joq, Saǵan jar menen artyq tabylsa da...», - dep, mahabbattyń «ashy dámin» tatqan Abaiǵa orys aqynynyń romany unaidy. «Jasynan túsin bilep, syr bermegen...», biraq sezimin birden sýytpaq bolǵan Evgeniidiń minezi Tatianaǵa da báribir jaǵymdy.
Tákappar ári asa izetti «seri» sulý boijetkenniń júreginiń «ámirshisine» ainalǵandai eken. Tatiananyń ózi birinshi bop hat jazýǵa májbúr: «Álimshe men de uialyp, Bildirmen dedim ólsem de. Shydar em kúiip, men janyp, aiynda birer kórsem de... ». Ǵashyqtyq «dertinen kúigen» qyz «Tirshiligim – qurbandyq, Shydamai seni kórgenshe. Táńirimnen kelgen bul jarlyq, Iem sensiń ólgenshe», - dep dir-dir qaǵyp, jaryq dúnieni de tárk etýge bar. Evgenii bolsa, mundai perizatqa ózin teń kórmei, onyń laiyqty jar tabýyna tileýles. «Uiattan eriksiz attap», mahabbat otyna kúiip-janǵan boijetkenniń «Amal joq, qaittim bildirmei, Iapyrym-aý, qaitip aitamyn?.. Qoimady dertiń kúidirmei, Ne salsań da tartamyn...» - degen pák sezimine jany ashi turyp ta ony adal joldan «taidyrmaq» emes.
Bastapqyda qyzdyń jazǵan hatyna rizashylyǵyn jetkizýmen ǵana shekteledi. Abai «Erkinen airylyp, taǵdyryn ózine tabystaǵan» boijetkenge Oneginniń tańdanysyn ábden túsinedi. Ǵashyǵymen taǵdyr qosý úshin eshteńeden qorǵanbai, tipti ózin «qurbandyqqa shalýǵa» daiar sulýdyń kirshiksiz sezimine shyǵarma keiipkerimen qosa tebirenedi. Tatiananyń «ádepti ári ras sózi «boiyn jeńse» de Evgenii perishte qyzdyń sezimin sýytpaq emes: «Jas júrektiń tolqynyn dóp / Jaza alypsyń toltyryp, Boidy jeńip bul asyl dep, Turdy tityq kóp quryp...» - dep, sezimge ere jazdap, boiyn tez jiiady: «Til býynsyz, boi – taza gúl, Aqyly artyq, ary zor. Ol – perizat, oila, óziń bil, Ne bolady bolsa qor...?».
Hakim «seri» jigittiń arý qyz «ózine qosylsa, ony qor etýden» qorqyp, aǵynan jarylǵanyna súiinedi. Ol óz basy «bar qyzyqtan bas tartqanda» jolyqqan boijetkenniń «gúldengen baǵyn» qýartyp alýdan qorǵanady eken. Bar qalaýy asyl jar emes, «aǵasyndai, shyn dos» bolý. Biraq, ókinishin de jasyryp qala almaidy: «Bar denemniń bári – bir muz. Qaiyrylýǵa jaramas. Myna dáýlet, myna asyl qyz / Boldy maǵan aram as...», - dep qabaǵyn muń basady. Arý qyzdyń «syrshyl tilin» uǵynsa da kirshiksiz sezimdi «jastyq pen nanǵyshtyqqa» balap, ǵashyqtyq otyna «órtený men órteýden» saqtanady. Budan soń, Onegin «janyp, sónip, sýynǵan kóńili qobaljysa» da alǵashqy sózinen tanbaityn siiaqty.
Biraq, shynaiy mahabbat lebi «jamaǵanmen túzelmes synyq jannyń» qolamtaǵa ainalǵan sezim shoǵyn qaita úrlep, jalyndatyp jibergen edi. Ol endi «ómiriniń otty shaǵy ótip ketkenin» moiyndai kelip, jan syryn búkpeidi: «Saqtasar, ardaqtasar kisi bolsam, Jalǵanda senen basqa jandy almas em», - dep, ózin «anturǵan, qazymyr, baiansyz jan» sanap, taǵdyryna tym qatal. Tipti, júregin aialaǵan Tatiananyń «kirsiz júrek, minsiz til, gúl minezin» kóldeneń tartyp, ony ózi sekildi «opa bermes erden» ainytýǵa tyrysady: «Qýartyp, qaiǵymenen sýaltamyn / Bireýdiń qyzyl gúlin turǵan balqyp...». Tipti, keiin jazatyn ekinshi hatynda da Evgenii seri boijetkenniń taǵy da oilanýyn ótinedi.
Alaida, ol «Aqylmenen oilasań toqtaý qylyp, Súikimdi menen artyq jan tabylar...», - dep, qoshtasýǵa qanshalyqty bet burǵanymen: «muz júregi mai syqyldy erip, ot bop» laýlaidy. Evgenii áýelgi sózinen endi amalsyz tanady: «óli boiǵa jan júgirdi, qairatym qurysh boldy», - dep, muz júreginiń maidai erigenin aityp, arý qyzǵa ólerdei jalbarynady. Óziniń ǵashyqtyq «otyna» kúiip, janǵan júregine ámir júrmesin kesh uqqan jigit janyna daýa tappai, júdeidi. Mahabbat «dertine» shaldyqqan ol ǵashyǵynyń jar bolýyn jalynyshpen ótinip, janyna pana bolýyn tileidi. Eger Tatianasy kelispese, «kózi kórýden qalyp, jan tapsyrýdan» basqa amaly joq: «Sen betińdi ári bursań, Shyqty kózim, boldy kór».
Ǵashyq qyzǵa degen saǵynyshtan júregi alyp-ushyp, tym qurysa onyń «aq júzin bir kórse, armany joq»: «Kúni erteń bir kórinseń / Sorly asyqtyń kózine. Táńiri úshin, shapqatyńmen / Nan ǵariptiń sózine...». Ol bastapqy sheshiminen tez qaityp, ózin de, súigen sulýdy da qosylýǵa qairap salady: «Aqyly bar, yqtiiarly, Pende teppes óz jaryn... Qorǵalap qur ótpe ómir bos, Taǵdyryńa qarsy bar». Buǵan da sebep Tatiananyń haty edi. Evgenii endi onyń seziminiń qadirine jetpegenin jasyrmai, «mihrabym» dep, bas iip, «májnún» hálge túsedi: «On segiz myń bul ǵalamnyń / Bar tynysy Kúnde tur. Men syqyldy sorly adamnyń / Yqtiiary sende tur...». Osy joldardy jazyp otyrǵan Abaidyń kóz aldyna ǵashyǵy Toǵjan keledi.
«Táńiri qosqan jar ediń sen... »
Sulý qyz eldiń bárine birdei jaǵa bermese de, onyń súiiktisi Toǵjan barshaǵa súikimdi jan. Mahabbattyń «bezgek aýrý sekildi júdetip, úmit úzse – tondyryp, dámelense kúiip-jandyrar» áserinen aqyn júregi keýdesinen syimai týlaidy. Alaida, ǵashyq júrektiń lúpilin sezinýdi ekiniń biriniń mańdaiyna jazbaǵan sekildi. Hakimniń baiqaýynsha, mahabbatty keibireý júrektiń emes, arzan tilektiń «saýdasy» dep biledi. Sondyqtan ol mahabbat týraly «sóz mánisin» zamandastarynyń, ásirese jas urpaqtyń durys uǵynýynan úmitti: «Ǵashyqtyq, qumarlyqpen – ol eki jol, Qumarlyq bir nápsi úshin bolady sol...» dei kelip, jan syrymen bólisedi.
Ǵashyq júrek, tipti «Kóńilimniń rahaty sen bolǵan soń, Jasyrynba, nuryńa jan qýansyn...», - dep tebirenedi. Mahabbat «azabynyń ashy dámin» tatqan Abai jastarǵa adaldyqty ósiet etedi. Súigen qyzy Toǵjanmen taǵdyr qospaǵan soń, muńyn óleńge shaǵýmen shektelmei, ózge «Muńlyq-Zarlyqtardyń» qosylýyna qamqor bolatyny da málim. Tobyqty jurty aqynnyń Topai rýynan Áliman, Mamai rýynan Aqbordaq degen jesir áielderge bas bostandyǵyn alyp bergenin biledi. Ol, sondai-aq, Jýantaiaqtan – Qadisha, Sybannan – Zyliqa siiaqty jáne basqa qyzdardyń súigen adamdaryna qosylýyna kómektesedi. Osy oraida Abai ámeńgerliktiń de jónimen atqarylýyna basa kóńil bóledi.
Abaidyń bi retinde Kókshe rýynan erkek esimdi Batyrbai men Analyq degen jesir áielderge bailanysty daýdy ádil sheshkeni belgili. Osy jolda, tipti jaý da tabady. Kezindegi dosy Orazbai siiaqtylardyń jaýlyǵyna da Syban men Muryn tabynyń arasyndaǵy «jesir daýy» sebep edi. Hakimniń Keńgirbaidyń ádil bolmaǵanyn aityp, Muryn qyzyna erkindik ápergeni olarǵa jaqpaidy. Osy oraida Abaidyń ǵashyqtyq týraly shyǵarmalary da, onyń mahabbatty erekshe ardaq tutýynyń ainasy bolatyn: «Bireýdi kórki bar dep jaqsy kórme, Lapyldaq kórseqyzar nápsige erme! Áiel jaqsy bolmaidy kórkimenen, Minezine kóz jetpei, kóńil berme!..». Bul keshegi men búgingi ǵana emes, erteńgi zamandasqa da zor ónege.
Degenmen, adam ómiriniń Kóktemin, onyń jadyraǵan Jaz túgili, Kúzimen de shatastyratyndar az ba? Sózdi uǵarlyq zamandas bolsa, budan keiin «aqsaqal aitpady» dep kiná arta artý qisynsyz... Aqyn mahabbattan sýynǵanymen, asyq sezimniń qadirin jyrlaýdan tanbaidy. Tipti, tabiǵattyń tamasha syiy – áiel balasynyń ajaryna súisinbeý múmkin be?! Olai bolsa, «Shý degende kóriner sulý artyq... Kimi pańdaý keledi, kimi tantyq. Aqyl kerek, es kerek, minez kerek. Er uialar is qylmas qatyn zerek... Jasaýly dep, maldy dep baidan alma, Kedei qyzy arzan dep qumarlanba... Ary bar, aqyly bar, uiaty bar / Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma. Úiińe tatý qurbyń kelse kirip, Syzdanbasyn qabaqpen imendirip».
Buryn da, qazir de, ókinishke qarai, aqiqatty «keibireý tyńdar úiden shyqqanynsha, keibireý kóńil qoiar uqqanynsha». Sóz mánisin bilerlik jan ǵana «árbir sózdi óz halynsha abailasa» kerek. Alaida, «melish saýda syqyldy kúlki satqan endigi jas paida dep, mal dep týady». Demek, adamnyń syrtqy bolmysy demesek, oi-nieti ózgermeitin kórinedi. Aqyn ósietteri adam qoǵamynyń altyn arqaýy – mahabbattyń arzandap ketpeýine degen alańdaýshylyqtan týǵan edi. Sebebi, «Kúlki baqqan bir kórer bisharalyq... Ehe-ehege» elirme, bozbalalar, Bul bes kúndik bir maidan er synarlyq. Salynba, qylsań daǵy san qumarlyq». Osyny erterek estip, erterek eseiip, «aqyl, qairat pen júrekti teń ustaǵanǵa ne jetsin!
Sondyqtan «Ásem saldyq ólgenshe kim qylarlyq, Oǵan da mezgil bolar toqtalarlyq. Qaljyńdasyp ótkizgen qairan dáýren, Túbinde tartqyzbai ma ol bir zarlyq?..». Biraq, «qansha úmit etkenmen, aqynnyń zamandastary qatarynda sózdi uǵarlyq bozbala» azdaý. Kóbinese er adamnyń kózi syrtqy symbatqa «suqtanyp», onyń kóńildi «baýraityny» tabiǵi nárse. Munyń, biraq sulýdyń jan dúniesin aiqyndai almaityn kezderi de az emes. Abai qazaqtyń boijetken qyzynyń kórikti keskin-kelbetin asqan sheberlikpen sýretteidi. Ol tamsanǵan arýdyń symbaty jas ataýly qyzyǵyp, eresek jandy súiintkendei súikimdi. Erkek pen áieldiń mahabbaty, ásili erekshe syi ári ózgeshe syn eken.
Arý qyzǵa tamsanǵan óleńniń alǵashqy jolynan bastap, onyń kórkem órimi tánti etedi: «qaqtaǵan aq kúmistei keń mańdaily...» boijetken kez-kelgen pań jigittiń júregin lúpildetip, kiriptar halge túsiredi. «Alasy az qara kózi» jarq etkende basqa dúnie qaperińe kirmeidi. «Jińishke qara qasyn syzyp qoiǵan jańa týǵan aiǵa uqsatyp», tátti sezim qushaǵynda balqisyń. Sulý beine janarda «júzip», esil-dertiń soǵan aýady: «Mańdaidan týra túsken qyrly muryn, Aqsha júz, alqyzyl bet til bailaidy. Aýzyn ashsa, kóriner kirsiz tisi, Syqyldy qolmen tizgen ish qainaidy». Aqyn boijetkenniń «beine bulbul sairaǵandai kúlkisine, jup-jumyr, aq torǵyndai moinyna, kún shalmaǵan tamaǵyna» eltidi.
Minsiz boiy, tal shybyqtai burańdaǵan beli men jas balanyń etindei bilegi, ájimsiz saýsaqtary men qolań qara shashy erkińnen tys boiyńdy bilep, dármensiz halde sońynan ere jónelgendeisiń. Abai osyndai arýdyń nendei oǵash minezdi bolsa da boiyna jýytpaýyna shyn kóńilden janashyr tilek ústinde, onyń ajary men aqylynyń jarasqanyn qalaidy. Áiel balasynyń syrtqy beinesimen qatar ishki jan dúniesine de úńilip, ózi ǵashyq jannyń ajaryn airyqsha aishyqtaidy. Bul osyǵan deiin jazǵan «Jigitter, oiyn arzan, kúlki qymbat» óleńinde aitqan «lapyldaq kórseqyzar sezim men áiel minezi» týraly oilarynyń qisyndy jalǵasy ispetti. Arý qyzdyń kelbetine áli talai talai jas tamsanady.
Sondai-aq, Áýezovtiń jaýhar romanyna da tereń «boilaǵan» saiyn aqyn ǵashyq bolǵan erekshe janmen júzdeskendei áserge bólenemiz. Zamandas osy erekshe jaratylǵan sulýdy tym qurysa bir kórýge qumar. Sóitip, «jelsiz túndegi jaryq ai» astynda birin-biri ańsap, yntyqqan eki jastyń kezdesken sátiniń kýágerine ainalamyz. Osylai tabiǵat pen adam sezimi úndesip, qabysyp, jarasym tabady. Ǵashyq júrek ózin súigen jannyń jolynda qurban etýge daiar: «Senen artyq jan joq dep, ǵashyq boldym, Men ne bolsam, bolaiyn, sen aman bol». Mahabbat seziminiń de «bezgek aýrý» syqyldanyp júdeter» azabyn «Qor boldy janym...» dep jaiyp salady.
Endi Abaidyń qolynan bar keletini, ǵashyqtyq syryn, iaki kóziniń ystyq jasyn aq qaǵazǵa tógedi. Osy tilhaty arqyly sálem joldap, súiiktisin tátti syrmen toimas lázzatqa bóleýge tyrysady. «Tán shymyrlap, boi eriter» sezimnen qyz júreginiń tebirenip, eljireýinen dámeli. Soǵan orai boijetkenniń «Biz de árkimdi baiqaimyz, Tap bergennen taiqaimyz. Sizdei asyl kez bolsa, Qaitip basty shaiqaimyz? -degen jaýaby da oiynan shyǵady. Kóńili «maidai shyjyǵan» qyz, biraq alańsyz da emes: «Úiir qylma boiyńa, Shyny jaqsy kórmeseń» dep, keýdesinen «itere» otyryp ta mahabbat toiatyna yntyq ekenin jasyrmaidy. «Arqasynda órgen burymy bilektei, sholpysy syldyr qaqqan» sulý kóz aldymyzdan óte beredi.
Aqyn «Júrekten qozǵap, ádepten ozbai», kóp sóilep sozbaidy: «Kózimniń qarasy, Kóńilimniń sanasy, Bitpeidi ishimde / Ǵashyqtyq jarasy...». Osy ǵashyq júrekpen birge «san kisi muńaiady: «Kúiemin, janamyn, Esh rahym qylmaisyń... «Sensiń – jan lázzáti, Sensiń – tán shárbáti... Qudai-aý, bul kóńilim / Kún bar ma bir tynar?!». Tap osylai mahabbat syryn óleń sóz ǵana sheber kesteleidi: «Ǵashyqtyq tili – tilsiz til, Kózben kór de, ishpen bil. Súiiser jastar qate etpes, Meiliń ilan, meiliń kúl». Ádemi jyr ǵashyqtyń tátti syrymen áli talai júrekti lúpildetedi: «Aittym sálem, qalam qas, Saǵan qurban mal men bas. Saǵynǵannan seni oilap, Keler kózge ystyq jas...».
Ǵashyq jan úshin óz súiiktisine eshkim teń kelmeidi: «Senen artyq jan týmas, Týsa, týar artylmas. Bir ózińnen basqaǵa / Yntyqtyǵym aitylmas. Asyl adam ainymas, Bir betinen qairylmas...». Átteń, «Ǵashyqtyq – qiyn jol. Jetseń – jettiń. Jetpei óttiń, Ne boldy? Armanda ómir / Ótti, Oilar ma eken bir seni sol?». Asyq janǵa qoly jetpegen soń «aiaq-qoly saldyrap, ishi dertke tolady». Biraq, sonda da oilaǵany ǵashyǵynyń baqyty: «Ajal ýaqyty / Jetti, Men óleiin, sen-aq saý bol...». Osylai qoshtasa turyp ta, ony júreginiń tórinde máńgige saqtary túsinikti. Bul pák sezimge sulý da bei-jai qarai almasa kerek. Alla taǵalanyń adamǵa tamasha syiynyń biri – tirlikke súiispenshilik eken.
Aqyn «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da, Aspanda ai menen kún shaǵylsa da», - dep, janynyń «japyraǵyn» jaiady. «Kámshat bórik, aq tamaq, qara qasty, Sulý qyzdyń kórip pe eń mundai túrin?.. Alasy az qara kózi ainadaiyn, Júrekke ystyq tiip salǵan saiyn... Úlbiregen aq etti, ashyq júzge» kóz toimaidy: «Burań bel, boiy sulý, kishkene aiaq, Bolady osyndai qyz neken-saiaq...». Biraq, mańdaiyna jazǵan qosaǵyna adal jar bolýǵa uiǵarǵan Tatiana asyǵy Evgeniige kesh qalǵanyn jetkizedi. Sulýdyń sabyrǵa shaqyrǵan ǵarip hal endi Toǵjan ekeýiniń basyna túskendei. Abaidyń ǵashyqtyq syryn ishine búkpei, jyr qylyp tógip, «jar ete almai qalǵanyna» ókinýden basqa amaly qalmaǵan.
Osy oraida talai jyl uly aqyn elinde eńbek etken ákem – Abai aýdanynyń qurmetti azamaty, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Maqashev Shaimaǵambet Orazbekuly aitqan sóz oiymda jańǵyrady. Ol kisi Toǵjannyń arbakeshi bolǵan qariiadan estigen áńgime Abai ǵashyqtyq jyrlaryn arnaǵan Toǵjannyń ajary aqylyna sai boijetken, Qudai qosqan qosaǵyna adal jar bolǵanyn pash etedi.
