Foto: Primeminister.kz
Primeminister.kz saitynyń redaktsiiasy Qazaqstannyń 2022 jylǵy damý qorytyndylary týraly jariialanymdar seriiasyn usyndy.
Kez kelgen eldiń ekonomikasynyń jai-kúiin baǵalaýǵa bolatyn mańyzdy kórsetkishterdiń biri – ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, munai jáne gaz óndirý, logistika siiaqty jáne t.b. negizgi salalarda jańa investitsiialyq jobalardy iske qosý.
Investitsiialyq tartymdylyqty arttyrý Úkimettiń basty mindetteriniń biri bolyp qalady: otandyq jáne sheteldik investorlar úshin qolaily jaǵdailar jasalady, ázirlenip jatqan jobalarǵa muqiiat monitoring júrgiziledi, ártúrli baǵyttarda memlekettik qoldaý sharalary iske asyrylady, salyqtyq yntalandyrýlar men preferentsiialar qoldanylady, shynaiy naryqtyq básekelestikti kúsheitý jónindegi sharalar kesheni iske asyrylady, zańnamalyq jáne sot praktikasy jetildiriledi.
Ekonomikanyń naqty sektoryn nyǵaitý qoǵamdyq ómirdiń basqa da salalaryna oń mýltiplikativti áser beredi, nátijesinde bul jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne azamattardyń ál-aýqatynyń artýyna ákeledi.
Ónerkásip
Ekonomikanyń mańyzdy salalarynyń biri bolyp tabylatyn ónerkásip salasynan bastai otyryp, jańa óndiristerdiń ashylýyna nazar aýdaraiyq.
Máselen, osy jyly tamaq, jeńil jáne himiia ónerkásibi, mashina jasaý, farmatsevtika, munai óńdeý jáne t. b. sektorlarda kásiporyndar óz jumysyn bastady.
Jalpyulttyq pýl sheńberinde biyl quny 2 trln teńge bolatyn 160 joba júzege asyryldy jáne 15,7 myń turaqty jumys orny quryldy.
Negizgi jobalardyń biri retinde Atyraý oblysynda qýattylyǵy jylyna 500 myń tonna polipropilen óndiretin zaýytty erekshe atap ótýge bolady. Ol birden osy ónimdi álemdik óndirýshilerdiń eń ozyq TOP-10 endi.
Saran indýstrialdy aimaǵynda qýattylyǵy jyl saiyn 3,5 mln shina shyǵaratyn alǵashqy otandyq zaýyt óz jumysyn bastady. Otandyq avtomobil óndirýshilerdiń qajettilikterin tolyǵymen jabýǵa onyń múmkindigi jetedi dep kútilýde. Jobaǵa tartylǵan investitsiia kólemi 171 mlrd teńgeni qurady.
Shymkentte «Ońtústik» indýstriialyq aimaǵy bazasynda aliýminii bankalar men sýsyndarǵa arnalǵan qaqpaq túrlerin shyǵaratyn Ortalyq Aziiadaǵy eń qýatty zaýyttardyń biri (jylyna 500 mln dana, QR ishki qajettiligin 65%-ǵa jabady), Shyǵys Qazaqstan oblysynda – mai ekstraktsiialyq zaýyty (jylyna 300 myń tonna, 100% eksportqa jiberiledi, Mańǵystaý oblysynda – sorǵy shtangalary men mýftalar shyǵaratyn zaýyt (jylyna 650 myń dana ónim shyǵarylady, ishki qajettilikti 78%-ǵa jabady) ashyldy, Jambyl oblysynda – mineraldy tyńaitqyshtar óndirisi keńeitildi (jylyna 1,5 mln tonna, Qazaqstanda osy ónim shyǵarýdy 2 esege arttyrýǵa múmkindik beredi).
Jalpy, 2022 jylǵy barlyq jańa jobalar jobalyq qýattylyǵyna shyqqan kezde olardyń jiyntyq óndiris kólemi shamamen 1,7 trln teńgeni quraidy, onyń ishinde eksport – 1,1 trln teńge, importty almastyrý – 0,6 trln teńge.
Jyl boiy Úkimet Qazaqstanǵa birqatar iri sheteldik kompaniiany kóshirý boiynsha belsendi jumys júrgizdi. 62 kompaniia boiynsha naqty nátijelerge qol jetkizdi: 21-i relokatsiialandy, 13-i pysyqtalýda, taǵy 28-imen belsendi kelissózder júrgizilýde.
Atap aitqanda, Honeywell (AQSh) kompaniiasy Atyraýda gaz taldaýyshtardy, al Almatyda basqarý shkaftaryn shyǵara bastady. Aldaǵy ýaqytta eseptegishter men elektr qurylǵylarynyń óndirisin ashý múmkindigi qarastyrylyp jatyr.
Petropavlǵa Ural Motorcycles (RF/AQSh) aýyr arbaly mototsiklder óndirisi kóshirildi.
Weir Minerals (Ulybritaniia) Almatyda sorǵy jabdyqtaryn, gidrotsiklondar, bekitý armatýrasyn qurastyrý jáne qalpyna keltirý jónindegi óndiristik ortalyǵyn ashty.
Qarasha aiynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Almaty qalasyndaǵy avtomobil shyǵaratyn Great Wall Motors (QHR) zaýytynyń irgetasyn qalaý rásimine qatysty.
Sondai-aq niderlandtyq Koppert kompaniiasy biotyńaitqyshtar men ósimdikterdi qorǵaý zaýytyn, al Knauff nemis kompaniiasy gipsokarton óndiretin kásiporyn ashýdy josparlap otyr.
Sonymen qatar biyl Elishilik qundylyqty jáne eksportqa baǵdarlanǵan óndiristerdi damytýdyń 2026 jylǵa deiingi baǵdarlamasy qabyldandy. Onyń negizgi maqsaty – ishki naryqty keiinnen eksportqa shyǵarylatyn otandyq óndiristiń básekege qabiletti taýarlarymen qanyqtyrý. Jalpy, Baǵdarlama sheńberinde 761 taýar shyǵarýdy jolǵa qoiý josparlanýda, bul bolashaqta shikizattyq emes eksportty shamamen $15 mlrd-qa ulǵaitýǵa múmkindik beredi.
Sondai-aq 4% jeńildikpen avtonesieleý baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Búgingi tańda onyń aiasynda 97 mlrd teńge igerilip, 12,4 myń avtomobil berildi. 2023 jylǵy qańtarda baǵdarlamany qaitarymdy qarajat esebinen qarjylandyrýdy jalǵastyrý josparlanyp otyr, bul qysqa merzimdi perspektivada qazaqstandyqtarǵa taǵy 1300-ge jýyq avtokólik usynýǵa múmkindik beredi.
Aýyl sharýashylyǵy
2022 jyldyń 11 aiynyń qorytyndysy boiynsha aýyl sharýashylyǵy salasy eń joǵary ósý qarqynyn kórsetti: jalpy ónim kólemi 8,5%-ǵa ulǵaiyp, 8,8 trln teńgeni qurady.
Biyl álemdik azyq-túlik naryǵynda qalyptasqan qubylmaly jaǵdaiǵa bailanysty yqtimal táýekelderdi azaitý úshin kóktemgi egis jáne egin jinaý jumystaryn qarjylandyrý kólemi 2 esege – 110 mlrd teńgeden 220 mlrd teńgege deiin ulǵaityldy. Budan basqa, Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha «Jasyl damý» AQ qarajaty esebinen aýyl sharýashylyǵy tehnikasynyń lizingine taǵy 40 mlrd teńge baǵyttaldy. Bul fermerler úshin aýyl sharýashylyǵy tehnikasynyń qoljetimdiligin edáýir arttyrýǵa múmkindik berdi: 1068 birlik tehnika, onyń ishinde 188 kombain men 880 traktor satyp alyndy.
Barlyq qabyldanǵan sharalardyń nátijesinde, atap aitqanda, dándi daqyldardyń sońǵy 10 jylda bolmaǵan eń joǵary ónimi alyndy. Máselen, astyqtyń ortasha ónimdiligi 14,2 ts/ga bolyp, býnkerlik salmaqta 22,8 mln tonna astyq bastyryldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 26%-ǵa artyq. Jinalǵan astyqtyń 80%-dan astamynyń sapasy joǵary.
Sonymen qatar agroónerkásiptik keshendi sýbsidiialaý júiesin jetildirý boiynsha jumystar júrgizilýde. Búgingi kúni sybailas jemqorlyq táýekelderin barynsha azaitýǵa, fermerlik qoǵamdastyqtyń pikirin barynsha eskerýge jáne aýyldaǵy áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyqty saqtaýǵa múmkindik beretin sýbsidiialaý júiesi ázirlendi.
Memlekettik qoldaýdyń arqasynda 2022 jyly 214 mlrd teńgeni quraityn 227 investitsiialyq joba paidalanýǵa berildi, al jyl sońyna deiin olardyń sanyn 237-ge jetkizý josparlanýda. Memleket menshigine 5,2 mln ga aýyl sharýashylyǵy jerleri qaitaryldy, 2023 jyly taǵy 5 mln ga qaitarý kózdelgen. Sondai-aq kókónis qoimalaryn salý jáne jańǵyrtý jónindegi keshendi jospar odan ári iske asyryldy, onyń sheńberinde 2021-2022 jyldary qýaty 201,1 myń tonna bolatyn qoimalar iske qosyldy (bul – jospardyń 111%-y).
Aita keteiik, negizgi azyq-túlik taýarlarymen ózin-ózi tolyq qamtamasyz etý jónindegi indikatorlarǵa qol jetkizý úshin osy jyly eldiń Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń 2024 jylǵa deiingi jospary jáne qant salasyn damytýdyń bes jyldyq kezeńge arnalǵan keshendi jospary qabyldandy. Nátijesinde respýblikada azyq-túlik óndirisi 4,2%-ǵa, onyń ishinde ósimdik maiy 51%-ǵa, qant 46%-ǵa, jarma 18%-ǵa, balyq (jańa aýlanǵan, salqyndatylǵan jáne muzdatylǵan) 18%-ǵa, un 11%-ǵa, óńdelgen kúrish 5,5%-ǵa, shujyq ónimderi 5,4%-ǵa, makaron 4,5%-ǵa ósti.
Kólik-logistika salasy
Qazaqstannyń negizgi ekonomikalyq artyqshylyqtarynyń biri joǵary kólik-logistikalyq áleýet bolyp tabylady. Ony odan ári damytý úshin 2030 jylǵa deiingi tiisti tujyrymdama ázirlendi. Qujat aiasynda jolaýshylar men júk jetkizý jyldamdyǵyn arttyrý, tsifrlandyrý men ziiatkerlik basqarý júielerin engizý, ekonomikalyq jaǵynan belsendi ortalyqtar men eldi mekender arasyndaǵy kólik qatynastaryn damytý, halyqaralyq tranzittik-kólik dálizderiniń, logistikalyq terminaldardyń jáne t. b. ótkizý qabiletin arttyrý jónindegi sharalar qarastyrylǵan.
Kúzde uzyndyǵy 836 km Dostyq – Moiynty temirjol ýchaskesiniń ekinshi torabynyń qurylysy bastaldy, bul – temirjol infraqurylymy salasyndaǵy eń iri joba. Budan basqa, birqatar jobalar ázirlenýde: Darbaza – Maqtaaral (106 km, 2024-2025 jyldar), Baqty – Aiagóz (270 km, 2024-2025 jyldar), Almaty ainalmaly joly (73 km, 2023-2024 jyldar).
Iri infraqurylymdyq bastamalarmen qatar magistraldyq temirjol jelisin jáne kirme joldardy jańǵyrtý boiynsha jospar jasaldy. Aldaǵy úsh jylda 2 myń shaqyrymnan astam temir joldy kúrdeli jóndeý júrgizý josparlanýda.
Halyqaralyq kólik baǵyttaryn damytý sheńberinde Qazaqstan Ázerbaijan, Túrkiia jáne Grýziia elderimen 2022-2027 jyldarǵa arnalǵan «tar» dálizderdi sinhrondy joiý jáne Transkaspii halyqaralyq kólik baǵytyn nyǵaitý jónindegi birlesken Jol kartasyna qol qoidy. Bul turǵyda memleket Aqtaý jáne Quryq porttarynyń ótkizý qabiletin arttyrýdy, «konteinerlik hab» salýdy, sondai-aq saýda flotyn 10 jańa parommen tolyqtyrýdy josparlap otyr. Osyǵan uqsas sharalar basqa qol qoiýshy elder tarapynan qabyldanady dep kútilýde.
Sonymen qatar Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha «Qazaqstan Temir jolyn» Ulttyq kólik-logistikalyq kompaniiaǵa transformatsiialaý protsesi bastaldy. Búgingi tańda QTJ janynan quzyrettilik ortalyǵy quryldy, onyń negizgi mindeti jańa logistikalyq ónimderdi uiymdastyrý jáne tranzittik júk aǵyndaryn transqazaqstandyq marshrýttarǵa qaita baǵdarlaý bolyp tabylady.
Jol qurylysynyń sapasyn arttyrý maqsatynda Qazaqstannyń klimattyq jaǵdailaryna sai keletin ozyq tehnologiialar men jańa otandyq materialdardy engizýge baǵyttalǵan avtojol salasyn reformalaý boiynsha jumystar qolǵa alyndy. Jalpy qoldanystaǵy avtojol jelisiniń jalpy uzyndyǵy 2022 jyldyń basynda 96 myń km qurady, onyń ishinde 24,9 myń km – respýblikalyq jeli jáne 71 myń km – oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar joldar. Osy jyly 7 myń shaqyrym jolda qurylys jumystary júrdi. Jalpy 2025 jylǵa qarai respýblikalyq joldardyń 100%-yn jáne jergilikti joldarynyń 95%-yn normativtik jaǵdaiǵa keltirý, sondai-aq 52 avtomobil ótkizý pýnktin jańǵyrtý josparlanýda.
Munai-gaz salasy
2022 jyly ekonomikanyń eń damyǵan salalarynyń birinde aýqymdy jumys atqaryldy. Máselen, Qashaǵanda qýattylyǵy 1,1 mlrd tekshe metr bolatyn gaz óńdeý zaýytynyń qurylysy bastaldy, Teńiz ken ornynda Saǵalyq qysymdy basqarý jobasy boiynsha qarqyndy jumys júrgizildi, ony 2023 jyly aiaqtaý josparlanyp otyr, Qarashyǵanaqta qosymsha 3 mlrd tekshe metr gazdy óńdeý boiynsha joba pysyqtalýda.
Jer qoinaýyn paidalanýdaǵy kúrdeli jobalardy iske asyrý úshin biyl birqatar fiskaldyq jáne retteýshilik preferentsiialardy kózdeitin jaqsartylǵan modeldik kelisimshart engizildi. Atap aitqanda, bul 2023 jyly Qalamqas-Hazar jáne Qaraton ken oryndary boiynsha $9 mlrd quraityn investitsiialyq jobalardy bastaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar Atyraýda qýattylyǵy 1,2 mln tonna polietilen óndirý jobasy ázirlenip jatyr. 2023 jyly Atyraý oblysynda jalpy investitsiia kólemi $1 mlrd bolatyn býtadien jáne Batys Qazaqstan oblysynda metanol óndiretin zaýyttardyń qurylysyna daiyndyq júrgizildi.
Taǵy bir mańyzdy bastama – Kaznedra aqparattyq júiesin engizýdi kózdeitin geologiialyq salany damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn qabyldaý. Búgingi tańda platforma pilottyq rejimde iske qosyldy. Onda Qazaqstanda jer qoinaýy paidalanýǵa beriletin barlyq ýchaskeler týraly aqparat usynylady.
Energetika
2022 jyly Aqtóbe JEO-da qýaty 57 MVt gaz týrbinalyq qondyrǵy iske qosyldy, 385 MVt-qa 12 JEK jobasynyń qurylysy aiaqtaldy, 1200 MVt-qa manevrlik qýattardy iske qosý jáne jiyntyq qýaty 440 MVt JEK jobalaryn irikteý boiynsha aýktsiondyq saýda-sattyq ótkizildi.
Energiia óndirýshi uiymdardyń qoldanystaǵy aktivterin, sondai-aq eldi mekenderdiń injenerlik jelilerin rekonstrýktsiialaýǵa, jańǵyrtýǵa jáne keńeitýge múmkindik beretin «Tarifti investitsiiaǵa aiyrbastaý» baǵdarlamasy ázirlendi. Atap aitqanda, baǵdarlamany iske asyrý nátijesinde salaǵa jyl saiyn 400 mlrd teńgege deiin investitsiia tartý, 2035 jylǵa qarai óndirýshi qýattardyń tozý deńgeiin 15%-ǵa tómendetý, apattardy azaitý jáne azamattarǵa turaqty qyzmet kórsetý bóliginde naryq qatysýshylarynyń qarsy mindettemelerin oryndaýdy qamtamasyz etý josparlanýda.
Sýtegi energetikasyn damytý sheńberinde 27 qazanda QR Úkimeti men Svevind kompaniiasy arasynda qýattylyǵy kúnine 50 myń tekshe metr bolatyn sý tushytý zaýytyn, 40 GVt deiingi jańartylatyn energiia kózderi stantsiiasyn jáne óndiristik qýattylyǵy jylyna 2 mln tonna sýtegi qondyrǵylaryn salý jóninde kelisimge qol qoiyldy.
8 qarashada QR Úkimeti men Fortescue kompaniiasy arasynda jańartylatyn energiia kózderi jobalaryn iske asyrý jáne Qazaqstanda «jasyl» sýtegi óndirý týraly kelisim bekitildi.
30 qarashada Memleket basshysynyń Frantsiiaǵa sapary aiasynda klimatty saqtaý salasynda arnaiy kelisimge qol qoiyldy, onyń sheńberinde qýaty 1 GVt gibridti elektr stantsiiasyn jáne Jambyl oblysynda Mirnyi kentiniń mańynda energiia jinaqtaý júiesin salý josparlanýda.
Búginde Qazaqstanda investitsiialar tartý jáne kásipkerlikke qolaily jaǵdailar jasaý baǵytynda dáiekti jumys júrgizilip jatyr. Nátijesinde ónerkásip obektileriniń sany ulǵaiyp, infraqurylymdy birtindep jańǵyrtý isi alǵa jyljýda, sondai-aq ekonomikanyń negizgi salalarynda jańa jumys oryndary qurylyp jatyr. Aldaǵy jyldary da basym sektorlarda elimizdiń ekonomikalyq tiimdiligi men básekege qabilettiligin arttyrýǵa múmkindik beretin birqatar «zákirlik» jobalardy iske asyrý kózdelip otyr.
