Qazaqstan halqynyń sany ósip keledi. Alaida halyq sanynyń artýymen qatar eldiń demografiialyq qurylymy da aitarlyqtai ózgerip jatyr. Ómir súrý uzaqtyǵy ulǵaiyp, bala týý kórsetkishi tómendep, egde jastaǵy azamattardyń úlesi artyp keledi. Bul úrdister aldaǵy onjyldyqtarda eńbek naryǵyna, áleýmettik júiege jáne zeinetaqy júiesine túsetin salmaqty kúsheitýi múmkin, dep habarlaidy ult.kz.
2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha Qazaqstan halqynyń sany shamamen 20,5 million adamdy qurady. Onyń ishinde 25 jasqa deiingi azamattar – 8,79 million adam nemese 42,9 paiyz, 25-65 jas aralyǵyndaǵy turǵyndar – 9,73 million adam nemese 47,5 paiyz, al 65 jastan asqandardyń sany 1,98 million adamǵa nemese 9,6 paiyzǵa jetti.
Uzaqmerzimdi demografiialyq boljamdarǵa sáikes, Qazaqstan halqynyń sany 2050 jylǵa qarai 26,5 million adamǵa deiin ósýi múmkin.
Biraq halyq sanynyń ósýi onyń jas qurylymynyń ózgermeitinine kepildik bermeidi. Kerisinshe, Qazaqstanda halyqtyń birtindep qartaiý úrdisi baiqalady. Buǵan ómir súrý uzaqtyǵynyń artýy men bala týý deńgeiiniń tómendeýi áser etip otyr.
Qazaqstandyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy artty
Qazaqstanda ómir súrý uzaqtyǵy pandemiiadan keiin qaita óse bastady.
COVID-19 pandemiiasyna bailanysty 2020-2021 jyldary bul kórsetkish tómendegen bolatyn. Máselen, 2021 jyly Qazaqstandaǵy kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy 70,23 jasty qurasa, 2025 jyly ol 75,97 jasqa deiin ósti.
Bul kórsetkish álemdegi jalpy úrdiske sáikes keledi. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń baǵalaýynsha, pandemiia kezinde álem boiynsha ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 71,4 jasqa deiin tómendegen. Al 2025 jylǵa qarai bul kórsetkish pandemiiaǵa deiingi deńgeige qaita oralyp, orta eseppen 73,8 jasqa jetti.
Iaǵni Qazaqstandaǵy ómir súrý uzaqtyǵy álemdik ortasha kórsetkishten de joǵary deńgeige kóterilip otyr.
Alaida adamdardyń uzaq ómir súrýi demografiialyq turǵydan jańa mindetterdi de alǵa shyǵarady. Egde jastaǵy adamdardyń sany kóbeigen saiyn zeinetaqy, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý júielerine túsetin júkteme artady.
2050 jylǵa qarai árbir altynshy qazaqstandyq 60 jastan asýy múmkin
Qazaqstandaǵy demografiialyq ózgeristerdiń negizgi belgileriniń biri – halyqtyń qartaiýy.
Boljamdarǵa sáikes, 2050 jylǵa qarai Qazaqstanda 60 jastan asqan azamattardyń úlesi jalpy halyq sanynyń 18,8 paiyzyna jetýi múmkin.
Bul halyqaralyq jikteý boiynsha demografiialyq qartaiýdyń «óte joǵary deńgeiine» sáikes keledi.
Qarapaiym tilmen aitqanda, ǵasyr ortasyna qarai Qazaqstandaǵy shamamen árbir altynshy adam 60 jastan asqan azamat bolýy yqtimal.
Bul ózgeris memlekettiń áleýmettik saiasatyna tikelei áser etedi. Óitkeni egde jastaǵy turǵyndardyń sany artqan saiyn zeinetaqymen qamtý, meditsinalyq qyzmet kórsetý, áleýmettik kómek jáne uzaqmerzimdi kútim júielerine degen qajettilik te kóbeiedi.
Bala týý kórsetkishi tómendep keledi
Qazaqstannyń demografiialyq bolashaǵyna áser etetin taǵy bir mańyzdy faktor – týý kórsetkishiniń tómendeýi.
Bul jerde jiyntyq týý koeffitsienti (JTK) mańyzdy kórsetkish sanalady. Ol bir áieldiń búkil reprodýktivtik kezeńinde, iaǵni shamamen 15 jastan 50 jasqa deiingi aralyqta orta eseppen qansha bala dúniege ákeletinin kórsetedi.
Qazaqstanda 2020-2021 jyldary JTK belgili bir deńgeide óskenimen, keiin turaqty tómendeý baiqalǵan.
2021 jyly bul kórsetkish 3,32 balany quraǵan. 2022 jyly ol 3,06 balaǵa, al 2025 jyly 2,57 balaǵa deiin tómendedi.
BUU-nyń uzaqmerzimdi boljamyna sáikes, 2050 jylǵa qarai Qazaqstandaǵy jiyntyq týý koeffitsienti 2,39 balaǵa deiin tómendeýi múmkin.
Iaǵni Qazaqstanda bala týý deńgeii ázirge halyqtyń tabiǵi ósimin qamtamasyz etetin deńgeide bolǵanymen, onyń birtindep tómendeýi bolashaqtaǵy jas qurylymyna áser etedi.
Týý deńgeiiniń tómendeýi men ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaiýy qatar júrgen jaǵdaida eńbekke qabiletti turǵyndardyń úlesi qysqaryp, egde jastaǵy azamattardyń úlesi artady.
Kóshi-qon jaǵdaiy qalai ózgerdi?
Qazaqstannyń demografiialyq ahýalyna tabiǵi ósimmen qatar kóshi-qon da áser etedi.
UNFPA-nyń Qazaqstandaǵy ókildigi daiyndaǵan halyqtyń jaǵdaiyna qatysty taldaýda 2050 jylǵa qarai eldegi kóshi-qon saldosynyń birtindep nólge, iaǵni 1000 adamǵa shaqqanda 0 kórsetkishine jaqyndaýy boljanǵan.
Bul boljamǵa Qazaqstan ekonomikasynyń damýy jáne jumys kúshine degen suranystyń joǵary bolýy, etnikalyq emigratsiia áleýetiniń birtindep azaiýy, sondai-aq Qazaqstannyń ońtústigindegi elderde halyq sanynyń jyldam ósýi siiaqty faktorlar áser etedi.
Pandemiiadan keiin Qazaqstanǵa kelýshiler sany da artqan.
2021 jyldan bastap elge keletin immigranttardyń jyl saiynǵy sany 2,15 esege ósken, al Qazaqstannan kóship ketýshilerdiń sany 4,24 esege azaiǵan.
Bul kórsetkishter Qazaqstannyń kóshi-qon balansynda oń ózgerister bolǵanyn kórsetedi.
Sonymen birge uzaqmerzimdi kezeńde migratsiianyń eldegi demografiialyq júktemeni qanshalyqty jeńildetetini ekonomikadaǵy jumys oryndarynyń sanyna, jalaqy deńgeiine jáne eldiń eńbek naryǵynyń tartymdylyǵyna bailanysty bolady.
Bir zeinetkerge shaqqandaǵy eńbekke qabiletti azamattar azaiyp barady
Demografiialyq ózgeristerdi baǵalaýda mańyzdy kórsetkishterdiń biri – áleýetti qoldaý koeffitsienti.
Ol 25-64 jas aralyǵyndaǵy eńbekke qabiletti adamdar sanynyń 65 jastan asqan azamattar sanyna qatynasyn kórsetedi.
Qazaqstanda bul kórsetkish sońǵy jyldary tómendep keledi.
Máselen, 2012 jyly 65 jastan asqan bir adamǵa 7,68 eńbekke qabiletti adamnan kelgen.
2025 jyly bul kórsetkish 4,95 adamǵa deiin tómendedi.
Al 2025-2050 jyldar aralyǵyndaǵy boljamdarǵa sáikes, áleýetti qoldaý koeffitsienti taǵy da tómendep, 3,42-ge túsýi múmkin.
Demek, 2050 jylǵa qarai 65 jastan asqan bir azamatqa orta eseppen 3,42 eńbekke qabiletti adamnan ǵana kelýi yqtimal.
Bul – eldiń áleýmettik jáne zeinetaqy júiesi úshin mańyzdy signal.
Demografiialyq ózgeris ekonomikaǵa qalai áser etedi?
Halyqtyń qartaiýy tek demografiialyq kórsetkish emes. Ol memlekettiń ekonomikalyq jáne áleýmettik saiasatyna da tikelei yqpal etedi.
Eńbekke qabiletti turǵyndardyń úlesi azaiyp, egde jastaǵy azamattardyń sany artqan saiyn biýdjetke túsetin áleýmettik júkteme kúsheiedi.
Mundai jaǵdaida zeinetaqy júiesiniń qarjylyq turaqtylyǵy erekshe mańyzǵa ie bolady.
Qazaqstan Prezidenti óz Joldaýynda zeinetaqy júiesiniń qarjylyq turaqtylyǵyn nyǵaitý, uzaqmerzimdi teńgerimdi qamtamasyz etý jáne azamattarǵa laiyqty zeinetaqy tóleý úshin sharalar qabyldaý qajettigin atap ótken bolatyn.
Demografiialyq ózgerister jaǵdaiynda jinaqtaýshy zeinetaqy júiesiniń mańyzy da arta túsedi. Mundai júiede bolashaq zeinetaqy tólemderiniń bir bóligi azamattyń ózi men jumys berýshiniń turaqty aýdarymdary jáne investitsiialyq kiris esebinen qalyptasady.
Bul model zeinetaqy júiesiniń demografiialyq faktorlarǵa táýeldiligin tómendetýge jáne onyń uzaqmerzimdi qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Qazaqstandyqtar bolashaq zeinetaqysyn ózderi josparlai ala ma?
Halyqtyń qartaiýy men ómir súrý uzaqtyǵynyń artýy jaǵdaiynda jeke zeinetaqyny josparlaý máselesi de ózekti bola túsedi.
Jinaqtaýshy zeinetaqy júiesi azamattarǵa bolashaqtaǵy zeinetaqy tabysyna óz úlesin qosýǵa múmkindik beredi. Ol úshin turaqty jarnalar aýdaryp, jinaqtardyń investitsiialyq kirisin tiimdi paidalanýdyń mańyzy zor.
2026 jylǵy 7 qyrkúiekten bastap Qazaqstannyń Áleýmettik kodeksine engizilgen ózgerister kúshine enedi.
Oǵan sáikes, BJZQ salymshylary ózderiniń zeinetaqy jinaqtarynyń 100 paiyzyna deiininvestitsiialyq portfeldi basqarýshy kompaniialardyń, iaǵni ÝIP-terdiń senimgerlik basqarýyna bere alady.
Sonymen qatar árbir ÝIP úsh investitsiialyq portfelge deiin usyna alady. Olar:
konservativti;
qalypty;
táýekel deńgeii joǵary portfelder.
Bul portfelder táýekel deńgeii, kútiletin kiristilik jáne investitsiia qurylymy boiynsha erekshelenedi.
Osylaisha, azamattar ózderiniń qarjylyq maqsatyna jáne táýekelge degen kózqarasyna qarai investitsiialyq strategiiany tańdai alady.
BJZQ jinaqtarynyń investitsiialaný nátijeleri týraly tolyq aqparatty arnaiy invest.enpf.kz portalynan alýǵa bolady.
Al bolashaq zeinetaqyny aldyn ala eseptep, jeke jospar qurý úshin BJZQ-nyń «Zeinetaqy kalkýliatory» jáne «Jeke zeinetaqy jospary» servisteri usynylady. Bul quraldar BJZQ saity men mobildi qosymshasynda qoljetimdi.
Qazaqstandy qandai demografiialyq bolashaq kútip tur?
Jalpy boljamdarǵa súiensek, aldaǵy 25 jylda Qazaqstan halqynyń sany 20,5 millionnan 26,5 million adamǵa deiin ósýi múmkin.
Alaida halyq sanynyń artýymen qatar onyń jas qurylymy ózgeredi.
2050 jylǵa qarai:
halyq sany shamamen 26,5 million adamǵa jetýi múmkin;
60 jastan asqan azamattardyń úlesi 18,8 paiyzǵa deiin ósýi yqtimal;
jiyntyq týý koeffitsienti 2,39 balaǵa deiin tómendeýi múmkin;
65 jastan asqan bir adamǵa shaqqandaǵy 25-64 jastaǵy azamattar sany 3,42 adamǵa deiin qysqarýy yqtimal;
kóshi-qon saldosy birtindep nólge jaqyndaýy múmkin.
Osy kórsetkishterdiń barlyǵy bir mańyzdy úrdisti kórsetedi: Qazaqstan halqy sany jaǵynan ósýdi jalǵastyrǵanymen, el birtindep qartaiý kezeńine ótedi.
Sondyqtan demografiialyq saiasattyń negizgi mindeti tek halyq sanyn kóbeitý emes, sonymen birge eńbekke qabiletti turǵyndardyń jetkilikti bolýyn qamtamasyz etý, bala týýǵa qolaily jaǵdai jasaý, densaýlyq saqtaý júiesin beiimdeý jáne zeinetaqy júiesiniń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn saqtaý bolmaq.
Al azamattardyń óz deńgeiinde turaqty zeinetaqy jarnalaryn aýdaryp, jinaqtaryn baqylaýy jáne bolashaq tabysyn aldyn ala josparlaýy demografiialyq ózgerister jaǵdaiynda jeke qarjylyq qaýipsizdiktiń mańyzdy bóligine ainalady.
