Bul jazbamdy qazaqqa shyn jany ashityn jas jigitterge arnaimyn. Jurt kózi úshin sóileýdi, maqtan úshin áreket etýdi bilmeitin, ońashada el qamyn oilap, mazasy ketetin, kúiingen kezde «osy men ne istei alamyn» dep ýaiym jeitin azamattar, meniń kópten oilap, búgin qaǵazǵa túsirip otyrǵan myna sózderim sizderge paidaly bolyp qalar.
15 pen 35 jas aralyǵyndaǵy azamattar – osy qoǵamnyń qol-aiaǵy ispetti. Ózińiz oilap qarańyz, qara jumystyń bárin jasaityn kimder? Qurylysta lai jasaityn, tańerteń dúkenderge taýar taratatyn, jol jóndeitin, shekara kúzetetin, egin oratyn kimder? Negizinen 15 pen 35 jas aralyǵyndaǵy jigitter. Sol sekildi qylmysty jasaityn da, soǵysqa alynatyn da, kóteriliske shyǵatyn da, ártúrli dini aǵymdarǵa kirip ketetin de osy jastaǵy azamattar. Patsha úkimeti osydan 100 jyl buryn 19 ben 31 jas aralyǵyndaǵy azamattardy soǵysta okop qazýǵa alýyn eske túsireiik. 1986 jyly qyrshyn ketken qyzdardyń eń jasy 16-da edi. Basqa elge soǵys izdep ketkenderdiń ishinde de egde adamdar baiqalmaidy, kileń 25-tiń o jaq-bu jaǵyndaǵy jigitter.
Qazir 15 jastaǵy bozbalalar Táýelsizdikten alǵan soń on jyldan keiin týǵandar. Al 35 jastaǵylar Táýelsizdikten on jyl buryn týǵan bolady. Demek, bizdiń qazirgi qol-aiaǵymyz sovet úkimeti tárbiesin tolyq sińirip úlgermegen, aýyrtpalyqqa toly toqsanynshy jyldarda ósken urpaqpen bastalady da, sol jyldary týǵan lekpen jalǵasyp, sońy zaman túzele bastaǵan jańa myńjyldyqta týǵandarmen aiaqtalady. Qarap tursańyz, ala-qula. Formatsiia aýysyp, ǵasyr men ǵasyr, myńjyldyq pen myńjyldyq aýysqan ýaqytta týǵan urpaq basqasha bolýy múmkin de emes sekildi...
Men 25 jastamyn. Osy urpaqtyń bel ortasyndamyn. Ártúrli adamdarmen sóilesip, túrli pikirlerdi oqyp, oilanyp, ózimshe oi túie kele, osy 15 pen 35 jas aralyǵyndaǵy býynǵa úlken jaýapkershilik artylyp turǵanyn sezingendei boldym. Sóitip, bul urpaq, iaǵni biz ne isteýimiz kerek degen suraqqa, birneshe jaýap tapqandai boldym. Endi soǵan kóshsek.
Birinshiden, biz bir-birimizge súiispenshilikpen qaraýymyz kerek. Kádimgi, bir úidiń aǵaiyndy balalary sekildi, qatemizdi keshirip, aramyzdy ajyratatyn nárselerden qashyp, tirshilik etýimiz qajet. Ol úshin, eń aldymen, dini nanym-senimge óte abai bolý kerek. Úkimet belgilep bergen dini basqarmany qazyq etip alyp, basqa qaishy pikir, ustanymdardy kópshilik aldyna shyǵarmaiyq. Durysy, árqaisymyz osy ýaqytqa deiin ustanyp kelgen dinimizdi qaita qarap alsaq, jaqsy bolar edi. Ony bizge kim úiretti? Áke-sheshe, ata-ájemiz úiretti me? Joq, basqa bireý úiretti me? Odan da buryn, bizdiń ustanym Quran men súnnetke sai ma? Búkil álemniń milliondaǵan musylmandary aqymaq, biz ǵana aqyldymyz degen qanshalyqty aǵylǵa syiady? Ymyraǵa kelý kerek shyǵar? Daýlasyp, bir-birimizdi jek kórip boldyq qoi?
Qandai jaǵdai bolsa da, dini maǵynadaǵy daýdan qashý kerek. Din – partiia emes, din – bizdiń osy dúnie men o dúniemizdi jeńildetý úshin qajet nárse.
Ekinshiden, júzge, rýǵa bólinýden aýlaq bolý. Bul – úlken kisilerden úirenýge bolmaityn qasietterdiń biri. Óitkeni, rýshyldyq kóńildiń sýýyna, bólinýge, jaýlasýǵa ǵana alyp keledi. Qazaqtyń aýyzsha tarihyn zerttegen Aqseleý Seidimbek te búginde rýshyldyq joq, rýshyldyq bolý úshin ol rýdyń jeri, maly bolýy kerek, ol ózinshe ákimshilik bólinis, al qazirgi rýshylmyz dep júrgender ózderiniń jeke múddesin iske asyrý úshin top quryp júrgender ǵana dep ashyq aitqan. Muhtar Maǵaýin da Qazaq ordasynyń álsirep, orysqa baryp qosylýyn osy rýshyldyqpen bailanystyrady. Táýke hannyń kezinen bastap, tórelerdiń biligi álsirep, bilerdiń yqpaly kúsheiip, aqyr aiaǵynda júzshildik, rýshyldyq, ózara báseke kúsheiip, buryn bolmaǵan masqaraǵa tap boldyq deidi. Odan keiingi qazaq dalasynda bolǵan kóterilisterdi zerttep kórsek te, ózara qyrsyǵyp júrgen baqtalas rýlardyń bir-birine tigizgen ziianyn baiqaimyz. Demek, «Rýshyl adam eshqashan ultshyl bola almaidy» degen, osyǵan deiin internet jelisinde taralǵan sóz ábden dáleldenip bolǵan, endigide bas qatyrýdy qajet etpei moiyndaityn aksioma ekenin kóremiz.
Úshinshiden, bir eskeretin nárse bar: qazaqtan basqa halyqtarǵa jek kórinishpen qaraityn ultshyldyqtyń ózi – shyndap kelgende rýshyldyqtyń úlken túri. Iaǵni, tutas adamzat, onyń ishinde túrki tektester, sonyń ishinde qazaq halqy deitin bolsaq, bizdiń tek «qazaq-qazaq» dep ketýimiz birtutas qazaqtyń ishinde otyryp óz rýy úshin ǵana ómir súrgen baiǵustyń tirshiligine uqsaýy múmkin. «Adamzattyń bárin súi, baýyrym dep» deitin ǵaqyliiadan attaý anyq qatelik bolady. Biraq biz arbany da syndyrmai, ógizdi de óltirmei, ultshyl bola alamyz. Solai etpesek bolmaidy da. Qarańyz: qazaq eli – musylman áleminiń jáne túrki dúniesiniń shekarasynda tur. Bizden teristikke jáne kúngeige qarai musylman da joq, túrki de joq (táýeldi baýyrlas halyqtardy qospaǵanda). Biz endi Jaratqan Iemiz bergen ortaq til, ortaq dástúr, ortaq minez ainalasynda uiysyp, basqa órkeniettermen iyq tirestirip, nyq basyp turmasaq bolmaidy. Bizdiń tasamyzda birneshe túrki, musylman halyqtary bar.
Osylai nietimizdi týralap alyp, ultshyldyqqa týra kelmesek, ardyń-kúrdiń kelgen bolmaidy. Biz basqalardy jek kórmei, óz-ózimizdi jaqsy kóreiik, baǵalaiyq.
Endi, tórtinshiden, ultshyldyq «modaǵa» ainalmaýy tiis. Ol barlyq jasandylyqtan ada bolýy tiis.
Meniń oiymsha, ózi ultshyldyq eki-aq sezimmen anyqtalady. Birinshisi, bala kezińnen boiyńa sińirip ósken qundylyqtarǵa degen mahabbat. Qan arqyly berilgen qasietter. Onyń bárin shyn qazaq sezinedi, sony joǵaltyp alýdan saqtanady. Ekinshi sezim – urpaqtyń qamy. Bul kádimgi túisik. Instinkt. Biz ólemiz, biz ólgen soń balalarymyz qandai qoǵamda ómir súredi? Eger Qazaq eli myqty bolsa, sol qoǵamnyń bólshegi bolatyn bizdiń balamyz da jaman bolmaidy. Sondyqtan da biz osy halyqty jaqsy kóremiz de, ony ultshyldyq dep ataimyz.
Besinshi kerek qasiet – Memleketshil bolý. Tóte jazýmen kitaby birneshe ret basylyp shyqqan, arǵy bette milliondap oqylǵan Jarqyn Jeti atty internet jazýshysy bylai deidi: «Qazaq halqy memleketshil bolý men bilikshil bolýdy shatastyrmaýy kerek. Memleketshil adam – óz úiin qalai qadirlese, óz memleketin solai qadirleidi. Ol úshin kóshede ósip turǵan árbir gúl qymbat. Ol kóshege túkirmeidi. Kósheni lastap, turǵan nárseni syndyryp ketetin adam – ol ózin osy elde jat sezinip júrgen, óziniń osy jaǵdaiyna narazy adam. Basqasha aitqanda ol kelimsek ne qul bolýy múmkin. Ondaidy psihologiiada «negrlik psihologiia» dep ataidy. Biz keide sovet úkimetinen qalǵan ádetterimizdi qazirgi óz memleketimizge tastamai alyp kelgendeimiz. Ol kezde bizdiń psihologiiamyz táýeldi halyqtyń, iaǵni «negrdiń psihologiiasy» bolǵan edi. Endi qazir biz óz elimizde otyrmyz. Sondyqtan da bilikke qarsy bolamyn dep memleketke qarsy bolýǵa bolmaidy, sol sekildi memleketshil adamdy bilikshil dep aiyptaý da qate».
Iaǵni, biz memleketshil bolýymyz kerek eken. Sonaý Soltústiktegi eń shetkeri aýyldan bastap, Ońtústiktegi shekaraǵa deiin árbir qumyn jaqsy kórýimiz kerek. Onyń ishinde ońbaǵan ákim de, qazaqsha bilmeitin, tipti qazaqqa qarsy osy eldiń azamaty da bolady. Biraq onyń bári ótkinshi, erteń-aq ózgeretin nárse dep, alysty kóretin kóregendikpen qaraýymyz qajet.
Sol sekildi, ártúrli dini aǵymdardyń, saiasi uiymdardyń yqpalymen osy memleketke qarsy sóz aitýdan, áreket etýden, eń bastysy kóteriliske shyǵýdan saqtaný. Saqtaný emes, ondai áreketterge jan-tánimizben qarsy bolý. Talasbek Ásemqulov: «Qandai da bolmasyn saiasattyń ar jaǵynda bireýdiń biznesi, aqshasy tur... Asqar Súleimenov: «Eger sen bilimdi, jaqsy jazbalaryńmen urpaqtyń, jastardyń sanasyn tazalap, jaqsy azamat etip qalyptastyrsań, saiasi kúrestiń ne keregi bar? Sen maqsatyńa jettiń», - dep keremet aitqany bar. Meniń kúresim – jastardyń saýatyn ashý» deidi. Bul, árine, saiasatqa jastar aralaspaý kerek degen sóz emes. Kásibi túrde aralasyp, ómirin soǵan arnaityndar imanyn umytpai, el aldyndaǵy boryshyn este saqtap saiasatqa baratyn bolsa, quba-qup. Kópshiliktiń saiasatty baqylap, ózinshe salmaqtap otyrýy da oryndy. Biraq saýatsyz túrde kirip ketip, áldekimderdiń qolshoqparyna ainalý – memlekettik múddeni umytý – biz aitqymyz keletin qatelik osy.
Altynshy másele – elimizde tirshilik etip jatqan basqa ult ókilderin jek kórmeý. Bul bizdiń álsizdigimizdi bildiredi. Atalarymyz sol ózge ulttarǵa miskin retinde qarap, qamqorlylǵyna alǵan. Jetimderdi ósirip, úilendirip jibergen, túrmede jatqan áielderge tas laqtyrǵan bolyp qurt laqtyryp, olardy ashtan alyp qalǵan. Atalarymyz sondai aýyr zamanda jazyqsyz jandardyń kim, zulymdardyń kim ekenin aiyra bilgen, jazyqsyzdaryna meiirim tanyta alǵan. Al biz búginde óz elimizdi ózimiz basqaryp otyryp, atalarymyz qabyldaǵan miskinderdiń urpaǵyna óshpendilikpen qaraityn bolsaq, atamyzǵa jetpei týǵandyǵymyzdyń belgisi bolady. Ádebiettanýshy Kenjebai Ahmetov bylai deidi: «Qazaqstandaǵy basqa ult ókilderi – qazaqtyń panasynda ómir súrip jatyr. Qazaqtar olarǵa aǵalyq qamqorlyqpen qaraýy kerek».
Jetinshi kezekte úlkenderden úirený jaǵyna toqtalǵym keledi.
15 pen 35 jas aralyǵyndaǵy azamattar qoǵamnyń qol-aiaǵy bolsa, olardy basqaratyn egde tartqan kisiler – qoǵamnyń basy sekildi. Rasynda da, biýdjetti josparlap, bóletin, mekemelerdiń basshylaryn taǵaiyndaityn, zań shyǵaratyn, qylmys jasaǵandardy sottaityn, jalpy osy qoǵamnyń baǵdaryn anyqtaityn – úlken kisiler, aqsaqaldar. Solai bolýy oryndy da. Biraq... Biraq soǵysty bastaityn, ártúrli dini aǵymdardyń kirýine sebep bolatyn, kóterilis uiymdastyrýǵa aqsha bólgizetin, rý-rýǵa bólinip, jastardy óz múddesi úshin paidalanatyn taǵy sol úlken kisiler. Jastar kóp jaǵdaida úlken-úlken aferalardy jasaýǵa tájiribeleri jetpeidi, birin-biri jek kórip ketýge ózindik negizderi de kóp bolmaidy. Kóbine úlkenderge erý arqyly jik-jikke bólinedi.
Jastardy úlkenderge qarsy qoiý degen maqsat mende joq. Tek qazirgi bizdiń jaǵdaidaǵy úlkenderden ne úirenýge bolady, olardan neni alyp qalý kerek jáne olardyń qandai qasietterin juqtyrmaý kerek degen máselege toqtalǵym keledi.
Bizden burynǵy urpaq – Sovet úkimetinde týǵan, sonda qalyptasqan urpaq. Olardan úirenýge bolmaityn nárseler mynalar: araq ishý, úkimet jasap beredi dep bárin úkimetten kútý, orys pen batystykin bárinen artyq kórý, iaǵni ózimizge tán nárselerdi qor sanaý. Biraq bul urpaq – bizdi aldyńǵy urpaqpen, burynǵy qazaqtarmen jalǵaityn urpaq. Sondyqtan da bar jaqsylyǵyn boiymyzǵa qotaryp alýymyz kerek. Aýyl qazaqtarynyń eńbekqorlyǵy, olardyń ustap qalǵan salt-dátúri, qazaqy minezder – tez arada ózimizdi ózimiz kúshtep bolsa da úirenetin nárseler. Ǵalymdardyń biletini, qyzmettegilerdiń tájiribesi, shyǵarmashylyq adamdardyń úlgisi – bul bizge basqa eshkim bere almaityn bailyqtar. Bul jaǵynan kelgende, áýeli biz olarǵa shákirt bolýǵa jaraimyz ba degen másele shyǵýy múmkin.
Segizinshi másele osy jastardyń sapasyna kelip tireledi. Qazaq jigiti ózin-ózi qalai damytýy kerek?
Tórt túrli damý bar. Rýhani, intellektýaldyq, fizikalyq, materialdyq. Osy tórt túrli damýǵa árbir jas mán berýi tiis. Imansyz, aqylsyz, álsiz, kedei adam ulttyń qamyn jep, ne jarytpaq?
Toǵyzynshy, kóbeiýimiz kerek. Bul – otbasymyzǵa berik bolýmen keledi.
Onynshy, eń negizgi máseleniń biri – jurtqa aqyl aitýdy, basqalardy ózgertpek bolýdy keiingi kezekke qoiýymyz kerek. Aldymen segizinshi kezekte turǵan máselege mán bereiik. Óz minimizdi qolǵa alaiyq. 15 pen 35 jas aralyǵy – tulǵa bolyp qalyptasatyn ýaqyt. Basqalardy qalyptastyrý basty mindetke ainalatyn ýaqyt odan soń keledi áli...
Búgingi 15 pen 35 jas arasyndaǵy býynnyń moinynda úlken jaýapkershilik tur. Osy býyn qalai áreket etse, elý jyldan keiingi Qazaqstan sondai bolmaq. Eger dál qazir sapamyzdy arttyryp, sanymyzdy kóbeitip qalsaq; úlkenderden úirenetin nárseni ǵana úirenip, ony boiymyzǵa sińirip, burynǵy qazaqqa tán baǵa jetpes minezderdi qaita jańǵyrtyp, keiingi býynǵa – óz balalarymyzǵa úiretip qala alsaq; sol urpaq 15 pen 35-ke kelgende, odan soń olardyń balalary 15 pen 35-ke kelgende Qazaqstan eshkimge keýdesin bastyrmaityn el bolady, buiyrsa.
P.S: Bul jazba uzaq ýaqyt oida júrip, ábden pisse de, jazylǵanda óte salqynqandylyqpen, ystyq sezimsiz jazyldy. Sizdiń de oiyńyzda júrgen túitkilderge dál kelse, bek qýanyshtymyn.
Táýelsizdik merekesi qutty bolsyn! Elimiz qiiametke deiin derbes bolǵai!
Qurmetpen, Arman ÁLMENBET
Ult portaly
