Romanovtar áýletiniń taqtan taidyrylyp, patsha samoderjaviiasynyń qulaǵanyna 100 jyldan astam ýaqyt ótce, kommýnistik partiia ústemdik etken Keńes imperiiasynyń ydyrap, egemen el Qazaqstan Respýblikasynyń qurylǵanyna 30 jylǵa taiapty. Solai bola tura, bizdiń óńirde patshalyq-keńestik dáýirdi kókseýshi jerlesterimizdiń bar ekeni ras jáne olardyń memlekettik, ulttyq ideologiialarmen úilespeitin óz kózqarasyn, ustanymyn túrli saiasi, mádeni sharalar arqyly júzege asyrýǵa beiim turatyny da shyndyq. Ondai toptar tarapynan patshalyq Reseidiń elimizge jasaǵan basqynshylyq joryqtaryn dáripteý, jerimizdiń birtutastyǵyna jáne tarihi-quqyqtyq negizdiligine kúman keltirý, kúntizbemizge engizilgen, tipti engizilmegen keńestik merekelerdi keńes kezeńindegidei qurmetteý nemese saǵynysh sezimimen eske túsirý siiaqty áreketteri baiqalyp-aq turady.
Álgindei jerlesterimizdiń «Novoe vremia» tárizdi táýelsiz orystildi gazetter arqyly jergilikti bilikke yqpal etip, ózderiniń talap-tilekterin oryndatýǵa árekettengeni áli esimizde. Máselen, 1990 jyly patshashyl-keńesshil top Pavlodar qalasynyń negizi 1720 jyly áskeri bekinis retinde salynǵanyna 270 jyl tolýyn saltanatpen toilaý maqsatyn júzege asyrýdy kóksedi. Tipti Omby qalasynan kazaktardyń áskeri kiimderin aldyryp, ortalyq alańda teatrlandyrǵan kórinister qoiýdy oilastyrdy. Abyroi bolǵanda, Kerekýdiń ziialy qaýymy ókilderi men qoǵam belsendileri bularǵa: «Qazaq jerin patsha áskerleriniń jaýlap alyp, bekinis salýyn nelikten toilaýymyz kerek?!» degen qarsy ýáj aityp narazylyq bildirdi.
Bul kezde keńestik-partiialyq organdarynyń áleýeti júrip turǵanymen, jergilikti bilik tarapynan ádil sheshim shyǵarylyp, tek «Qala kúni» atalyp ótildi. Sonda da patshashyl-keńesshil toptar osy áreketin árbir 5 jyl saiyn qaitalap turýdan tanbady. Biraq áskeri bekinistiń 275, 280, 285, 290, 295 jyldyǵyn toilaý jónindegi usynystary da qabyldanǵan joq.
Táýelsiz orystildi basylymdar redaktsiiasy buǵan jaýap retinde «Pavlodar oblysynyń aýmaǵy qazaqtardyń tarihi mekeni emes, Keńes úkimeti tusynda Qyrǵyz (Qazaq. A.Q.) avtonomiialyq respýblikasynyń quramyna qosylyp ketken ejelgi orys jerleri» degen paiymdaýlardan quralǵan maqalalar jariialap, qoǵamdyq pikir qalyptastyrýdy kózdedi.
«Pavlodar geografiia úii» qoǵamdyq birlestiginiń basshysy, jýrnalist Aleksandr Vervekin bolsa bul máselege basqa qyrynan keldi. Patsha áskerleriniń joryq joldaryn zerttegen ol 2016 jyly «Ertis jáne onyń bekinisteri» atty derekti film túsirdi. Sondai-aq Ertistiń Kereký óńirinde 1716 jyly Iamyshev bekinisin turǵyzǵan jasaq basshysynyń «erligin» jurtshylyqqa dáripteý maqsatynda Reseidiń Omby qalasynan «Býhgolts joldarymen» atty ekspeditsiiany oblys aýmaǵyna shaqyrdy...
«Dostyq úii» kommýnaldyq memlekettik mekemesinde 2018 jyly ótkizilgen «Qarttar kúni» sharasynda aǵa býynnyń jas kezinde BLKJO múshesi bolǵany jáne bul uiymnyń qurylǵanyna 100 jyl tolǵany maqtanysh sezimimen aitylyp, «Komsomoltsy, dobrovoltsy» áni shyrqaldy!.. Sol jyly Potanin atyndaǵy tarihi-ólketaný mýzeiiniń ujymy qoldaryna qyzyl jalaýshalar ustap turyp chellendj ótkizdi!..
Al jyl saiyn 9 mamyrdaǵy Jeńis merekesi kúni Keńes úkimeti kezeńine qaita oralǵandai kúi keshesiz! Pavlodar qalasy nemis fashist áskerleriniń shabýylynan erlikpen qorǵanǵan Máskeý, Kýrsk, Stalingrad siiaqty qaharman qalalardyń sanatyna jatpasa da, sondaǵyǵa uqsatyp parad, teatrlanǵan kórinister uiymdastyrylady jáne Resei ideologtarynyń keiingi jyldary oilap tapqan jobasy «Máńgilik polk» sherýi de ótkiziledi.
Kóńilge eń aýyr tietini, bul sharalarda soǵys kýltynyń dáriptelýi, QR Prezidentiniń qaýlysymen bekitilgen qazaqstandyq kók tústi Jeńis taspasyn keýdesine taqqan sherýshiler qatarynyń azdyǵy, kerisinshe alabajaq grigorii lentalaryn omyraýyna qadap, qyzyl týdy bastarynan asyra kóterýshiler sapyndaǵylardyń kóptigi! Bul rámizderdiń Ýkrainanyń Qyrym, Donetssk, Lýgansk óńirlerinde separatizmniń belgisine ainalǵanyn bile tura, sharasyzdyqtan ishten tynýǵa májbúrmiz.
Bizdiń oiymyzsha, óz erkimen iadrolyq qarýlardy synaýdan bas tartyp, atom poligonyn japqan beibitshil el Qazaqstanda Jeńis kúni merekesi basqa formatta ótkizilýi kerek. Eýroaziia men Amerikadaǵy memleketter dál sol meiramdy Reseidegiden basqasha, ózindik órnekpen atap ótedi ǵoi.
Júz milliondaǵan jetimder men jesirlerge, jalǵyzilikti jandar men múgedekterge qaiǵy-qasiret tarttyrǵan, 50-55 million adamnyń ómirin jalmaǵan II dúniejúzilik soǵystaǵy Jeńis kúni merekesin órkenietti elderdiń halqy qoǵamdyq oryndarda ysqyryp bi bilep, shattana án salyp toilamasa kerek. Alańdarda ia máńgilik alaý eskertkishteriniń túbinde soǵys qurbandaryn bir minýttyq únsizdikpen eske túsirip, dini mekemelerde soǵys qurbandarynyń rýhyna baǵyshtalyp dini joralǵylar jasalatyn shyǵar. Aza kitabyndaǵy tizimder tolyqtyrylyp, maidangerlerdiń kózi tirilerine, qaza tapqandarynyń jesirlerine, jetimdik taqsyretin kórip ósken soǵys balalaryna túrli qoldaý kórsetiletin bolar. Qalai desek te, bizdiń elde bul merekege orai «Zulymdyq imperiiasy» atanǵan Keńes odaǵynyń murageri Reseidiń úlgisin paidalaný durys emes degen pikirdi ustanamyz. Óz elimizde memlekettik merekeler men ataýly kúnderdiń stsenariilerin memlekettik, ulttyq ideologiialarmen úilestirip uiymdastyrýǵa zańdyq, moroldyq turǵydan tolyq quqymyz bar. Mundaida soǵys taqyrybyn kóp jazǵan maidanger jazýshy Viktor Astafevtiń jurtshylyqty Jeńis kúnin toilaýǵa emes, beibitshilik tilep jalbarynýǵa shaqyrǵany eske túsedi.
...Sonymen, 2020 jyly Ertistiń Kereký óńirin jaýlaǵan patsha jasaqtarynyń áý basta Pavlodar qalasynyń ornyna áskeri bekinisi salynǵanyna 300 jyl, II dúniejúzilik soǵystyń jeńispen aiaqtalǵanyna 75 jyl tolady. Mejeli merzimge jaqyndap kelemiz, kóńilimiz kúpti, júregimiz qobaljýly. «Aq ordadaǵy ulyqtar men Kerekýdegi ákim-qaralar erteńgi syn saǵatta qaiter eken?» – degen bir oi sanamyzda sýmańdap tur...
Arman QANI,
Pavlodar qalasy
