فوتو: facebook.com/اسحات قاسەنعالي
2026 جىلى حالىقارالىق جاعداي كٷردەلٸ ەرٸ شيەلەنٸستٸ بولا بەرەدٸ. رەسەي-ۋكراينا سوعىسى تولىق اياقتالماي, ايماقتىق تۇراقسىزدىقتى ساقتايدى. قىتاي ورتالىق ازييادا ينۆەستيتسييالار مەن ينفراقۇرىلىم ارقىلى ىقپالىن كٷشەيتٸپ, رەسەيدٸڭ ىقپالىمەن تەپە-تەڭدٸكتٸ ۇستايدى. اقش ستراتەگييالىق جەنە ەكونوميكالىق قۇرالدار ارقىلى ايماقتاعى دەموكراتييالىق مٷددەلەرٸن قورعاپ, رەسەي مەن قىتايعا قارسى بالانس جاساۋدى جالعاستىرادى. جالپى, وسى ورايدا, Ult.kz تٸلشٸسٸ «2026 جىلى حالىقارالىق جاعداي قالاي بولادى?» دەگەن مەسەلەنٸ ساياساتتانۋشى اسحات قاسەنعاليمەن بٸرگە تالقىلاپ كٶردٸ.
– سٸزدٸڭشە, 2026 جىل حالىقارالىق قاتىناستاردا جاڭا كەزەڭنٸڭ باستاۋى بولا ما, ەلدە سوڭعى جىلدارداعى گەوساياسي شيەلەنٸستەردٸڭ جالعاسى ما?
– جالپى, 2026 جىلى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا كەزەڭٸنٸڭ باستالۋى ٶتە قيىن. جالپى العاندا, جاڭا كەزەڭنٸڭ قالىپتاسۋى ٷشٸن بٸرنەشە ماڭىزدى فاكتورلار قاجەت. ەگەر تاريحقا نازار اۋداراتىن بولساق, بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن قالىپتاسقان ۇلتتار ليگاسى جٷيەسٸن, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن ورنىققان ەكٸپوليۋستٸ ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ, ياعني ەكٸ يمپەرييا اراسىنداعى تەكەتٸرەس پەن «قىرعي قاباق سوعىس» كەزەڭٸن كٶرەمٸز. ال ٷشٸنشٸ كەزەڭ – 1991 جىلدان كەيٸن قالىپتاسقان حالىقارالىق جٷيە, مۇندا اقش گەگەمون دەرجاۆا رەتٸندە ٷستەمدٸككە يە بولدى.
وسىلايشا, بٸر عاسىردىڭ ٸشٸندە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ٷش ٸرٸ كەزەڭٸنٸڭ قالىپتاسقانىن بايقايمىز. دەل وسىنداي جاڭا ەرٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە تولى حالىقارالىق جٷيەنٸڭ پايدا بولۋى ٶتە كٷردەلٸ ٷدەرٸس جەنە ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ.
سوندىقتان 2026 جىلدى حالىقارالىق قاتىناستارداعى تٷبەگەيلٸ بەتبۇرىس كەزەڭٸ رەتٸندە قاراستىرۋ ەكٸتالاي. دەگەنمەن, جەكەلەگەن سۋبەكتيۆتٸ جەنە وبەكتيۆتٸ فاكتورلاردىڭ ەسەرٸنەن بٸرقاتار شيەلەنٸستەر مەن داعدارىستاردى شەشۋگە باعىتتالعان ەرەكەتتەردٸ بايقاۋىمىز مٷمكٸن. مىسالى, ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى سوعىسقا بايلانىستى باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە يدەولوگييالىق كونفرونتاتسييانى رەتتەۋگە ۇمتىلىس جاسالۋى ىقتيمال.
اقش پەن رەسەي اراسىنداعى ديپلوماتييالىق قاتىناستاردىڭ بٸرتٸندەپ قايتا جاندانۋ بەلگٸلەرٸ دە بايقالۋى مٷمكٸن. سونداي-اق ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ رەسەيمەن ديالوگقا قايتا ورالۋى ىقتيمال. تاياۋ شىعىستا دا بٸرقاتار قاقتىعىستاردى شەشۋگە باعىتتالعان باستامالار كٶتەرٸلٸپ, بۇل ٷدەرٸستەرگە بٸرنەشە مەملەكەتتەردٸڭ قاتىسۋى مٷمكٸن.
مىسالى, مۇنداي باستامالاردا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قازاقستان اراعايىندىق رٶل اتقارعانىن ايتۋعا بولادى. سوندىقتان كەلٸسسٶزدەر مەن رەتتەۋ ەرەكەتتەرٸنٸڭ بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. الايدا مۇنداي قادامداردى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا جٷيەسٸ قالىپتاستى دەپ باعالاۋ ەلٸ ەرتە. سەبەبٸ جاڭا حالىقارالىق تەرتٸپ دەگەنٸمٸز – تەك جەكەلەگەن قاقتىعىستاردى شەشۋگە باعىتتالعان شاعىن كەلٸسٸمدەر ەمەس, ەلدەقايدا اۋقىمدى ەرٸ جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەردٸ قامتيدى.
بۇل ٶزگەرٸستەر ەكونوميكالىق جەنە ساياسي بايلانىستاردىڭ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋٸن تالاپ ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ 2026 جىل بۇرىننان كەلە جاتقان ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە ەسكەري تەكەتٸرەستەردٸ رەتتەۋگە باعىتتالعان ەرەكەتتەرمەن ەرەكشەلەنۋٸ مٷمكٸن, الايدا ونى تولىققاندى جاڭا حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸنٸڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸ رەتٸندە باعالاۋ ەكٸتالاي.
– 2026 جىلى رەسەي–ۋكراينا سوعىسىنىڭ نەگٸزگٸ ستسەنارييلەرٸ قانداي بولۋى مٷمكٸن: سوزىلمالى قاقتىعىس, «توقتاتىلعان سوعىس» ەلدە ساياسي كەلٸسٸم بە?
– كەلەسٸ جىلى ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى سوعىستىڭ نەگٸزگٸ شەشٸلۋ كەزەڭٸ بولۋى مٷمكٸن دەگەن پٸكٸر ايتۋ قيىن. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل سوعىستىڭ كەلٸسٸم ارقىلى اياقتالۋى نەمەسە مايدان دالاسىندا شەشٸلۋٸ مٷمكٸن بە دەگەن مەسەلە اشىق كٷيٸندە قالىپ وتىر.
قازٸرگٸ جاعدايعا نازار اۋدارساق, رەسەيدٸڭ ۇستانىمى ايقىن. مەسكەۋ ۋكراينانىڭ تٶرت وبلىسىن كەز كەلگەن جاعدايدا ٶز قۇرامىنىڭ بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرادى جەنە بۇل مەسەلەنٸ قايتا قاراۋعا نيەتتٸ ەمەس. ال ۋكراينا, ٶز كەزەگٸندە, ٶزٸنٸڭ زاڭدى تٶرت اۋماعىنان ەسكەرٸن شىعارۋعا كەلٸسپەيدٸ جەنە ەربٸر ايماعى مەن ەلدٸ مەكەنٸ ٷشٸن قارۋلى قارسىلىقتى جالعاستىرىپ وتىر.
سوندىقتان تەرريتورييا مەسەلەسٸ – شەشٸمٸ تابىلماعان, ەڭ كٷردەلٸ ەرٸ بۇلدىر سۇراق بولىپ وتىر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەكٸ تاراپتىڭ دا تەرريتوريياعا قاتىستى پوزيتسييالارى تٷيٸسپەي تۇر. ەگەر وسى مەسەلە بويىنشا ورتاق شەشٸم تابىلماسا, 2026 جىلى ەسكەري قاقتىعىستاردىڭ جالعاسۋ ىقتيمالدىعى جوعارى.
قاقتىعىستىڭ توقتاماۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – تاراپتاردىڭ «بەيبٸتشٸلٸك» ۇعىمىن ەرتٷرلٸ تٷسٸنۋٸندە. بۇل جەردە بٸز كەم دەگەندە تٶرت تٷرلٸ پوزيتسييانى كٶرەمٸز: رەسەي, ۋكراينا, اقش جەنە ەۋروپا.
رەسەي ۋكراينانىڭ تٶرت وبلىسىن ٶزٸندە قالدىرۋدى, قىرىمدى تولىق مويىنداتۋدى جەنە ۋكرايناعا بٸرقاتار ساياسي تالاپتار قويۋدى كٶزدەيدٸ. اتاپ ايتقاندا, ۋكراينادا سايلاۋ ٶتكٸزۋ, ەسكەر سانىن شەكتەۋ جەنە جالپى العاندا ەلدٸڭ ەگەمەندٸگٸن بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە شەكتەۋگە باعىتتالعان تالاپتار ۇسىنىلۋدا. رەسەي وسى تالاپتار ورىندالعان جاعدايدا سوعىستى «ەدٸلەتتٸ اياقتاۋ» دەپ باعالايدى.
الايدا بۇل – رەسەيدٸڭ كٶزقاراسى. ۋكراينا ٷشٸن مۇنداي شارتتار مٷلدە قابىلدانبايدى. ۋكراينا ٶز تەرريتوريياسىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدى, ەشقانداي ەسكەري نەمەسە ەكونوميكالىق شەكتەۋلەرگە ۇشىراماۋدى جەنە ساياسي تەۋەلسٸزدٸگٸن تولىق قورعاۋدى تالاپ ەتەدٸ. ۋكراينا ٷشٸن سوعىستى ەدٸلەتتٸ تٷردە توقتاتۋ دەگەنٸمٸز – دەل وسى تالاپتاردىڭ ورىندالۋى.
اقش ٷشٸن قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ باستى ماقسات – تاراپتاردىڭ ۇستانىمىنا قاراماستان, سوعىستى توقتاتۋعا باعىتتالعان ٷدەرٸستەردٸ ٸلگەرٸلەتۋ. ال ەۋروپا ٷشٸن سوعىستى توقتاتۋ ماڭىزدى بولعانىمەن, بۇل ٷدەرٸس رەسەيدٸڭ ريتوريكاسىنا ەمەس, ۋكراينا پوزيتسيياسىنا بارىنشا جاقىن فورماتتا جٷزەگە اسقانىن قالايدى.
وسىلايشا, تٶرت تاراپتىڭ بەيبٸتشٸلٸككە, قاۋٸپسٸزدٸككە جەنە سوعىستى توقتاتۋعا قاتىستى كٶزقاراستارى ەرتٷرلٸ بولىپ وتىر. بۇل جاعداي كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ بارىسىندا ورتاق مەمٸلەگە كەلۋدٸ قيىنداتادى. ەگەر 2026 جىلى بۇل پوزيتسييالاردىڭ بٸر-بٸرٸنە جاقىنداۋى بايقالماسا, ەسٸرەسە رەسەي مەن ۋكراينانىڭ تەرريتورييا مەسەلەسٸندەگٸ ۇستانىمدارى ٶزگەرمەسە, سوعىستىڭ جالعاسۋى ەبدەن مٷمكٸن.
ەڭ كٶپ دەگەندە, ۇرىس قيمىلدارىن ۋاقىتشا توقتاتۋ فورماتىنا عانا قول جەتكٸزۋ ىقتيمالدىعى بار. ال تولىققاندى بەيبٸت كەلٸسٸمگە قول قويۋ – ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە. سەبەبٸ ۋكراينا ٷشٸن مۇنداي كەلٸسٸمگە بارۋ قازٸرگٸ وككۋپاتسييالانعان اۋماقتاردى دە-فاكتو رەسەيگە مويىنداۋمەن تەڭ بولار ەدٸ, ال كيەۆ بۇعان بارمايدى.
سوندىقتان ەڭ ىقتيمال ستسەناريي – مايدانداعى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ توقتاۋى, بٸراق سوعىستىڭ رەسمي تٷردە اياقتالماۋى. بۇل جاعداي كورەي سوعىسىنىڭ فورماتىنا ۇقساس بولۋى مٷمكٸن. 1953 جىلدان بەرٸ كورەي تٷبەگٸندە بەيبٸت كەلٸسٸمگە قول قويىلماعان, تەك قانا اتىستى توقتاتۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸم بار. ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قاقتىعىس تا وسىنداي فورماتتا رەتتەلۋٸ مٷمكٸن جەنە بۇل ستسەنارييدٸڭ جٷزەگە اسۋ ىقتيمالدىعى جوعارى.
– سوعىس نەتيجەسٸنە قاراي رەسەيدٸڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى رٶلٸ قالاي ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن? ول تولىق وقشاۋلانعان ەلگە اينالا ما, ەلدە جاڭا وداقتار ارقىلى ىقپالىن ساقتاي ما?
– رەسەي بۇل سوعىستى باستاعان سەتتە ستراتەگييالىق تۇرعىدان ٶتە كٶپ مەسەلەدە قاتەلٸككە جول بەردٸ. رەسەيدٸڭ باستاپقى جوسپارى بويىنشا ۋكرايناداعى سوعىس قىسقا مەرزٸمدە, شامامەن بٸر ايدىڭ ٸشٸندە اياقتالۋى تيٸس ەدٸ. مەسكەۋدٸڭ ستسەنارييٸنە سەيكەس, ۋكراينادا بيلٸك اۋىسىپ, رەسەيگە جاقىن ٷكٸمەت ورناۋى كەرەك بولاتىن. الايدا ٸس جٷزٸندە بۇل جوسپارلار جٷزەگە اسپادى, ال مايدانداعى قاقتىعىستار ۇزاققا سوزىلدى.
وسىنىڭ سالدارىنان رەسەي ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە ەسكەري رەسۋرستارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن ۋكراينا باعىتىندا شوعىرلاندىرۋعا مەجبٷر بولدى. بۇل ٶز كەزەگٸندە رەسەيدٸڭ بٸرقاتار ستراتەگييالىق ۇپايلارىنان ايىرىلۋىنا الىپ كەلدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, رەسەي تاياۋ شىعىستاعى ىقپالىنان ايىرىلىپ قالدى دەۋگە بولادى. رەسەيدٸڭ بۇل ايماقتاعى نەگٸزگٸ تٸرەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ سيرييا جەنە باشار اساد رەجيمٸ ەدٸ. الايدا رەسەي اساد رەجيمٸن تولىق ساقتاپ قالا المادى. بۇعان ۋكرايناداعى سوعىس تٸكەلەي ەسەر ەتتٸ, سەبەبٸ رەسەي ٷشٸن ەكٸ مايداندا بٸردەي سوعىس جٷرگٸزۋ رەسۋرستىق تۇرعىدان اسا قيىنعا سوقتى.
ەكٸنشٸدەن, رەسەي كاۆكاز ايماعىنداعى پوزيتسييالارىنان دا ايىرىلا باستادى. قازٸرگٸ تاڭدا ارمەنييا مەن ەزەربايجان اراسىنداعى كەلٸسسٶزدەردٸڭ نەگٸزگٸ ارحيتەكتۋراسىن رەسەي ەمەس, اقش قالىپتاستىرىپ وتىر. زانگەزۋر دەلٸزٸنە قاتىستى ەكونوميكالىق بايلانىستار مەسەلەسٸندە دە مەسكەۋدٸڭ ەمەس, ۆاشينگتوننىڭ ىقپالى كٷشەيدٸ. بۇل باعىتتا بەلگٸلٸ بٸر كەلٸسٸمدەرگە قول قويىلعانى دا بەلگٸلٸ.
سونىمەن قاتار, رەسەيدٸڭ ۋكراينا مايدانىندا ۇزاق ۋاقىت بويى «تۇرىپ قالۋى» ارمەنييانىڭ سىرتقى ساياسي باعدارىن ٶزگەرتۋگە يتەرمەلەدٸ. ارمەنييا سوڭعى ۋاقىتتا ەۋروپالىق باعىتقا بەت بۇرعانىن اشىق كٶرسەتٸپ وتىر. ول ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك شارت ۇيىمىنىڭ (ۇقشۇ) جيىندارىنا قاتىسۋدان باس تارتىپ كەلەدٸ. بۇدان بٶلەك, ەزەربايجان اۋماعىندا ورنالاسقان رەسەيدٸڭ بٸتٸمگەرلٸك كٷشتەرٸ دە ايماقتان شىعارىلدى. ياعني, رەسەي كاۆكازداعى ىقپالىنان ايتارلىقتاي ايىرىلدى.
ٷشٸنشٸدەن, رەسەي افريكاداعى رەسۋرستىق جەنە ەسكەري ىقپالىن دا ەلسٸرەتٸپ الدى. بۇعان دەيٸن رەسەي افريكا ەلدەرٸندەگٸ بٸرقاتار رەجيمدەردٸ جەكەمەنشٸك ەسكەري كومپانييالار ارقىلى قولداپ كەلگەن بولاتىن. الدىمەن «ۆاگنەر» توبى, كەيٸن «افريكا كورپۋسى» ارقىلى ەكونوميكالىق جەنە ەسكەري ىقپالىن ارتتىرۋعا تىرىستى. الايدا قازٸرگٸ تاڭدا بۇل باعىتتا دا رەسەيدٸڭ سەتسٸزدٸكتەرٸ كٶبەيٸپ كەلەدٸ.
الايدا رەسەي ٷشٸن ەڭ ٷلكەن ستراتەگييالىق جوعالتۋ – ەۋروپادان ايىرىلۋى. سوعىستى باستاعاننان كەيٸن رەسەي ەۋروپالىق نارىقتان تولىق دەرلٸك شەتتەتٸلدٸ. رەسەي بيۋدجەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ تابىسى مۇناي مەن گاز ەكسپورتىنان تٷسەتٸنٸ بەلگٸلٸ, ەسٸرەسە گازدىڭ ٷلەسٸ جوعارى. ال رەسەي 500 ميلليونعا جۋىق تۇتىنۋشىسى بار اسا باي ەۋروپالىق نارىقتان ايىرىلدى.
سوعىسقا دەيٸن رەسەي ەۋروپاعا گاز ساتۋ ارقىلى جىل سايىن جٷزدەگەن ميلليارد دوللار تابىس تاپقان ەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەۋروپا رەسەيلٸك گازدان باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا تاياۋ شىعىس ەلدەرٸنەن جەنە ەڭ الدىمەن اقش-تان گاز يمپورتتاۋعا كٶشتٸ. نەتيجەسٸندە رەسەي ٶزٸنٸڭ ەڭ تابىستى نارىعىنان ايىرىلدى.
رەسەي مۇناي مەن گازدى ٷندٸستان مەن قىتايعا ساتۋعا تىرىسقانىمەن, بۇل نارىقتار ەۋروپانىڭ ورنىن تولىق الماستىرا المايدى. سەبەبٸ رەسەي بۇل ەلدەرگە رەسۋرستارىن ٷلكەن جەڭٸلدٸكتەرمەن, ياعني ديسكونتپەن ساتۋعا مەجبٷر. وسىلايشا, رەسەي جوعارى تٶلەم قابٸلەتٸ بار ەۋروپالىق نارىقتى جوعالتتى دەۋگە تولىق نەگٸز بار.
سونىمەن قاتار, رەسەي قارۋ-جاراق ەكسپورتى سالاسىندا دا بەدەلٸنەن ايىرىلدى. قازٸرگٸ تاڭدا ونىڭ ورنىن تٷركييا, فرانتسييا جەنە باسقا دا ەۋروپالىق مەملەكەتتەردٸڭ ەسكەري-ٶنەركەسٸپتٸك كومپانييالارى باسىپ جاتىر. رەسەي بۇل سوعىستى باستاۋ ارقىلى ەۋروپادا ميليتاريزاتسييا ٷدەرٸسٸنٸڭ كٷشەيۋٸنە ٶزٸ تٷرتكٸ بولدى.
ەۋروپا ەلدەرٸ قورعانىس سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قارجىنى ارتتىرىپ, ەسكەري ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋگە كٶشتٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەلەمدٸك قارۋ-جاراق نارىعىندا رەسەيگە بەسەكەلەس كومپانييالاردىڭ كٶبەيۋٸنە ەكەلدٸ. ال رەسەي ٶندٸرگەن قارۋدىڭ باسىم بٶلٸگٸن ۋكرايناداعى سوعىسقا باعىتتاعاندىقتان, كٶپتەگەن مەملەكەتتەر مەسكەۋمەن جاسالعان كەلٸسٸمدەردەن باس تارتىپ, باسقا ەلدەرمەن ەرٸپتەستٸك ورناتا باستادى.
قورىتىندىلاي كەلە, رەسەي ستراتەگييالىق تۇرعىدان ەلەۋلٸ شىعىندارعا ۇشىرادى. ۋكرايناداعى تٶرت وبلىستىڭ بٸر بٶلٸگٸن باقىلاۋعا الۋعا ۇمتىلعانىمەن, رەسەيدٸڭ ەلەمدٸك ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە ەسكەري پوزيتسييالارى ەلسٸرەپ وتىر. سوعىس قالاي اياقتالسا دا, رەسەي ديپلوماتييالىق وقشاۋلانۋعا ۇشىراعان, ستراتەگييالىق ۇپايلارىن ايتارلىقتاي جوعالتقان مەملەكەت رەتٸندە قالىپ وتىر.
سوندىقتان رەسەي بۇل سوعىستى اياقتاعان جاعدايدا بەلگٸلٸ بٸر اۋماقتاردى ۋاقىتشا باقىلاۋدا ۇستاۋى مٷمكٸن, الايدا گەوساياسي جەنە ستراتەگييالىق تۇرعىدان ول ٶتە كٶپ مٷمكٸندٸكتەرٸنەن ايىرىلدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار.
– ۋكراينا 2026 جىلى باتىس ٷشٸن قانداي گەوساياسي مەنگە يە بولادى? بۇل ەل ۇزاقمەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەسكە اينالا الا ما?
– 2026 جىلدان باستاپ جەنە ودان كەيٸنگٸ جىلداردا ۋكراينا ەۋروپا ٷشٸن ماڭىزدى ستراتەگييالىق ايماق بولىپ قالا بەرەدٸ. سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭنەن سوڭ ەۋروپا ۋكرايناعا ايتارلىقتاي ينۆەستيتسييا قۇيىپ, ونى يدەولوگييالىق, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قولداۋدى جالعاستىرادى. سەبەبٸ ەۋروپا مۇندا تەك قانا كيەۆتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن قولداپ جاتقان جوق, ول سونداي-اق ٶز ايماعىنداعى حالىقارالىق قۇقىق جٷيەسٸنە قارسى رەسەيدٸڭ اگرەسسيياسىنا جاۋاپ بەرۋدە.
سوندىقتان ۋكراينا ەۋروپا ٷشٸن ستراتەگييالىق تۇرعىدان ماڭىزدى ەلگە اينالىپ وتىر, جەنە الداعى جىلدارى بۇل رٶل ارتا بەرەدٸ. مىسالى, ۋكراينا ەۋروپالىق وداققا قوسىلۋ مەسەلەسٸ كٶتەرٸلٸپ جاتىر. ەگەر بەيبٸت كەلٸسٸم جاسالىپ, كيەۆ بەلگٸلٸ بٸر ەكونوميكالىق جەنە قۇقىقتىق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرسا, ۋكراينانى جىلدام ارادا ەۋروپالىق وداققا قابىلداۋ مەسەلەسٸ ناقتى قوزعالىسقا تٷسۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا ۋكراينا ٷشٸن بۇل ٷلكەن ستراتەگييالىق پايدا بولادى.
ەرينە, ۋكراينانى ەۋروپالىق وداققا قوسۋعا قارسى تاراپتار دا بار, مىسالى ۆەنگرييا سيياقتى مەملەكەتتەر. الايدا بۇل مەسەلەدە ەۋروپانىڭ بٸرلٸگٸ ماڭىزدى رٶل اتقارادى. سونىمەن قاتار, اقش-تىڭ پوزيتسيياسى شەشۋشٸ: ەگەر ۆاشينگتون ۋكراينانىڭ ەۋروپالىق وداققا قوسىلۋىن بەيبٸت كەلٸسٸمنٸڭ نەگٸزگٸ شارتى دەپ كٶرسەتسە, وندا ول قارسى مەملەكەتتەردٸ كەلٸسٸمگە كٶندٸرۋ ٷشٸن ديپلوماتييالىق قىسىم قولدانا الادى.
سوندىقتان ۋكراينا ٷشٸن ەۋروپا قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ەۋروپا ٷشٸن دە ۋكراينا سونشالىقتى ماڭىزدى. 2026 جىلى بۇل قولداۋدىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە ەۋروپالىق وداق ۋكرايناعا 90 ميلليارد ەۆرو كٶلەمٸندە قارجىلاي كٶمەك بەرۋ مەسەلەسٸن ماقۇلدادى. بۇل نەسيە رەسەيدەن الىناتىن رەپاراتسييالار ارقىلى جابىلۋى مٷمكٸن. ەگەر رەسەي مۇنداي رەپاراتسييا تٶلەۋدەن باس تارتسا, وندا ەۋروپاداعى رەسەي اكتيۆتەرٸ وسى ماقساتقا جۇمسالادى.
سونداي-اق 2026 جىلدان باستاپ ۋكرايناعا ەسكەري قولداۋ كٶرسەتٸلۋٸ دە جالعاسادى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ەۋروپا مەن اقش ۋكراينانى قارجىلاي جەنە ەسكەري تۇرعىدان قولداۋدى جالعاستىرا بەرەتٸن سيگنالدارىن ناقتى كٶرسەتٸپ وتىر.
وسىلايشا, ۋكراينا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ستراتەگييالىق بايلانىس تەك ەكونوميكالىق نەمەسە ديپلوماتييالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ەسكەري قولداۋ تۇرعىسىنان دا نىعايا تٷسەدٸ.
– اقش–قىتاي ستراتەگييالىق تەكەتٸرەسٸ ەسكەري قاقتىعىسقا ۇلاسۋ قاۋپٸن ارتتىرا ما, ەلدە بۇل «سۋىق سوعىستىڭ» جاڭا فورماسى ما?
– امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتٸرەس ستراتەگييالىق تۇرعىدان بۇرىنعى كەڭەس وداعى مەن اقش اراسىنداعى بەسەكەلەستٸككە ۇقسايدى. الايدا بۇل تەك ەسكەري نەمەسە ەكونوميكالىق بەسەكەلەستٸكپەن شەكتەلمەيدٸ. بۇل – عىلىم, عارىش كەڭٸستٸگٸ, جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلىق دامۋ, ەكونوميكا, تەحنولوگييا جەنە ەلەمدٸك ىقپال ايماقتارىن بٶلٸسۋ سيياقتى بارلىق سالانى قامتيتىن كەشەندٸ تەكەتٸرەس.
سوندىقتان اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ستراتەگييالىق بەسەكەلەستٸكتٸ تٸكەلەي ەسكەري قاقتىعىسقا قاراعاندا «قىرعي قاباق سوعىس» فورماتىنا جاقىن دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. قازٸرگٸ ۋاقىتقا دەيٸن قىتاي ٸرٸ حالىقارالىق قاقتىعىستارعا تٸكەلەي ەسكەري تٷردە ارالاسقان جوق.
مىسالى, بٸز رەسەيدٸڭ تٸكەلەي ەسكەري قاقتىعىستارعا قاتىسقانىن كٶردٸك, اقش‑تىڭ دا ەسكەري وپەراتسييالارعا ارالاسقانىن بٸلەمٸز. ال قىتاي ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ ەكونوميكاعا اينالىپ, ەسكەري ەلەۋەتٸن كٷشەيتٸپ وتىرعانىمەن, تٸكەلەي سوعىسقا بارۋدان باس تارتىپ كەلەدٸ. قىتايدىڭ نەگٸزگٸ ستراتەگيياسى – ەكونوميكالىق جوبالار ارقىلى ٶز ىقپالىن كەڭەيتۋ.
دەگەنمەن, اقش قىتايدىڭ وسى ستراتەگيياسىنا قارسى ەرەكەتتەردٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە جٷزەگە اسىرىپ جاتىر. بٸرٸنشٸ باعىت – قىتايدىڭ نەگٸزگٸ ساۋدا جولدارىن شەكتەۋ. سونىڭ بٸرٸ – پاناما كانالى. اقش بۇل ايماقتاعى ىقپالىن قايتا كٷشەيتۋگە تىرىسىپ, پاناما بيلٸگٸمەن جاڭا كەلٸسٸمدەر جٷرگٸزۋدە. سەبەبٸ سوڭعى جىلدارى قىتاي پاناما كانالى ماڭىنداعى پورتتار مەن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدا ٶز ىقپالىن ارتتىرعان ەدٸ.
ەكٸنشٸ ماڭىزدى باعىت – ۆەنەسۋەلا. قازٸرگٸ تاڭدا اقش‑تىڭ ۆەنەسۋەلاداعى مادۋرو بيلٸگٸنە قارسى قىسىمى كٷشەيٸپ وتىر. بۇل تەك ۆەنەسۋەلاعا باعىتتالعان ساياسات ەمەس, سونىمەن قاتار لاتىن امەريكاسىنداعى قىتاي ىقپالىنا قارسى جاسالىپ جاتقان قادام رەتٸندە قاراستىرىلۋى كەرەك. سەبەبٸ ۆەنەسۋەلا مۇنايىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ قىتايعا ەكسپورتتالادى.
اقش قىتايدى ارزان ەرٸ تۇراقتى ەنەرگييا كٶزدەرٸنەن ايىرۋعا ۇمتىلىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, ۆەنەسۋەلاعا جەنە يرانعا جاسالىپ وتىرعان قىسىمداردى قىتايعا قارسى باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى ستراتەگييانىڭ بٸر بٶلٸگٸ دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. ەرينە, اقش پەن يران اراسىنداعى يدەولوگييالىق جەنە ساياسي تەكەتٸرەس بۇرىننان بار, الايدا قازٸرگٸ جاعدايدا بۇل قاقتىعىستىڭ قىتاي فاكتورىمەن دە بايلانىسى كٷشەيە تٷستٸ.
وسىلايشا, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى بەسەكەلەستٸك تٸكەلەي ەسكەري قاقتىعىسقا ەمەس, بٸر‑بٸرٸنٸڭ ىقپال ايماقتارىنا قىسىم جاساۋ, ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن شەكتەۋ جەنە گەوساياسي پوزيتسييالارىن ەلسٸرەتۋ فورماسىندا ٶربٸپ وتىر.
بۇعان دەيٸن دونالد ترامپتىڭ العاشقى پرەزيدەنتتٸك كەزەڭٸندە قىتايعا قارسى جوعارى كەدەندٸك باج سالىعى ەنگٸزٸلگەنٸن كٶردٸك. بۇل دا قىتايدىڭ ەكونوميكالىق كٷشەيۋٸن تەجەۋگە باعىتتالعان قادام ەدٸ.
سونىمەن قاتار, قىتاي اقش ىقپالى ەلسٸرەگەن ايماقتارعا بەلسەندٸ تٷردە ەنٸپ جاتىر. مىسالى, اقش كەيبٸر گۋمانيتارلىق جەنە دامۋ باعدارلامالارىن قىسقارتقان كەزدە, قىتاي سول باعدارلامالاردىڭ بالاماسىن ۇسىنىپ, افريكا مەن وڭتٷستٸك‑شىعىس ازييا ەلدەرٸندە ٶز ىقپالىن ارتتىرا باستادى.
قورىتىندىلاي كەلە, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتٸرەس تٸكەلەي سوعىسقا ەمەس, ىقپال ايماقتارى ٷشٸن كٷرەسكە, ەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق بەسەكەگە نەگٸزدەلگەن ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق قارسىلاستىق سيپاتىندا دامىپ وتىر.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
