فوتو: bilim-all.kz
ابايدىڭ ەيەلدەرٸ دٸلدا مەن ەيگەرٸمنەن سٷيگەن جەتٸ ۇل مەن ٷش قىز بالاعا ەكە اتانعان كەزٸ ەدٸ. قىرىق جاستىڭ قىرقاسىنان اسقانىندا بوزبالا شاعىنا ەلجٸرەي تۇرىپ تا, ٶتكەنٸن ساعىنۋدان اۋلاق. «كٶكٸرەك زور, ۋايىم جوق, بار ويى ٶلەڭ ايتىپ, ەن سالعان, بٸرەۋدٸ قالجىڭ قىلىپ, قىزدى اۋىلعا ٷيٸر» كەزەڭگە قايتا اينالعىسى جوق: «بٸر دەۋرەن كەمدٸ كٷنگە – بوزبالالىق, قارتايماستاي كٶرمەلٸك, ويلانالىق... قالجىڭداسىپ ٶتكٸزگەن قايران دەۋرەن, تٷبٸندە تارتقىزباي ما ول بٸر زارلىق». حاكٸم, سونداي-اق «قىزدى سٷيسەڭ, بٸردٸ-اق سٷي تاڭداپ تاۋىپ» دەپ, «لاپىلداق كٶرسەقىزار» مٸنەزدەن جيرەنتٸپ, شىنايى سەزٸمدٸ ٶنەگە تۇتادى. ادال ماحاببات بولسا عانا وتباسى «گٷلباقشاعا» اينالادى.ماحاببات «گٷلباقشاسى»
ٶلەڭمەن ٶرٸلگەن «ەۆگەنيي ونەگين» رومانىن ابايدىڭ وقي باستاعانىنا بٸرنەشە كٷن بولدى. كٸتاپتى قولىنا العان سايىن ايالاپ ۇستاپ, ٶزگەشە قاستەر تۇتادى. وقىپ بولعان سوڭ, تاعى دا سولاي ەسپەتتەيدٸ. مۇقاباسىن الاقانىمەن بٸر سيپاپ بارىپ قانا ورنىنا قويادى. كەۋدەسٸنە سىيماي بۇلقىنعان جٷرەگٸ پۋشكيننٸڭ ماحاببات جىرىنان «تويات» تاباتىنداي. بٷگٸن دە اقىننىڭ ۇناتقان كٸتابىن اشقانىنا بٸراز ۋاقىت بولدى. «كاك رانو ون موگ ليتسەمەريت, تايت نادەجدۋ, رەۆنوۆات, - دەپ, شىعارمانىڭ ەربٸر سٶزٸنە شۇقشييا ٷڭٸلٸپ, استارىنا وي جٷگٸرتەدٸ. - رازۋۆەريات, زاستاۆيت ۆەريت, كازاتسيا مراچنىم, يزنىۆات, ياۆلياتسيا گوردىم ي پوسلۋشنىم, ۆنيماتەلنىم يل راۆنودۋشنىم!..».
حاكٸم رومان كەيٸپكەرٸنٸڭ «جەتٸ قىرلى» مٸنەزٸنە قالىڭ وي ٷستٸندە قايران قالادى. مۇندايلار سىرت ادامعا «بويى بۇلعاڭ, سٶزٸ جىلماڭ, ويىندا دا, بويىندا دا بٸر مٸنٸ جوق» سەكٸلدٸ كٶرٸنەر ەدٸ. دەگەنمەن, مىنا ونەگين وسال جٸگٸت بولمادى: «جاسىنان تٷسٸن بيلەپ, سىر بەرمەگەن, دەمەلەنسە, كٷندەسە بٸلدٸرمەگەن...» - دەپ, اقىن قالامى جورعالاي جٶنەلەدٸ. شىنىندا دا نەتٸ بٶلەك, ەرەكشە جان. تٷسٸنەن ەش كٷمەن تۋعىزباي, بٸردەن ٸشٸ-باۋىرىڭا كٸرٸپ, بيلەپ-تٶستەپ الادى: «... ناناسىڭ نە ايتسا دا, امالىڭ جوق, تٷسٸندە بٸر كەدٸك جوق الدار دەگەن...». كەيدە كٶنگٸش, كەيدە ەلەۋسٸز, كەيدە ىنتىق قالپىمەن ايتقانىنا كٶندٸرەدٸ ەكەن. بٸراق, وسى پاڭ مٸنەزٸنە دە قاراماستان ورىندى سٶزگە توقتايتىنىن تاعى قايتەرسٸڭ.
«كاك تومنو بىل ون مولچاليۆ, كاك پلامەننو كراسنورەچيۆ, ۆ سەردەچنىح پيسماح كاك نەبرەجەن, - دەپ, الەكساندردىڭ تۋىندىسىنا ودان ەرٸ تەسٸلەدٸ: - ودنيم دىشا, ودنو ليۋبيا / كاك ون ۋمەل زابىت سەبيا! كاك ۆزور ەگو بىل بىستر ي نەجەن...». ەۋەلٸ ويشا تەرجٸما جاساپ, اقىن جانى ٶلەڭنٸڭ «ٸشٸ التىن, سىرتى كٷمٸس» بولىپ, جاراسىم تاپقانىن قالايدى. تٸپتٸ «...ٷندەمەي جٷرسە دە سٶزگە باياۋ, وت جالىنداي جاۋاپكەر قۇربىمەنەن. عاشىقتىق سٶزگە جٷيرٸك ەسٸرەسە, دەم الىسىم, قۇمارىم – بٸر سەن دەسە». سوندا «اپىرىم-اۋ, بۇل نە قىلعان جان ٶزٸ!»: «جانىن قۇربان جولىنا قىلعان جانسىپ, كٶز قاراۋى قۇبىلار ەلدەنەشە, كەيدە ۇيالشاق, تٶمەنشٸك, كەيدە تٸپ-تٸك, قامىققانسىپ, قايعىرىپ, ورنى كەلسە...».
شىنىندا دا بۇل ٶزٸ نە قىلعان جان? وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن دا حاكٸم كٶپ ۇزاماي تابادى. ٶزٸنٸڭ بايقاۋىنشا, ەۆگەنيي, ەرتە باستان «لاس» ورتادا «بىلعانعان» بولدى. بٸرەسە «ۇياڭ-ەدەپتٸ, بٸرەسە ۇرت مٸنەزدٸ «سەرٸنٸڭ» كٷنەسٸز كٶز جاسى تٸلدەسكەن جاندى بەينە بٸر دۋالاپ تاستايتىنىن قايتەرسٸڭ! بۇدان كەيٸن ونەگين سٶزدٸڭ مايىن تامىزىپ, الدىنداعى بويجەتكەندٸ ەپجىلانداي اربايدى. ابايدىڭ قانداستارىنىڭ اراسىندا دا وسىنداي مايدا سٶيلەپ, مايداي ەرٸتەتٸن «جىلپوستار» از ەمەس. بٸراق, تاپ مىناداي مٸنەزٸ تەكاپپار, تٸلٸ تەتتٸ جاندى كەزدەستٸرمەپتٸ. رومان كەيٸپكەرٸ ەشتەڭەدەن «بەيحابار», جاڭا تانىسقان «بەيكٷنە» جان سەكٸلدٸ سۋرەتتەلەدٸ: «قالجىڭىن بٸلدٸرتپەيدٸ قالاي دەگەن. جانىڭ شوشىر ٶرلٸگٸ جاننان بٶلەك...».
اقىلمەن «ارباپ», جىلى جٷزٸ كٸمنٸڭ بولسىن باسىن شىرق اينالدىرادى. سوعان دا قاراماستان كەيٸپكەرٸن شىن «تانىپ», بەتپەردەسٸن سىپىرعان پۋشكيننٸڭ ەربٸر سٶزٸن اباي دا مۇقييات سارالاپ بارىپ قانا قالامىن سيياعا مالادى: «كٸسٸگە بالدان تەتتٸ ورنى كەلگەن... ەمٸنەر, «ەي» دەگٸزەر, دايىن قىلار, جٷرەگٸڭ قالاي سوقسا, پايىم قىلار...». ونىڭ «سىيقىرلى» سٶزٸ سۇلۋ بيكەشتەردٸڭ جٷرەكتەرٸن «قىتىقتاپ», بۋىن-بۋىندارىن جايلايدى. مايلى قاسىقتاي, جىلماڭ قاعىپ, «جىلى ٸزٸن سۋىتپاي, دامىل كٶرمەي, بٸر وڭاشا جولىعار جەردٸ ايتقىزادى». وسى «سٷلٸك» مٸنەزٸمەن «نەبٸر سۇم مەن سۇرقييا جانداردىڭ دا مىسىن باسىپ, «ەجۋاعا, قورلاۋعا تٸلٸ ورامدى, نە تٷرلٸ تۇزاق قۇرىپ كٶڭٸلٸن باسادى».
ونەگين وسىلاي «كٷل-قوقىس» قوعامنىڭ ناشار ەلەسٸندەي كٶلبەڭ قاعادى. بۇل تٷلكٸ ەرٸ تازى تٸرلٸكتٸڭ جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ قاسٸرەتٸ ەكەنٸن اباي ٶز تۇسىنان تٷيسٸنتەدٸ. ٶز قانداستارىنىڭ دا اراسىندا زامانداسقا ەسەسٸ كەتٸپ, ٶشٸ بارداي, ەكپٸنٸ قاتتى, سٶزٸ ٶكتەم پەندەلەر از ەمەس. ادام «قۇنى» ارزانداعان «مىستان» قوعامعا زىعىردانى قاينايدى. بٸراق, ەۆگەنييدٸڭ باسىنداعى بەيشارا حالگە كٸنەلٸنٸ انىق تاپقان سوڭ, اقىن ٶزٸنٸڭ وعان ٸش تارتا باستاعانىن سەزەدٸ. راس, ول ٶتە ايلالى ەرٸ ٶركٶكٸرەك: ارام جان مەن «جەلەتەك» ۇرعاشىنى ايامايدى. «جاسىنان تٷسٸن بيلەپ, سىر بەرمەي», بىلىققان قوعامدى «بالشىقشا» يلەيدٸ.
تەكاپپار تابيعاتى «جان شوشىرلىق» ونىڭ «كٶز قاراۋى ەلدەنەشە قۇبىلىپ, ورنى كەلسە, قامىققانسىپ, قايعىرعانسىعان» قۋلىعىنا «قۇرىق بويلامايدى». تٸپتٸ, «اقىلى اسقان, كٷندەس شىقسا, وعان نەبٸر تٷرلٸ تۇزاق قۇرىپ, وپ-وڭاي كٶڭٸلٸن باسادى». بٸراق, ٶزٸ تانىعان ونەگين جامانعا «جايسىز» بولسا دا, ادال سەزٸمگە قىلاۋ تٷسٸرۋدەن اۋلاق جانعا ۇقسايدى. بۇعان ەندٸ قالايشا بٷيرەگٸ بۇرماسىن. «دٷنيەدە, سٸرە, سەندەي ماعان جار جوق, ساعان جار مەنەن ارتىق تابىلسا دا...», - دەپ, ماحابباتتىڭ «اششى دەمٸن» تاتقان ابايعا ورىس اقىنىنىڭ رومانى ۇنايدى. «جاسىنان تٷسٸن بيلەپ, سىر بەرمەگەن...», بٸراق سەزٸمٸن بٸردەن سۋىتپاق بولعان ەۆگەنييدٸڭ مٸنەزٸ تاتياناعا دا بەرٸبٸر جاعىمدى.
تەكاپپار ەرٸ اسا ٸزەتتٸ «سەرٸ» سۇلۋ بويجەتكەننٸڭ جٷرەگٸنٸڭ «ەمٸرشٸسٸنە» اينالعانداي ەكەن. تاتيانانىڭ ٶزٸ بٸرٸنشٸ بوپ حات جازۋعا مەجبٷر: «ەلٸمشە مەن دە ۇيالىپ, بٸلدٸرمەن دەدٸم ٶلسەم دە. شىدار ەم كٷيٸپ, مەن جانىپ, ايىندا بٸرەر كٶرسەم دە... ». عاشىقتىق «دەرتٸنەن كٷيگەن» قىز «تٸرشٸلٸگٸم – قۇرباندىق, شىداماي سەنٸ كٶرگەنشە. تەڭٸرٸمنەن كەلگەن بۇل جارلىق, يەم سەنسٸڭ ٶلگەنشە», - دەپ دٸر-دٸر قاعىپ, جارىق دٷنيەنٸ دە تەرك ەتۋگە بار. ەۆگەنيي بولسا, مۇنداي پەريزاتقا ٶزٸن تەڭ كٶرمەي, ونىڭ لايىقتى جار تابۋىنا تٸلەۋلەس. «ۇياتتان ەرٸكسٸز اتتاپ», ماحاببات وتىنا كٷيٸپ-جانعان بويجەتكەننٸڭ «امال جوق, قايتتٸم بٸلدٸرمەي, ياپىرىم-اۋ, قايتٸپ ايتامىن?.. قويمادى دەرتٸڭ كٷيدٸرمەي, نە سالساڭ دا تارتامىن...» - دەگەن پەك سەزٸمٸنە جانى اشي تۇرىپ تا ونى ادال جولدان «تايدىرماق» ەمەس.
باستاپقىدا قىزدىڭ جازعان حاتىنا ريزاشىلىعىن جەتكٸزۋمەن عانا شەكتەلەدٸ. اباي «ەركٸنەن ايرىلىپ, تاعدىرىن ٶزٸنە تابىستاعان» بويجەتكەنگە ونەگيننٸڭ تاڭدانىسىن ەبدەن تٷسٸنەدٸ. عاشىعىمەن تاعدىر قوسۋ ٷشٸن ەشتەڭەدەن قورعانباي, تٸپتٸ ٶزٸن «قۇرباندىققا شالۋعا» دايار سۇلۋدىڭ كٸرشٸكسٸز سەزٸمٸنە شىعارما كەيٸپكەرٸمەن قوسا تەبٸرەنەدٸ. تاتيانانىڭ «ەدەپتٸ ەرٸ راس سٶزٸ «بويىن جەڭسە» دە ەۆگەنيي پەرٸشتە قىزدىڭ سەزٸمٸن سۋىتپاق ەمەس: «جاس جٷرەكتٸڭ تولقىنىن دٶپ / جازا الىپسىڭ تولتىرىپ, بويدى جەڭٸپ بۇل اسىل دەپ, تۇردى تيتىق كٶپ قۇرىپ...» - دەپ, سەزٸمگە ەرە جازداپ, بويىن تەز جييادى: «تٸل بۋىنسىز, بوي – تازا گٷل, اقىلى ارتىق, ارى زور. ول – پەريزات, ويلا, ٶزٸڭ بٸل, نە بولادى بولسا قور...?».
حاكٸم «سەرٸ» جٸگٸتتٸڭ ارۋ قىز «ٶزٸنە قوسىلسا, ونى قور ەتۋدەن» قورقىپ, اعىنان جارىلعانىنا سٷيٸنەدٸ. ول ٶز باسى «بار قىزىقتان باس تارتقاندا» جولىققان بويجەتكەننٸڭ «گٷلدەنگەن باعىن» قۋارتىپ الۋدان قورعانادى ەكەن. بار قالاۋى اسىل جار ەمەس, «اعاسىنداي, شىن دوس» بولۋ. بٸراق, ٶكٸنٸشٸن دە جاسىرىپ قالا المايدى: «بار دەنەمنٸڭ بەرٸ – بٸر مۇز. قايىرىلۋعا جاراماس. مىنا دەۋلەت, مىنا اسىل قىز / بولدى ماعان ارام اس...», - دەپ قاباعىن مۇڭ باسادى. ارۋ قىزدىڭ «سىرشىل تٸلٸن» ۇعىنسا دا كٸرشٸكسٸز سەزٸمدٸ «جاستىق پەن نانعىشتىققا» بالاپ, عاشىقتىق وتىنا «ٶرتەنۋ مەن ٶرتەۋدەن» ساقتانادى. بۇدان سوڭ, ونەگين «جانىپ, سٶنٸپ, سۋىنعان كٶڭٸلٸ قوبالجىسا» دا العاشقى سٶزٸنەن تانبايتىن سيياقتى.
بٸراق, شىنايى ماحاببات لەبٸ «جاماعانمەن تٷزەلمەس سىنىق جاننىڭ» قولامتاعا اينالعان سەزٸم شوعىن قايتا ٷرلەپ, جالىنداتىپ جٸبەرگەن ەدٸ. ول ەندٸ «ٶمٸرٸنٸڭ وتتى شاعى ٶتٸپ كەتكەنٸن» مويىنداي كەلٸپ, جان سىرىن بٷكپەيدٸ: «ساقتاسار, ارداقتاسار كٸسٸ بولسام, جالعاندا سەنەن باسقا جاندى الماس ەم», - دەپ, ٶزٸن «انتۇرعان, قازىمىر, بايانسىز جان» ساناپ, تاعدىرىنا تىم قاتال. تٸپتٸ, جٷرەگٸن ايالاعان تاتيانانىڭ «كٸرسٸز جٷرەك, مٸنسٸز تٸل, گٷل مٸنەزٸن» كٶلدەنەڭ تارتىپ, ونى ٶزٸ سەكٸلدٸ «وپا بەرمەس ەردەن» اينىتۋعا تىرىسادى: «قۋارتىپ, قايعىمەنەن سۋالتامىن / بٸرەۋدٸڭ قىزىل گٷلٸن تۇرعان بالقىپ...». تٸپتٸ, كەيٸن جازاتىن ەكٸنشٸ حاتىندا دا ەۆگەنيي سەرٸ بويجەتكەننٸڭ تاعى دا ويلانۋىن ٶتٸنەدٸ.
الايدا, ول «اقىلمەنەن ويلاساڭ توقتاۋ قىلىپ, سٷيكٸمدٸ مەنەن ارتىق جان تابىلار...», - دەپ, قوشتاسۋعا قانشالىقتى بەت بۇرعانىمەن: «مۇز جٷرەگٸ ماي سىقىلدى ەرٸپ, وت بوپ» لاۋلايدى. ەۆگەنيي ەۋەلگٸ سٶزٸنەن ەندٸ امالسىز تانادى: «ٶلٸ بويعا جان جٷگٸردٸ, قايراتىم قۇرىش بولدى», - دەپ, مۇز جٷرەگٸنٸڭ مايداي ەرٸگەنٸن ايتىپ, ارۋ قىزعا ٶلەردەي جالبارىنادى. ٶزٸنٸڭ عاشىقتىق «وتىنا» كٷيٸپ, جانعان جٷرەگٸنە ەمٸر جٷرمەسٸن كەش ۇققان جٸگٸت جانىنا داۋا تاپپاي, جٷدەيدٸ. ماحاببات «دەرتٸنە» شالدىققان ول عاشىعىنىڭ جار بولۋىن جالىنىشپەن ٶتٸنٸپ, جانىنا پانا بولۋىن تٸلەيدٸ. ەگەر تاتياناسى كەلٸسپەسە, «كٶزٸ كٶرۋدەن قالىپ, جان تاپسىرۋدان» باسقا امالى جوق: «سەن بەتٸڭدٸ ەرٸ بۇرساڭ, شىقتى كٶزٸم, بولدى كٶر».
عاشىق قىزعا دەگەن ساعىنىشتان جٷرەگٸ الىپ-ۇشىپ, تىم قۇرىسا ونىڭ «اق جٷزٸن بٸر كٶرسە, ارمانى جوق»: «كٷنٸ ەرتەڭ بٸر كٶرٸنسەڭ / سورلى اسىقتىڭ كٶزٸنە. تەڭٸرٸ ٷشٸن, شاپقاتىڭمەن / نان عارٸپتٸڭ سٶزٸنە...». ول باستاپقى شەشٸمٸنەن تەز قايتىپ, ٶزٸن دە, سٷيگەن سۇلۋدى دا قوسىلۋعا قايراپ سالادى: «اقىلى بار, ىقتييارلى, پەندە تەپپەس ٶز جارىن... قورعالاپ قۇر ٶتپە ٶمٸر بوس, تاعدىرىڭا قارسى بار». بۇعان دا سەبەپ تاتيانانىڭ حاتى ەدٸ. ەۆگەنيي ەندٸ ونىڭ سەزٸمٸنٸڭ قادٸرٸنە جەتپەگەنٸن جاسىرماي, «ميحرابىم» دەپ, باس يٸپ, «مەجنٷن» حەلگە تٷسەدٸ: «ون سەگٸز مىڭ بۇل عالامنىڭ / بار تىنىسى كٷندە تۇر. مەن سىقىلدى سورلى ادامنىڭ / ىقتييارى سەندە تۇر...». وسى جولداردى جازىپ وتىرعان ابايدىڭ كٶز الدىنا عاشىعى توعجان كەلەدٸ.
«تەڭٸرٸ قوسقان جار ەدٸڭ سەن... »
سۇلۋ قىز ەلدٸڭ بەرٸنە بٸردەي جاعا بەرمەسە دە, ونىڭ سٷيٸكتٸسٸ توعجان بارشاعا سٷيكٸمدٸ جان. ماحابباتتىڭ «بەزگەك اۋرۋ سەكٸلدٸ جٷدەتٸپ, ٷمٸت ٷزسە – توندىرىپ, دەمەلەنسە كٷيٸپ-جاندىرار» ەسەرٸنەن اقىن جٷرەگٸ كەۋدەسٸنەن سىيماي تۋلايدى. الايدا, عاشىق جٷرەكتٸڭ لٷپٸلٸن سەزٸنۋدٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ ماڭدايىنا جازباعان سەكٸلدٸ. حاكٸمنٸڭ بايقاۋىنشا, ماحابباتتى كەيبٸرەۋ جٷرەكتٸڭ ەمەس, ارزان تٸلەكتٸڭ «ساۋداسى» دەپ بٸلەدٸ. سوندىقتان ول ماحاببات تۋرالى «سٶز مەنٸسٸن» زامانداستارىنىڭ, ەسٸرەسە جاس ۇرپاقتىڭ دۇرىس ۇعىنۋىنان ٷمٸتتٸ: «عاشىقتىق, قۇمارلىقپەن – ول ەكٸ جول, قۇمارلىق بٸر نەپسٸ ٷشٸن بولادى سول...» دەي كەلٸپ, جان سىرىمەن بٶلٸسەدٸ.
عاشىق جٷرەك, تٸپتٸ «كٶڭٸلٸمنٸڭ راحاتى سەن بولعان سوڭ, جاسىرىنبا, نۇرىڭا جان قۋانسىن...», - دەپ تەبٸرەنەدٸ. ماحاببات «ازابىنىڭ اششى دەمٸن» تاتقان اباي جاستارعا ادالدىقتى ٶسيەت ەتەدٸ. سٷيگەن قىزى توعجانمەن تاعدىر قوسپاعان سوڭ, مۇڭىن ٶلەڭگە شاعۋمەن شەكتەلمەي, ٶزگە «مۇڭلىق-زارلىقتاردىڭ» قوسىلۋىنا قامقور بولاتىنى دا مەلٸم. توبىقتى جۇرتى اقىننىڭ توپاي رۋىنان ەلٸمان, ماماي رۋىنان اقبورداق دەگەن جەسٸر ەيەلدەرگە باس بوستاندىعىن الىپ بەرگەنٸن بٸلەدٸ. ول, سونداي-اق, جۋانتاياقتان – قاديشا, سىباننان – زىليقا سيياقتى جەنە باسقا قىزداردىڭ سٷيگەن ادامدارىنا قوسىلۋىنا كٶمەكتەسەدٸ. وسى ورايدا اباي ەمەڭگەرلٸكتٸڭ دە جٶنٸمەن اتقارىلۋىنا باسا كٶڭٸل بٶلەدٸ.
ابايدىڭ بي رەتٸندە كٶكشە رۋىنان ەركەك ەسٸمدٸ باتىرباي مەن انالىق دەگەن جەسٸر ەيەلدەرگە بايلانىستى داۋدى ەدٸل شەشكەنٸ بەلگٸلٸ. وسى جولدا, تٸپتٸ جاۋ دا تابادى. كەزٸندەگٸ دوسى ورازباي سيياقتىلاردىڭ جاۋلىعىنا دا سىبان مەن مۇرىن تابىنىڭ اراسىنداعى «جەسٸر داۋى» سەبەپ ەدٸ. حاكٸمنٸڭ كەڭگٸربايدىڭ ەدٸل بولماعانىن ايتىپ, مۇرىن قىزىنا ەركٸندٸك ەپەرگەنٸ ولارعا جاقپايدى. وسى ورايدا ابايدىڭ عاشىقتىق تۋرالى شىعارمالارى دا, ونىڭ ماحابباتتى ەرەكشە ارداق تۇتۋىنىڭ ايناسى بولاتىن: «بٸرەۋدٸ كٶركٸ بار دەپ جاقسى كٶرمە, لاپىلداق كٶرسەقىزار نەپسٸگە ەرمە! ەيەل جاقسى بولمايدى كٶركٸمەنەن, مٸنەزٸنە كٶز جەتپەي, كٶڭٸل بەرمە!..». بۇل كەشەگٸ مەن بٷگٸنگٸ عانا ەمەس, ەرتەڭگٸ زامانداسقا دا زور ٶنەگە.
دەگەنمەن, ادام ٶمٸرٸنٸڭ كٶكتەمٸن, ونىڭ جادىراعان جاز تٷگٸلٸ, كٷزٸمەن دە شاتاستىراتىندار از با? سٶزدٸ ۇعارلىق زامانداس بولسا, بۇدان كەيٸن «اقساقال ايتپادى» دەپ كٸنە ارتا ارتۋ قيسىنسىز... اقىن ماحابباتتان سۋىنعانىمەن, اسىق سەزٸمنٸڭ قادٸرٸن جىرلاۋدان تانبايدى. تٸپتٸ, تابيعاتتىڭ تاماشا سىيى – ەيەل بالاسىنىڭ اجارىنا سٷيسٸنبەۋ مٷمكٸن بە?! ولاي بولسا, «شۋ دەگەندە كٶرٸنەر سۇلۋ ارتىق... كٸمٸ پاڭداۋ كەلەدٸ, كٸمٸ تانتىق. اقىل كەرەك, ەس كەرەك, مٸنەز كەرەك. ەر ۇيالار ٸس قىلماس قاتىن زەرەك... جاساۋلى دەپ, مالدى دەپ بايدان الما, كەدەي قىزى ارزان دەپ قۇمارلانبا... ارى بار, اقىلى بار, ۇياتى بار / اتا-انانىڭ قىزىنان عاپىل قالما. ٷيٸڭە تاتۋ قۇربىڭ كەلسە كٸرٸپ, سىزدانباسىن قاباقپەن يمەندٸرٸپ».
بۇرىن دا, قازٸر دە, ٶكٸنٸشكە قاراي, اقيقاتتى «كەيبٸرەۋ تىڭدار ٷيدەن شىققانىنشا, كەيبٸرەۋ كٶڭٸل قويار ۇققانىنشا». سٶز مەنٸسٸن بٸلەرلٸك جان عانا «ەربٸر سٶزدٸ ٶز حالىنشا ابايلاسا» كەرەك. الايدا, «مەلٸش ساۋدا سىقىلدى كٷلكٸ ساتقان ەندٸگٸ جاس پايدا دەپ, مال دەپ تۋادى». دەمەك, ادامنىڭ سىرتقى بولمىسى دەمەسەك, وي-نيەتٸ ٶزگەرمەيتٸن كٶرٸنەدٸ. اقىن ٶسيەتتەرٸ ادام قوعامىنىڭ التىن ارقاۋى – ماحابباتتىڭ ارزانداپ كەتپەۋٸنە دەگەن الاڭداۋشىلىقتان تۋعان ەدٸ. سەبەبٸ, «كٷلكٸ باققان بٸر كٶرەر بيشارالىق... ەھە-ەھەگە» ەلٸرمە, بوزبالالار, بۇل بەس كٷندٸك بٸر مايدان ەر سىنارلىق. سالىنبا, قىلساڭ داعى سان قۇمارلىق». وسىنى ەرتەرەك ەستٸپ, ەرتەرەك ەسەيٸپ, «اقىل, قايرات پەن جٷرەكتٸ تەڭ ۇستاعانعا نە جەتسٸن!
سوندىقتان «ەسەم سالدىق ٶلگەنشە كٸم قىلارلىق, وعان دا مەزگٸل بولار توقتالارلىق. قالجىڭداسىپ ٶتكٸزگەن قايران دەۋرەن, تٷبٸندە تارتقىزباي ما ول بٸر زارلىق?..». بٸراق, «قانشا ٷمٸت ەتكەنمەن, اقىننىڭ زامانداستارى قاتارىندا سٶزدٸ ۇعارلىق بوزبالا» ازداۋ. كٶبٸنەسە ەر ادامنىڭ كٶزٸ سىرتقى سىمباتقا «سۇقتانىپ», ونىڭ كٶڭٸلدٸ «باۋرايتىنى» تابيعي نەرسە. مۇنىڭ, بٸراق سۇلۋدىڭ جان دٷنيەسٸن ايقىنداي المايتىن كەزدەرٸ دە از ەمەس. اباي قازاقتىڭ بويجەتكەن قىزىنىڭ كٶرٸكتٸ كەسكٸن-كەلبەتٸن اسقان شەبەرلٸكپەن سۋرەتتەيدٸ. ول تامسانعان ارۋدىڭ سىمباتى جاس اتاۋلى قىزىعىپ, ەرەسەك جاندى سٷيٸنتكەندەي سٷيكٸمدٸ. ەركەك پەن ەيەلدٸڭ ماحابباتى, ەسٸلٸ ەرەكشە سىي ەرٸ ٶزگەشە سىن ەكەن.
ارۋ قىزعا تامسانعان ٶلەڭنٸڭ العاشقى جولىنان باستاپ, ونىڭ كٶركەم ٶرٸمٸ تەنتٸ ەتەدٸ: «قاقتاعان اق كٷمٸستەي كەڭ ماڭدايلى...» بويجەتكەن كەز-كەلگەن پاڭ جٸگٸتتٸڭ جٷرەگٸن لٷپٸلدەتٸپ, كٸرٸپتار حالگە تٷسٸرەدٸ. «الاسى از قارا كٶزٸ» جارق ەتكەندە باسقا دٷنيە قاپەرٸڭە كٸرمەيدٸ. «جٸڭٸشكە قارا قاسىن سىزىپ قويعان جاڭا تۋعان ايعا ۇقساتىپ», تەتتٸ سەزٸم قۇشاعىندا بالقيسىڭ. سۇلۋ بەينە جاناردا «جٷزٸپ», ەسٸل-دەرتٸڭ سوعان اۋادى: «ماڭدايدان تۋرا تٷسكەن قىرلى مۇرىن, اقشا جٷز, القىزىل بەت تٸل بايلايدى. اۋزىن اشسا, كٶرٸنەر كٸرسٸز تٸسٸ, سىقىلدى قولمەن تٸزگەن ٸش قاينايدى». اقىن بويجەتكەننٸڭ «بەينە بۇلبۇل سايراعانداي كٷلكٸسٸنە, جۇپ-جۇمىر, اق تورعىنداي موينىنا, كٷن شالماعان تاماعىنا» ەلتيدٸ.
مٸنسٸز بويى, تال شىبىقتاي بۇراڭداعان بەلٸ مەن جاس بالانىڭ ەتٸندەي بٸلەگٸ, ەجٸمسٸز ساۋساقتارى مەن قولاڭ قارا شاشى ەركٸڭنەن تىس بويىڭدى بيلەپ, دەرمەنسٸز حالدە سوڭىنان ەرە جٶنەلگەندەيسٸڭ. اباي وسىنداي ارۋدىڭ نەندەي وعاش مٸنەزدٸ بولسا دا بويىنا جۋىتپاۋىنا شىن كٶڭٸلدەن جاناشىر تٸلەك ٷستٸندە, ونىڭ اجارى مەن اقىلىنىڭ جاراسقانىن قالايدى. ەيەل بالاسىنىڭ سىرتقى بەينەسٸمەن قاتار ٸشكٸ جان دٷنيەسٸنە دە ٷڭٸلٸپ, ٶزٸ عاشىق جاننىڭ اجارىن ايرىقشا ايشىقتايدى. بۇل وسىعان دەيٸن جازعان «جٸگٸتتەر, ويىن ارزان, كٷلكٸ قىمبات» ٶلەڭٸندە ايتقان «لاپىلداق كٶرسەقىزار سەزٸم مەن ەيەل مٸنەزٸ» تۋرالى ويلارىنىڭ قيسىندى جالعاسى ٸسپەتتٸ. ارۋ قىزدىڭ كەلبەتٸنە ەلٸ تالاي تالاي جاس تامسانادى.
سونداي-اق, ەۋەزوۆتٸڭ جاۋھار رومانىنا دا تەرەڭ «بويلاعان» سايىن اقىن عاشىق بولعان ەرەكشە جانمەن جٷزدەسكەندەي ەسەرگە بٶلەنەمٸز. زامانداس وسى ەرەكشە جاراتىلعان سۇلۋدى تىم قۇرىسا بٸر كٶرۋگە قۇمار. سٶيتٸپ, «جەلسٸز تٷندەگٸ جارىق اي» استىندا بٸرٸن-بٸرٸ اڭساپ, ىنتىققان ەكٸ جاستىڭ كەزدەسكەن سەتٸنٸڭ كۋەگەرٸنە اينالامىز. وسىلاي تابيعات پەن ادام سەزٸمٸ ٷندەسٸپ, قابىسىپ, جاراسىم تابادى. عاشىق جٷرەك ٶزٸن سٷيگەن جاننىڭ جولىندا قۇربان ەتۋگە دايار: «سەنەن ارتىق جان جوق دەپ, عاشىق بولدىم, مەن نە بولسام, بولايىن, سەن امان بول». ماحاببات سەزٸمٸنٸڭ دە «بەزگەك اۋرۋ» سىقىلدانىپ جٷدەتەر» ازابىن «قور بولدى جانىم...» دەپ جايىپ سالادى.
ەندٸ ابايدىڭ قولىنان بار كەلەتٸنٸ, عاشىقتىق سىرىن, ياكي كٶزٸنٸڭ ىستىق جاسىن اق قاعازعا تٶگەدٸ. وسى تٸلحاتى ارقىلى سەلەم جولداپ, سٷيٸكتٸسٸن تەتتٸ سىرمەن تويماس لەززاتقا بٶلەۋگە تىرىسادى. «تەن شىمىرلاپ, بوي ەرٸتەر» سەزٸمنەن قىز جٷرەگٸنٸڭ تەبٸرەنٸپ, ەلجٸرەۋٸنەن دەمەلٸ. سوعان وراي بويجەتكەننٸڭ «بٸز دە ەركٸمدٸ بايقايمىز, تاپ بەرگەننەن تايقايمىز. سٸزدەي اسىل كەز بولسا, قايتٸپ باستى شايقايمىز? -دەگەن جاۋابى دا ويىنان شىعادى. كٶڭٸلٸ «مايداي شىجىعان» قىز, بٸراق الاڭسىز دا ەمەس: «ٷيٸر قىلما بويىڭا, شىنى جاقسى كٶرمەسەڭ» دەپ, كەۋدەسٸنەن «يتەرە» وتىرىپ تا ماحاببات توياتىنا ىنتىق ەكەنٸن جاسىرمايدى. «ارقاسىندا ٶرگەن بۇرىمى بٸلەكتەي, شولپىسى سىلدىر قاققان» سۇلۋ كٶز الدىمىزدان ٶتە بەرەدٸ.
اقىن «جٷرەكتەن قوزعاپ, ەدەپتەن وزباي», كٶپ سٶيلەپ سوزبايدى: «كٶزٸمنٸڭ قاراسى, كٶڭٸلٸمنٸڭ ساناسى, بٸتپەيدٸ ٸشٸمدە / عاشىقتىق جاراسى...». وسى عاشىق جٷرەكپەن بٸرگە «سان كٸسٸ مۇڭايادى: «كٷيەمٸن, جانامىن, ەش راحىم قىلمايسىڭ... «سەنسٸڭ – جان لەززەتٸ, سەنسٸڭ – تەن شەربەتٸ... قۇداي-اۋ, بۇل كٶڭٸلٸم / كٷن بار ما بٸر تىنار?!». تاپ وسىلاي ماحاببات سىرىن ٶلەڭ سٶز عانا شەبەر كەستەلەيدٸ: «عاشىقتىق تٸلٸ – تٸلسٸز تٸل, كٶزبەن كٶر دە, ٸشپەن بٸل. سٷيٸسەر جاستار قاتە ەتپەس, مەيلٸڭ يلان, مەيلٸڭ كٷل». ەدەمٸ جىر عاشىقتىڭ تەتتٸ سىرىمەن ەلٸ تالاي جٷرەكتٸ لٷپٸلدەتەدٸ: «ايتتىم سەلەم, قالام قاس, ساعان قۇربان مال مەن باس. ساعىنعاننان سەنٸ ويلاپ, كەلەر كٶزگە ىستىق جاس...».
عاشىق جان ٷشٸن ٶز سٷيٸكتٸسٸنە ەشكٸم تەڭ كەلمەيدٸ: «سەنەن ارتىق جان تۋماس, تۋسا, تۋار ارتىلماس. بٸر ٶزٸڭنەن باسقاعا / ىنتىقتىعىم ايتىلماس. اسىل ادام اينىماس, بٸر بەتٸنەن قايرىلماس...». ەتتەڭ, «عاشىقتىق – قيىن جول. جەتسەڭ – جەتتٸڭ. جەتپەي ٶتتٸڭ, نە بولدى? ارماندا ٶمٸر / ٶتتٸ, ويلار ما ەكەن بٸر سەنٸ سول?». اسىق جانعا قولى جەتپەگەن سوڭ «اياق-قولى سالدىراپ, ٸشٸ دەرتكە تولادى». بٸراق, سوندا دا ويلاعانى عاشىعىنىڭ باقىتى: «اجال ۋاقىتى / جەتتٸ, مەن ٶلەيٸن, سەن-اق ساۋ بول...». وسىلاي قوشتاسا تۇرىپ تا, ونى جٷرەگٸنٸڭ تٶرٸندە مەڭگٸگە ساقتارى تٷسٸنٸكتٸ. بۇل پەك سەزٸمگە سۇلۋ دا بەي-جاي قاراي الماسا كەرەك. اللا تاعالانىڭ ادامعا تاماشا سىيىنىڭ بٸرٸ – تٸرلٸككە سٷيٸسپەنشٸلٸك ەكەن.
اقىن «جارق ەتپەس قارا كٶڭٸلٸم نە قىلسا دا, اسپاندا اي مەنەن كٷن شاعىلسا دا», - دەپ, جانىنىڭ «جاپىراعىن» جايادى. «كەمشات بٶرٸك, اق تاماق, قارا قاستى, سۇلۋ قىزدىڭ كٶرٸپ پە ەڭ مۇنداي تٷرٸن?.. الاسى از قارا كٶزٸ اينادايىن, جٷرەككە ىستىق تيٸپ سالعان سايىن... ٷلبٸرەگەن اق ەتتٸ, اشىق جٷزگە» كٶز تويمايدى: «بۇراڭ بەل, بويى سۇلۋ, كٸشكەنە اياق, بولادى وسىنداي قىز نەكەن-ساياق...». بٸراق, ماڭدايىنا جازعان قوساعىنا ادال جار بولۋعا ۇيعارعان تاتيانا اسىعى ەۆگەنييگە كەش قالعانىن جەتكٸزەدٸ. سۇلۋدىڭ سابىرعا شاقىرعان عارٸپ حال ەندٸ توعجان ەكەۋٸنٸڭ باسىنا تٷسكەندەي. ابايدىڭ عاشىقتىق سىرىن ٸشٸنە بٷكپەي, جىر قىلىپ تٶگٸپ, «جار ەتە الماي قالعانىنا» ٶكٸنۋدەن باسقا امالى قالماعان.
وسى ورايدا تالاي جىل ۇلى اقىن ەلٸندە ەڭبەك ەتكەن ەكەم – اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ماقاشەۆ شايماعامبەت ورازبەكۇلى ايتقان سٶز ويىمدا جاڭعىرادى. ول كٸسٸ توعجاننىڭ ارباكەشٸ بولعان قارييادان ەستٸگەن ەڭگٸمە اباي عاشىقتىق جىرلارىن ارناعان توعجاننىڭ اجارى اقىلىنا ساي بويجەتكەن, قۇداي قوسقان قوساعىنا ادال جار بولعانىن پاش ەتەدٸ.
