رومانوۆتار ەۋلەتٸنٸڭ تاقتان تايدىرىلىپ, پاتشا سامودەرجاۆيياسىنىڭ قۇلاعانىنا 100 جىلدان استام ۋاقىت ٶتcە, كوممۋنيستٸك پارتييا ٷستەمدٸك ەتكەن كەڭەس يمپەريياسىنىڭ ىدىراپ, ەگەمەن ەل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىلعا تاياپتى. سولاي بولا تۇرا, بٸزدٸڭ ٶڭٸردە پاتشالىق-كەڭەستٸك دەۋٸردٸ كٶكسەۋشٸ جەرلەستەرٸمٸزدٸڭ بار ەكەنٸ راس جەنە ولاردىڭ مەملەكەتتٸك, ۇلتتىق يدەولوگييالارمەن ٷيلەسپەيتٸن ٶز كٶزقاراسىن, ۇستانىمىن تٷرلٸ ساياسي, مەدەني شارالار ارقىلى جٷزەگە اسىرۋعا بەيٸم تۇراتىنى دا شىندىق. ونداي توپتار تاراپىنان پاتشالىق رەسەيدٸڭ ەلٸمٸزگە جاساعان باسقىنشىلىق جورىقتارىن دەرٸپتەۋ, جەرٸمٸزدٸڭ بٸرتۇتاستىعىنا جەنە تاريحي-قۇقىقتىق نەگٸزدٸلٸگٸنە كٷمان كەلتٸرۋ, كٷنتٸزبەمٸزگە ەنگٸزٸلگەن, تٸپتٸ ەنگٸزٸلمەگەن كەڭەستٸك مەرەكەلەردٸ كەڭەس كەزەڭٸندەگٸدەي قۇرمەتتەۋ نەمەسە ساعىنىش سەزٸمٸمەن ەسكە تٷسٸرۋ سيياقتى ەرەكەتتەرٸ بايقالىپ-اق تۇرادى.
ەلگٸندەي جەرلەستەرٸمٸزدٸڭ «نوۆوە ۆرەميا» تەرٸزدٸ تەۋەلسٸز ورىستٸلدٸ گازەتتەر ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە ىقپال ەتٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸن ورىنداتۋعا ەرەكەتتەنگەنٸ ەلٸ ەسٸمٸزدە. مەسەلەن, 1990 جىلى پاتشاشىل-كەڭەسشٸل توپ پاۆلودار قالاسىنىڭ نەگٸزٸ 1720 جىلى ەسكەري بەكٸنٸس رەتٸندە سالىنعانىنا 270 جىل تولۋىن سالتاناتپەن تويلاۋ ماقساتىن جٷزەگە اسىرۋدى كٶكسەدٸ. تٸپتٸ ومبى قالاسىنان كازاكتاردىڭ ەسكەري كيٸمدەرٸن الدىرىپ, ورتالىق الاڭدا تەاترلاندىرعان كٶرٸنٸستەر قويۋدى ويلاستىردى. ابىروي بولعاندا, كەرەكۋدٸڭ زييالى قاۋىمى ٶكٸلدەرٸ مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ بۇلارعا: «قازاق جەرٸن پاتشا ەسكەرلەرٸنٸڭ جاۋلاپ الىپ, بەكٸنٸس سالۋىن نەلٸكتەن تويلاۋىمىز كەرەك?!» دەگەن قارسى ۋەج ايتىپ نارازىلىق بٸلدٸردٸ.
بۇل كەزدە كەڭەستٸك-پارتييالىق ورگاندارىنىڭ ەلەۋەتٸ جٷرٸپ تۇرعانىمەن, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تاراپىنان ەدٸل شەشٸم شىعارىلىپ, تەك «قالا كٷنٸ» اتالىپ ٶتٸلدٸ. سوندا دا پاتشاشىل-كەڭەسشٸل توپتار وسى ەرەكەتٸن ەربٸر 5 جىل سايىن قايتالاپ تۇرۋدان تانبادى. بٸراق ەسكەري بەكٸنٸستٸڭ 275, 280, 285, 290, 295 جىلدىعىن تويلاۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستارى دا قابىلدانعان جوق.
تەۋەلسٸز ورىستٸلدٸ باسىلىمدار رەداكتسيياسى بۇعان جاۋاپ رەتٸندە «پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعى قازاقتاردىڭ تاريحي مەكەنٸ ەمەس, كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا قىرعىز (قازاق. ا.ق.) اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ كەتكەن ەجەلگٸ ورىس جەرلەرٸ» دەگەن پايىمداۋلاردان قۇرالعان ماقالالار جارييالاپ, قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاستىرۋدى كٶزدەدٸ.
«پاۆلودار گەوگرافييا ٷيٸ» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ باسشىسى, جۋرناليست الەكساندر ۆەرۆەكين بولسا بۇل مەسەلەگە باسقا قىرىنان كەلدٸ. پاتشا ەسكەرلەرٸنٸڭ جورىق جولدارىن زەرتتەگەن ول 2016 جىلى «ەرتٸس جەنە ونىڭ بەكٸنٸستەرٸ» اتتى دەرەكتٸ فيلم تٷسٸردٸ. سونداي-اق ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸندە 1716 جىلى يامىشەۆ بەكٸنٸسٸن تۇرعىزعان جاساق باسشىسىنىڭ «ەرلٸگٸن» جۇرتشىلىققا دەرٸپتەۋ ماقساتىندا رەسەيدٸڭ ومبى قالاسىنان «بۋحگولتس جولدارىمەن» اتتى ەكسپەديتسييانى وبلىس اۋماعىنا شاقىردى...
«دوستىق ٷيٸ» كوممۋنالدىق مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸندە 2018 جىلى ٶتكٸزٸلگەن «قارتتار كٷنٸ» شاراسىندا اعا بۋىننىڭ جاس كەزٸندە بلكجو مٷشەسٸ بولعانى جەنە بۇل ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولعانى ماقتانىش سەزٸمٸمەن ايتىلىپ, «كومسومولتسى, دوبروۆولتسى» ەنٸ شىرقالدى!.. سول جىلى پوتانين اتىنداعى تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ ۇجىمى قولدارىنا قىزىل جالاۋشالار ۇستاپ تۇرىپ چەللەندج ٶتكٸزدٸ!..
ال جىل سايىن 9 مامىرداعى جەڭٸس مەرەكەسٸ كٷنٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزەڭٸنە قايتا ورالعانداي كٷي كەشەسٸز! پاۆلودار قالاسى نەمٸس فاشيست ەسكەرلەرٸنٸڭ شابۋىلىنان ەرلٸكپەن قورعانعان مەسكەۋ, كۋرسك, ستالينگراد سيياقتى قاھارمان قالالاردىڭ ساناتىنا جاتپاسا دا, سونداعىعا ۇقساتىپ پاراد, تەاترلانعان كٶرٸنٸستەر ۇيىمداستىرىلادى جەنە رەسەي يدەولوگتارىنىڭ كەيٸنگٸ جىلدارى ويلاپ تاپقان جوباسى «مەڭگٸلٸك پولك» شەرۋٸ دە ٶتكٸزٸلەدٸ.
كٶڭٸلگە ەڭ اۋىر تيەتٸنٸ, بۇل شارالاردا سوعىس كۋلتىنىڭ دەرٸپتەلۋٸ, قر پرەزيدەنتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن قازاقستاندىق كٶك تٷستٸ جەڭٸس تاسپاسىن كەۋدەسٸنە تاققان شەرۋشٸلەر قاتارىنىڭ ازدىعى, كەرٸسٸنشە الاباجاق گريگوريي لەنتالارىن ومىراۋىنا قاداپ, قىزىل تۋدى باستارىنان اسىرا كٶتەرۋشٸلەر ساپىنداعىلاردىڭ كٶپتٸگٸ! بۇل رەمٸزدەردٸڭ ۋكراينانىڭ قىرىم, دونەتسسك, لۋگانسك ٶڭٸرلەرٸندە سەپاراتيزمنٸڭ بەلگٸسٸنە اينالعانىن بٸلە تۇرا, شاراسىزدىقتان ٸشتەن تىنۋعا مەجبٷرمٸز.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ٶز ەركٸمەن يادرولىق قارۋلاردى سىناۋدان باس تارتىپ, اتوم پوليگونىن جاپقان بەيبٸتشٸل ەل قازاقستاندا جەڭٸس كٷنٸ مەرەكەسٸ باسقا فورماتتا ٶتكٸزٸلۋٸ كەرەك. ەۋروازييا مەن امەريكاداعى مەملەكەتتەر دەل سول مەيرامدى رەسەيدەگٸدەن باسقاشا, ٶزٸندٸك ٶرنەكپەن اتاپ ٶتەدٸ عوي.
جٷز ميلليونداعان جەتٸمدەر مەن جەسٸرلەرگە, جالعىزٸلٸكتٸ جاندار مەن مٷگەدەكتەرگە قايعى-قاسٸرەت تارتتىرعان, 50-55 ميلليون ادامنىڭ ٶمٸرٸن جالماعان ٸٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستاعى جەڭٸس كٷنٸ مەرەكەسٸن ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ حالقى قوعامدىق ورىنداردا ىسقىرىپ بي بيلەپ, شاتتانا ەن سالىپ تويلاماسا كەرەك. الاڭداردا يا مەڭگٸلٸك الاۋ ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ تٷبٸندە سوعىس قۇرباندارىن بٸر مينۋتتىق ٷنسٸزدٸكپەن ەسكە تٷسٸرٸپ, دٸني مەكەمەلەردە سوعىس قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا باعىشتالىپ دٸني جورالعىلار جاسالاتىن شىعار. ازا كٸتابىنداعى تٸزٸمدەر تولىقتىرىلىپ, مايدانگەرلەردٸڭ كٶزٸ تٸرٸلەرٸنە, قازا تاپقاندارىنىڭ جەسٸرلەرٸنە, جەتٸمدٸك تاقسىرەتٸن كٶرٸپ ٶسكەن سوعىس بالالارىنا تٷرلٸ قولداۋ كٶرسەتٸلەتٸن بولار. قالاي دەسەك تە, بٸزدٸڭ ەلدە بۇل مەرەكەگە وراي «زۇلىمدىق يمپەريياسى» اتانعان كەڭەس وداعىنىڭ مۇراگەرٸ رەسەيدٸڭ ٷلگٸسٸن پايدالانۋ دۇرىس ەمەس دەگەن پٸكٸردٸ ۇستانامىز. ٶز ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك مەرەكەلەر مەن اتاۋلى كٷندەردٸڭ ستسەنارييلەرٸن مەملەكەتتٸك, ۇلتتىق يدەولوگييالارمەن ٷيلەستٸرٸپ ۇيىمداستىرۋعا زاڭدىق, مورولدىق تۇرعىدان تولىق قۇقىمىز بار. مۇندايدا سوعىس تاقىرىبىن كٶپ جازعان مايدانگەر جازۋشى ۆيكتور استافەۆتٸڭ جۇرتشىلىقتى جەڭٸس كٷنٸن تويلاۋعا ەمەس, بەيبٸتشٸلٸك تٸلەپ جالبارىنۋعا شاقىرعانى ەسكە تٷسەدٸ.
...سونىمەن, 2020 جىلى ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸن جاۋلاعان پاتشا جاساقتارىنىڭ ەۋ باستا پاۆلودار قالاسىنىڭ ورنىنا ەسكەري بەكٸنٸسٸ سالىنعانىنا 300 جىل, ٸٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ جەڭٸسپەن اياقتالعانىنا 75 جىل تولادى. مەجەلٸ مەرزٸمگە جاقىنداپ كەلەمٸز, كٶڭٸلٸمٸز كٷپتٸ, جٷرەگٸمٸز قوبالجۋلى. «اق ورداداعى ۇلىقتار مەن كەرەكۋدەگٸ ەكٸم-قارالار ەرتەڭگٸ سىن ساعاتتا قايتەر ەكەن?» – دەگەن بٸر وي سانامىزدا سۋماڭداپ تۇر...
ارمان قاني,
پاۆلودار قالاسى
