Foto: facebook.com/Ashat Qasenǵali
2026 jyly halyqaralyq jaǵdai kúrdeli ári shielenisti bola beredi. Resei-Ýkraina soǵysy tolyq aiaqtalmai, aimaqtyq turaqsyzdyqty saqtaidy. Qytai Ortalyq Aziiada investitsiialar men infraqurylym arqyly yqpalyn kúsheitip, Reseidiń yqpalymen tepe-teńdikti ustaidy. AQSh strategiialyq jáne ekonomikalyq quraldar arqyly aimaqtaǵy demokratiialyq múddelerin qorǵap, Resei men Qytaiǵa qarsy balans jasaýdy jalǵastyrady. Jalpy, osy oraida, Ult.kz tilshisi «2026 jyly halyqaralyq jaǵdai qalai bolady?» degen máseleni saiasattanýshy Ashat Qasenǵalimen birge talqylap kórdi.
– Sizdińshe, 2026 jyl halyqaralyq qatynastarda jańa kezeńniń bastaýy bola ma, álde sońǵy jyldardaǵy geosaiasi shielenisterdiń jalǵasy ma?
– Jalpy, 2026 jyly halyqaralyq qatynastardyń jańa kezeńiniń bastalýy óte qiyn. Jalpy alǵanda, jańa kezeńniń qalyptasýy úshin birneshe mańyzdy faktorlar qajet. Eger tarihqa nazar aýdaratyn bolsaq, Birinshi dúniejúzilik soǵystan keiin qalyptasqan Ulttar Ligasy júiesin, Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin ornyqqan ekipoliýsti álemdik tártipti, iaǵni eki imperiia arasyndaǵy teketires pen «qyrǵi qabaq soǵys» kezeńin kóremiz. Al úshinshi kezeń – 1991 jyldan keiin qalyptasqan halyqaralyq júie, munda AQSh gegemon derjava retinde ústemdikke ie boldy.
Osylaisha, bir ǵasyrdyń ishinde halyqaralyq qatynastardyń úsh iri kezeńiniń qalyptasqanyn baiqaimyz. Dál osyndai jańa ári túbegeili ózgeristerge toly halyqaralyq júieniń paida bolýy óte kúrdeli úderis jáne uzaq ýaqytty talap etedi.
Sondyqtan 2026 jyldy halyqaralyq qatynastardaǵy túbegeili betburys kezeńi retinde qarastyrý ekitalai. Degenmen, jekelegen sýbektivti jáne obektivti faktorlardyń áserinen birqatar shielenister men daǵdarystardy sheshýge baǵyttalǵan áreketterdi baiqaýymyz múmkin. Mysaly, Ýkraina men Resei arasyndaǵy soǵysqa bailanysty Batys pen Resei arasyndaǵy saiasi, ekonomikalyq jáne ideologiialyq konfrontatsiiany retteýge umtylys jasalýy yqtimal.
AQSh pen Resei arasyndaǵy diplomatiialyq qatynastardyń birtindep qaita jandaný belgileri de baiqalýy múmkin. Sondai-aq Eýropa elderiniń Reseimen dialogqa qaita oralýy yqtimal. Taiaý Shyǵysta da birqatar qaqtyǵystardy sheshýge baǵyttalǵan bastamalar kóterilip, bul úderisterge birneshe memleketterdiń qatysýy múmkin.
Mysaly, mundai bastamalarda alǵashqylardyń biri bolyp Qazaqstan araǵaiyndyq ról atqarǵanyn aitýǵa bolady. Sondyqtan kelissózder men retteý áreketteriniń bolýy ábden múmkin. Alaida mundai qadamdardy halyqaralyq qatynastardyń jańa júiesi qalyptasty dep baǵalaý áli erte. Sebebi jańa halyqaralyq tártip degenimiz – tek jekelegen qaqtyǵystardy sheshýge baǵyttalǵan shaǵyn kelisimder emes, áldeqaida aýqymdy ári júieli ózgeristerdi qamtidy.
Bul ózgerister ekonomikalyq jáne saiasi bailanystardyń jańa deńgeige kóterilýin talap etedi. Sol sebepti 2026 jyl burynnan kele jatqan saiasi, ekonomikalyq jáne áskeri teketiresterdi retteýge baǵyttalǵan árekettermen erekshelenýi múmkin, alaida ony tolyqqandy jańa halyqaralyq qatynastar júiesiniń qalyptasý kezeńi retinde baǵalaý ekitalai.
– 2026 jyly Resei–Ýkraina soǵysynyń negizgi stsenariileri qandai bolýy múmkin: sozylmaly qaqtyǵys, «toqtatylǵan soǵys» álde saiasi kelisim be?
– Kelesi jyly Ýkraina men Resei arasyndaǵy soǵystyń negizgi sheshilý kezeńi bolýy múmkin degen pikir aitý qiyn. Qazirgi tańda bul soǵystyń kelisim arqyly aiaqtalýy nemese maidan dalasynda sheshilýi múmkin be degen másele ashyq kúiinde qalyp otyr.
Qazirgi jaǵdaiǵa nazar aýdarsaq, Reseidiń ustanymy aiqyn. Máskeý Ýkrainanyń tórt oblysyn kez kelgen jaǵdaida óz quramynyń bóligi retinde qarastyrady jáne bul máseleni qaita qaraýǵa nietti emes. Al Ýkraina, óz kezeginde, óziniń zańdy tórt aýmaǵynan áskerin shyǵarýǵa kelispeidi jáne árbir aimaǵy men eldi mekeni úshin qarýly qarsylyqty jalǵastyryp otyr.
Sondyqtan territoriia máselesi – sheshimi tabylmaǵan, eń kúrdeli ári buldyr suraq bolyp otyr. Qazirgi ýaqytta eki taraptyń da territoriiaǵa qatysty pozitsiialary túiispei tur. Eger osy másele boiynsha ortaq sheshim tabylmasa, 2026 jyly áskeri qaqtyǵystardyń jalǵasý yqtimaldyǵy joǵary.
Qaqtyǵystyń toqtamaýynyń negizgi sebebi – taraptardyń «beibitshilik» uǵymyn ártúrli túsinýinde. Bul jerde biz kem degende tórt túrli pozitsiiany kóremiz: Resei, Ýkraina, AQSh jáne Eýropa.
Resei Ýkrainanyń tórt oblysyn ózinde qaldyrýdy, Qyrymdy tolyq moiyndatýdy jáne Ýkrainaǵa birqatar saiasi talaptar qoiýdy kózdeidi. Atap aitqanda, Ýkrainada sailaý ótkizý, ásker sanyn shekteý jáne jalpy alǵanda eldiń egemendigin belgili bir deńgeide shekteýge baǵyttalǵan talaptar usynylýda. Resei osy talaptar oryndalǵan jaǵdaida soǵysty «ádiletti aiaqtaý» dep baǵalaidy.
Alaida bul – Reseidiń kózqarasy. Ýkraina úshin mundai sharttar múlde qabyldanbaidy. Ýkraina óz territoriiasynyń tutastyǵyn saqtaýdy, eshqandai áskeri nemese ekonomikalyq shekteýlerge ushyramaýdy jáne saiasi táýelsizdigin tolyq qorǵaýdy talap etedi. Ýkraina úshin soǵysty ádiletti túrde toqtatý degenimiz – dál osy talaptardyń oryndalýy.
AQSh úshin qazirgi kezeńdegi basty maqsat – taraptardyń ustanymyna qaramastan, soǵysty toqtatýǵa baǵyttalǵan úderisterdi ilgeriletý. Al Eýropa úshin soǵysty toqtatý mańyzdy bolǵanymen, bul úderis Reseidiń ritorikasyna emes, Ýkraina pozitsiiasyna barynsha jaqyn formatta júzege asqanyn qalaidy.
Osylaisha, tórt taraptyń beibitshilikke, qaýipsizdikke jáne soǵysty toqtatýǵa qatysty kózqarastary ártúrli bolyp otyr. Bul jaǵdai kelissózder júrgizý barysynda ortaq mámilege kelýdi qiyndatady. Eger 2026 jyly bul pozitsiialardyń bir-birine jaqyndaýy baiqalmasa, ásirese Resei men Ýkrainanyń territoriia máselesindegi ustanymdary ózgermese, soǵystyń jalǵasýy ábden múmkin.
Eń kóp degende, urys qimyldaryn ýaqytsha toqtatý formatyna ǵana qol jetkizý yqtimaldyǵy bar. Al tolyqqandy beibit kelisimge qol qoiý – óte kúrdeli másele. Sebebi Ýkraina úshin mundai kelisimge barý qazirgi okkýpatsiialanǵan aýmaqtardy de-fakto Reseige moiyndaýmen teń bolar edi, al Kiev buǵan barmaidy.
Sondyqtan eń yqtimal stsenarii – maidandaǵy urys qimyldarynyń toqtaýy, biraq soǵystyń resmi túrde aiaqtalmaýy. Bul jaǵdai Korei soǵysynyń formatyna uqsas bolýy múmkin. 1953 jyldan beri Korei túbeginde beibit kelisimge qol qoiylmaǵan, tek qana atysty toqtatý jónindegi kelisim bar. Ýkraina men Resei arasyndaǵy qaqtyǵys ta osyndai formatta rettelýi múmkin jáne bul stsenariidiń júzege asý yqtimaldyǵy joǵary.
– Soǵys nátijesine qarai Reseidiń álemdik saiasattaǵy róli qalai ózgerýi múmkin? Ol tolyq oqshaýlanǵan elge ainala ma, álde jańa odaqtar arqyly yqpalyn saqtai ma?
– Resei bul soǵysty bastaǵan sátte strategiialyq turǵydan óte kóp máselede qatelikke jol berdi. Reseidiń bastapqy jospary boiynsha Ýkrainadaǵy soǵys qysqa merzimde, shamamen bir aidyń ishinde aiaqtalýy tiis edi. Máskeýdiń stsenariiine sáikes, Ýkrainada bilik aýysyp, Reseige jaqyn úkimet ornaýy kerek bolatyn. Alaida is júzinde bul josparlar júzege aspady, al maidandaǵy qaqtyǵystar uzaqqa sozyldy.
Osynyń saldarynan Resei óziniń ekonomikalyq, saiasi jáne áskeri resýrstarynyń basym bóligin Ýkraina baǵytynda shoǵyrlandyrýǵa májbúr boldy. Bul óz kezeginde Reseidiń birqatar strategiialyq upailarynan aiyrylýyna alyp keldi.
Birinshiden, Resei Taiaý Shyǵystaǵy yqpalynan aiyrylyp qaldy deýge bolady. Reseidiń bul aimaqtaǵy negizgi tirekteriniń biri Siriia jáne Bashar Asad rejimi edi. Alaida Resei Asad rejimin tolyq saqtap qala almady. Buǵan Ýkrainadaǵy soǵys tikelei áser etti, sebebi Resei úshin eki maidanda birdei soǵys júrgizý resýrstyq turǵydan asa qiynǵa soqty.
Ekinshiden, Resei Kavkaz aimaǵyndaǵy pozitsiialarynan da aiyryla bastady. Qazirgi tańda Armeniia men Ázerbaijan arasyndaǵy kelissózderdiń negizgi arhitektýrasyn Resei emes, AQSh qalyptastyryp otyr. Zangezýr dálizine qatysty ekonomikalyq bailanystar máselesinde de Máskeýdiń emes, Vashingtonnyń yqpaly kúsheidi. Bul baǵytta belgili bir kelisimderge qol qoiylǵany da belgili.
Sonymen qatar, Reseidiń Ýkraina maidanynda uzaq ýaqyt boiy «turyp qalýy» Armeniianyń syrtqy saiasi baǵdaryn ózgertýge itermeledi. Armeniia sońǵy ýaqytta Eýropalyq baǵytqa bet burǵanyn ashyq kórsetip otyr. Ol Ujymdyq qaýipsizdik shart uiymynyń (UQShU) jiyndaryna qatysýdan bas tartyp keledi. Budan bólek, Ázerbaijan aýmaǵynda ornalasqan Reseidiń bitimgerlik kúshteri de aimaqtan shyǵaryldy. Iaǵni, Resei Kavkazdaǵy yqpalynan aitarlyqtai aiyryldy.
Úshinshiden, Resei Afrikadaǵy resýrstyq jáne áskeri yqpalyn da álsiretip aldy. Buǵan deiin Resei Afrika elderindegi birqatar rejimderdi jekemenshik áskeri kompaniialar arqyly qoldap kelgen bolatyn. Aldymen «Vagner» toby, keiin «Afrika korpýsy» arqyly ekonomikalyq jáne áskeri yqpalyn arttyrýǵa tyrysty. Alaida qazirgi tańda bul baǵytta da Reseidiń sátsizdikteri kóbeiip keledi.
Alaida Resei úshin eń úlken strategiialyq joǵaltý – Eýropadan aiyrylýy. Soǵysty bastaǵannan keiin Resei Eýropalyq naryqtan tolyq derlik shettetildi. Resei biýdjetiniń negizgi tabysy munai men gaz eksportynan túsetini belgili, ásirese gazdyń úlesi joǵary. Al Resei 500 millionǵa jýyq tutynýshysy bar asa bai eýropalyq naryqtan aiyryldy.
Soǵysqa deiin Resei Eýropaǵa gaz satý arqyly jyl saiyn júzdegen milliard dollar tabys tapqan edi. Qazirgi tańda Eýropa reseilik gazdan bas tartyp, onyń ornyna Taiaý Shyǵys elderinen jáne eń aldymen AQSh-tan gaz importtaýǵa kóshti. Nátijesinde Resei óziniń eń tabysty naryǵynan aiyryldy.
Resei munai men gazdy Úndistan men Qytaiǵa satýǵa tyrysqanymen, bul naryqtar Eýropanyń ornyn tolyq almastyra almaidy. Sebebi Resei bul elderge resýrstaryn úlken jeńildiktermen, iaǵni diskontpen satýǵa májbúr. Osylaisha, Resei joǵary tólem qabileti bar eýropalyq naryqty joǵaltty deýge tolyq negiz bar.
Sonymen qatar, Resei qarý-jaraq eksporty salasynda da bedelinen aiyryldy. Qazirgi tańda onyń ornyn Túrkiia, Frantsiia jáne basqa da eýropalyq memleketterdiń áskeri-ónerkásiptik kompaniialary basyp jatyr. Resei bul soǵysty bastaý arqyly Eýropada militarizatsiia úderisiniń kúsheiýine ózi túrtki boldy.
Eýropa elderi qorǵanys salasyna bólinetin qarjyny arttyryp, áskeri óndiristi keńeitýge kóshti. Bul óz kezeginde álemdik qarý-jaraq naryǵynda Reseige básekeles kompaniialardyń kóbeiýine ákeldi. Al Resei óndirgen qarýdyń basym bóligin Ýkrainadaǵy soǵysqa baǵyttaǵandyqtan, kóptegen memleketter Máskeýmen jasalǵan kelisimderden bas tartyp, basqa eldermen áriptestik ornata bastady.
Qorytyndylai kele, Resei strategiialyq turǵydan eleýli shyǵyndarǵa ushyrady. Ýkrainadaǵy tórt oblystyń bir bóligin baqylaýǵa alýǵa umtylǵanymen, Reseidiń álemdik saiasi, ekonomikalyq jáne áskeri pozitsiialary álsirep otyr. Soǵys qalai aiaqtalsa da, Resei diplomatiialyq oqshaýlanýǵa ushyraǵan, strategiialyq upailaryn aitarlyqtai joǵaltqan memleket retinde qalyp otyr.
Sondyqtan Resei bul soǵysty aiaqtaǵan jaǵdaida belgili bir aýmaqtardy ýaqytsha baqylaýda ustaýy múmkin, alaida geosaiasi jáne strategiialyq turǵydan ol óte kóp múmkindikterinen aiyryldy dep aitýǵa tolyq negiz bar.
– Ýkraina 2026 jyly Batys úshin qandai geosaiasi mánge ie bolady? Bul el uzaqmerzimdi strategiialyq serikteske ainala ala ma?
– 2026 jyldan bastap jáne odan keiingi jyldarda Ýkraina Eýropa úshin mańyzdy strategiialyq aimaq bolyp qala beredi. Soǵystan keiingi kezeńnen soń Eýropa Ýkrainaǵa aitarlyqtai investitsiia quiyp, ony ideologiialyq, saiasi jáne ekonomikalyq turǵydan qoldaýdy jalǵastyrady. Sebebi Eýropa munda tek qana Kievtiń táýelsizdigin qoldap jatqan joq, ol sondai-aq óz aimaǵyndaǵy halyqaralyq quqyq júiesine qarsy Reseidiń agressiiasyna jaýap berýde.
Sondyqtan Ýkraina Eýropa úshin strategiialyq turǵydan mańyzdy elge ainalyp otyr, jáne aldaǵy jyldary bul ról arta beredi. Mysaly, Ýkraina Eýropalyq Odaqqa qosylý máselesi kóterilip jatyr. Eger beibit kelisim jasalyp, Kiev belgili bir ekonomikalyq jáne quqyqtyq reformalardy júzege asyrsa, Ýkrainany jyldam arada Eýropalyq Odaqqa qabyldaý máselesi naqty qozǵalysqa túsýi múmkin. Mundai jaǵdaida Ýkraina úshin bul úlken strategiialyq paida bolady.
Árine, Ýkrainany Eýropalyq Odaqqa qosýǵa qarsy taraptar da bar, mysaly Vengriia siiaqty memleketter. Alaida bul máselede Eýropanyń birligi mańyzdy ról atqarady. Sonymen qatar, AQSh-tyń pozitsiiasy sheshýshi: eger Vashington Ýkrainanyń Eýropalyq Odaqqa qosylýyn beibit kelisimniń negizgi sharty dep kórsetse, onda ol qarsy memleketterdi kelisimge kóndirý úshin diplomatiialyq qysym qoldana alady.
Sondyqtan Ýkraina úshin Eýropa qanshalyqty mańyzdy bolsa, Eýropa úshin de Ýkraina sonshalyqty mańyzdy. 2026 jyly bul qoldaýdyń naqty kórinisi retinde Eýropalyq Odaq Ýkrainaǵa 90 milliard evro kóleminde qarjylai kómek berý máselesin maquldady. Bul nesie Reseiden alynatyn reparatsiialar arqyly jabylýy múmkin. Eger Resei mundai reparatsiia tóleýden bas tartsa, onda Eýropadaǵy Resei aktivteri osy maqsatqa jumsalady.
Sondai-aq 2026 jyldan bastap Ýkrainaǵa áskeri qoldaý kórsetilýi de jalǵasady. Bul turǵydan qaraǵanda, Eýropa men AQSh Ýkrainany qarjylai jáne áskeri turǵydan qoldaýdy jalǵastyra beretin signaldaryn naqty kórsetip otyr.
Osylaisha, Ýkraina men Eýropa arasyndaǵy strategiialyq bailanys tek ekonomikalyq nemese diplomatiialyq deńgeide ǵana emes, sonymen qatar qaýipsizdik jáne áskeri qoldaý turǵysynan da nyǵaia túsedi.
– AQSh–Qytai strategiialyq teketiresi áskeri qaqtyǵysqa ulasý qaýpin arttyra ma, álde bul «sýyq soǵystyń» jańa formasy ma?
– Amerika Qurama Shtattary men Qytai arasyndaǵy teketires strategiialyq turǵydan burynǵy Keńes Odaǵy men AQSh arasyndaǵy básekelestikke uqsaidy. Alaida bul tek áskeri nemese ekonomikalyq básekelestikpen shektelmeidi. Bul – ǵylym, ǵarysh keńistigi, jasandy intellekt, tsifrlyq damý, ekonomika, tehnologiia jáne álemdik yqpal aimaqtaryn bólisý siiaqty barlyq salany qamtityn keshendi teketires.
Sondyqtan AQSh pen Qytai arasyndaǵy strategiialyq básekelestikti tikelei áskeri qaqtyǵysqa qaraǵanda «qyrǵi qabaq soǵys» formatyna jaqyn dep sipattaýǵa bolady. Qazirgi ýaqytqa deiin Qytai iri halyqaralyq qaqtyǵystarǵa tikelei áskeri túrde aralasqan joq.
Mysaly, biz Reseidiń tikelei áskeri qaqtyǵystarǵa qatysqanyn kórdik, AQSh‑tyń da áskeri operatsiialarǵa aralasqanyn bilemiz. Al Qytai álemdegi ekinshi ekonomikaǵa ainalyp, áskeri áleýetin kúsheitip otyrǵanymen, tikelei soǵysqa barýdan bas tartyp keledi. Qytaidyń negizgi strategiiasy – ekonomikalyq jobalar arqyly óz yqpalyn keńeitý.
Degenmen, AQSh Qytaidyń osy strategiiasyna qarsy áreketterdi qazirdiń ózinde júzege asyryp jatyr. Birinshi baǵyt – Qytaidyń negizgi saýda joldaryn shekteý. Sonyń biri – Panama kanaly. AQSh bul aimaqtaǵy yqpalyn qaita kúsheitýge tyrysyp, Panama biligimen jańa kelisimder júrgizýde. Sebebi sońǵy jyldary Qytai Panama kanaly mańyndaǵy porttar men logistikalyq infraqurylymda óz yqpalyn arttyrǵan edi.
Ekinshi mańyzdy baǵyt – Venesýela. Qazirgi tańda AQSh‑tyń Venesýeladaǵy Madýro biligine qarsy qysymy kúsheiip otyr. Bul tek Venesýelaǵa baǵyttalǵan saiasat emes, sonymen qatar Latyn Amerikasyndaǵy Qytai yqpalyna qarsy jasalyp jatqan qadam retinde qarastyrylýy kerek. Sebebi Venesýela munaiynyń negizgi bóligi Qytaiǵa eksporttalady.
AQSh Qytaidy arzan ári turaqty energiia kózderinen aiyrýǵa umtylyp otyr. Osy turǵydan alǵanda, Venesýelaǵa jáne Iranǵa jasalyp otyrǵan qysymdardy Qytaiǵa qarsy baǵyttalǵan keń aýqymdy strategiianyń bir bóligi dep túsindirýge bolady. Árine, AQSh pen Iran arasyndaǵy ideologiialyq jáne saiasi teketires burynnan bar, alaida qazirgi jaǵdaida bul qaqtyǵystyń Qytai faktorymen de bailanysy kúsheie tústi.
Osylaisha, AQSh pen Qytai arasyndaǵy básekelestik tikelei áskeri qaqtyǵysqa emes, bir‑biriniń yqpal aimaqtaryna qysym jasaý, ekonomikalyq múmkindikterin shekteý jáne geosaiasi pozitsiialaryn álsiretý formasynda órbip otyr.
Buǵan deiin Donald Tramptyń alǵashqy prezidenttik kezeńinde Qytaiǵa qarsy joǵary kedendik baj salyǵy engizilgenin kórdik. Bul da Qytaidyń ekonomikalyq kúsheiýin tejeýge baǵyttalǵan qadam edi.
Sonymen qatar, Qytai AQSh yqpaly álsiregen aimaqtarǵa belsendi túrde enip jatyr. Mysaly, AQSh keibir gýmanitarlyq jáne damý baǵdarlamalaryn qysqartqan kezde, Qytai sol baǵdarlamalardyń balamasyn usynyp, Afrika men Ońtústik‑Shyǵys Aziia elderinde óz yqpalyn arttyra bastady.
Qorytyndylai kele, AQSh pen Qytai arasyndaǵy teketires tikelei soǵysqa emes, yqpal aimaqtary úshin kúreske, ekonomikalyq jáne tehnologiialyq básekege negizdelgen uzaq merzimdi strategiialyq qarsylastyq sipatynda damyp otyr.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
