365info.kz saitynyń tilshisi Raihan Rahym Túrkiiaǵa baryp, osyndaǵy Altai aýylynda turatyn qazaqtardyń tynys-tirshiligimen tanysyp qaitypty. Alyp qosary joq, júrekpen jazylǵan dúnieni aýdaryp bastyq. Sonymen…
Bir kezderi Ankaradan 350 shaqyrym jerde ornalasqan Altai aýyly Túrkiiadaǵy qazaq diasporasy shoǵyrlanǵan ólke bolatyn. Túrik jerinen pana tapqan qazaqtar dál osy araǵa kelip qonys tepken edi. Qazir bul aýyldan taraǵan qazaqtardyń úrim-butaǵy shartarapqa shashyrap ketti. Bireýi bilim qýyp, Eýropaǵa ketse, endi bireýleri tarihi otanyna oralǵan.
Bilmeýińiz múmkin. Altai aýyly – ótken ǵasyrdyń 50 jyldarynda qýǵyn-súrgin kórgen kerei rýynyń qazaqtary qonys tepken jer.
Bul ákimshiligi jergilikti qazaqtardan sailanatyn Túrkiiadaǵy jalǵyz qazaq aýyly.
Aýylda qazir 20-aq tútin qalypty. Ainaldyrǵan 100 adam. Alaida olardyń bul jerden ketkisi de, kóshkisi de joq.
Altaiǵa túndeletip jettik. Zeki aǵa men Qanipa apai kútip aldy. Túrkiiada turatyn qazaqtardyń qonaqjailylyǵy taǵy bir taqyrypqa arqaý bolar edi, anyǵynda. Keremettei kútti. Dastarhany jiylǵan joq. Sebebi, bizben amandasýǵa, hal surasýǵa kelgen adam aiaǵy úzilmedi. Qazaqtyń «shai isheiigi» taýsylsyn ba? Biz toqtaǵan úidiń bosaǵasynan attaǵan adamnyń eshbiri dastarhannan dám tatpai ketken joq.
Bul jaqta turatyn qazaqtardyń dastarhany da erekshe bolady eken. Qazaqtyń dástúrli asynan bólek, túriktiń tiskebasar tátti taǵamdaryn da aldymyzǵa tosty. Biz qonaq bolǵan úilerdiń barlyǵy qazaqtyń oiýymen órnektelgen tuskiizder men tarihi jádigerlerge tunyp tur.
Árine, aýyldaǵy aǵa býyn týǵan tilin umytpaǵan. Jastar jaǵynyń da qazaqshasy táýir. Tek kúndelikti ómirde túrik tilin jii qoldanady eken.
«Qazaqstannan jýrnalister kelipti» degendi estigen aýyldaǵy aqsaqaldar biz toqtaǵan úige jinaldy. Ótken tarihtan syr shertti. Jat jerdiń topyraǵy buiyrǵan babalardyń basyna baryp, quran oqydy.
Qazaq aýylynyń ákimi
Mustafa Kók 2004-2009 jyldary osy aýyldyń ákimi bolǵan.
— Sol kezderi qazaq mádenietin qoldaýǵa arnalǵan qaýymdastyq qurylǵan. Áli kúnge jumys isteidi. 2006 jyly aýyldyń 50 jyldyǵyn dúrkiretip ótkizdik. Qazaqstandaǵy baýyrlardy, Qytaidaǵy qandastardy shaqyrdyq. Elshilik ókilderi de boldy.
Bizge Qytai elshiligi qarailasyp turady
Birneshe jyl buryn solardyń kómegimen aýylǵa sý júrgizdik. Tartý retinde kiiz úi syilady. Únemi qoldap otyrady. Sebebi, bir kezdegi talqandalǵan taǵdyrymyz úshin ózderin aiypty sanaidy. Ras qoi, qanshama qazaqtyń erjúrek uldary Qytai jeriniń qoinaýynda qaldy. Birjolata. Máńgilikke…, – deidi Mustafa aǵa.
Ol ózin Alashtyń balasymyn deidi.
– Jurtymdy saǵynamyn. Qazaqty saǵynamyn. Kóz jasyńa erik beresiń sondaida. Ataqonystan alysta júrgendikten ba, qazaqqa qatysty barlyq dúnie alabóten ystyq. Balalaryma da aityp otyram. «Tamyryńdy joǵaltpa. Týra jolmen júr. Adaspa. Usaqtalma. Qazaq bolyp keldik, qazaq bolyp ótemiz. Iá, túrik bizge baýyr. Túriktiń jaqsylyǵyn, qamqorlyǵyn kórdik. Biraq, bul bizdiń túrikke ainalatynymyzdy bildirmeidi», — deimin. Iá, bala-shaǵanyń túrikshesi bizge qaraǵanda, áldeqaida jaqsy. Iá, qazaqshasy shorqaqtaý. Soǵan qaramai, dástúr-saltymyzdy saqtap otyrmyz. Aramyzda balalaryn Qazaqstanǵa jiberip jatqan otbasylar barshylyq, – deidi ol.
Altaidaǵy az ǵana tútinniń turmysy túzý. Osy araǵa kóship kelgeli beri tórt býyn almasypty. Alǵashqyda aýyr bolǵan, árine. Mustafa aǵanyń ákeleri uldaryn oqýǵa túsire almai qinalypty.
– Iá, solai boldy. Ol tustary Túrkiia ekonomikasy aqsap turǵan. Joǵary oqý oryndaryna biz turmaq, túrikterdiń ózi ázer túsetin. Qazir, qudaiǵa shúkir, keńshilik zaman. Balalarymyz Túrkiiany qoiyp, shetelde oqyp júr. Urpaǵymyzǵa jaman tárbie bermedik. Tórt balamnyń da joǵary bilimi bar. Úlken qyzym Stambul ýniversitetin támámdady, qazir mektepte sabaq beredi. Ulym politsei. Ekinshi qyzym da ustaz. Kishi ulym Qytaida oqidy, – deidi Mustafa Kók.
Aitýynsha, Eýropada turatyn qazirgi qazaq diasporasynyń barlyǵy osy Altai aýylynan shyqqan. 1963 jyly osyndaǵy qazaq jastarynyń bir toby Gollandiia, Shvetsiia, Frantsiia jáne Germaniiaǵa sheteldik maman retinde qonys aýdarǵan. Qalyp qoiǵan.
«Olarǵa «oralsańdarshy. Myna jaqtaǵy atalaryńnyń, áke-sheshelerińniń jaman úilerin jamap-jasqap qoiyńdar», — deimiz. «Pensiiaǵa» shyqqanda qaitip kelemiz dep, ýáde bergen. Kóremiz. Kútelik», – deidi júzine kúlki úiirilgen Mustafa aǵa.
Túrik bizge baýyr, al Qazaqstan – ataqonys
Ákimniń aitýynsha, túrik biligi osyndaǵy qazaqtardyń eshbir ótinishin aiaqsyz qaldyrǵan emes. Túrikter Altaidaǵy az qazaqty baýyr sanaidy.
– Qudaiǵa shúkir, tútinimiz túzý. Bilsem, Mońǵoliia men Irandaǵy qazaqtar biz siiaqty baqýatty ómir keshpeidi. Túrkiia men Qazaqstan da qazirgi kúni qoian-qoltyqtasyp qanshama dúnielerdi birge atqaryp júr. Durys. Aǵaiyn elderdiń alys berisi, barys kelisi úzilmeýi kerek. Durys. Degenmen de, dál osy bizge kelgende, áli de bolsa belgisizdik bar…
Quryltaida boldym. «Oralman qazaqtar nege Almatynyń ainalasynan shyqpaidy? Nege Almatydan úi suraidy, jer suraidy?» deidi. Túsinbeidi. Biz jaqsy, jaily ómirge úirenip qaldyq. Myna jaqta bizderdi aidalaǵa laqtyrmaidy. Qula túzge tyqpaidy. Qazaq diasporalary Ankara men Stambuldaǵy eń úzdik aýdandarda ómir súredi.
Aitalyq, Stambulda Zeitinburny degen «kvartyl» bar. Shopingtiń kókesi osy jerde. Qazaqtardyń úii, dúkeni, atelesi men fabrikalary osy aýdanda ornalasqan.
Biz basy artyq dúnie suramaimyz. Qazaqstannyń táýelsizdik alǵanynan asqan baqyt joq. Elimiz aman bolsyn. Túrkiiada tursaq ta, júregimiz Qazaqstan dep soǵady. Qaida júrsek te qazaqpyz, – deidi Mustafa aǵa.
Baba joly
Uzaq sóilestik. Mustafa aǵanyń áńgimesin uiyp tyńdappyz. Unady. Aǵa dombyra shertti. Án aitty. Qazaqstandaǵy Altaidan osyndaǵy Altaiǵa qonys aýdarǵan babalarynyń muń-zaryn dombyratyn únimen jetkizdi.
Artynsha eskertkish taqtaǵa alyp bardy.
– Taqtany osyndaǵy árbir qazaq týǵan-týysqanyn joǵaltpaýy úshin ornattyq. Túrkiiaǵa taban tiregende, túgelge derlik túriktiń tegin (familiiasyn) berdi. Mysalǵa, Maǵzum Kók. Bul aradaǵy «Kók» familiiasy aǵashtyń tamyry degen maǵynany bildiredi. Al Islam Iavash — «Saq Islam» degen sóz, – deidi ol.
83 jasar Ómer ata osy araǵa alǵash taban tiregen jyldardy esine aldy.
— 1955 jyldyń 7-mamyrynda keldik bul araǵa. Ol kezdegi sanymyz 800-dei edi. Bir jyldyń ishinde 165 tam turǵyzdyq. Óz qolymyzben. Jergilikti bilik te barynsha kómektesti. Alǵash ret arqamyz keńip eńbek ettik, aldy artymyzǵa alańdamai namaz oqydyq. Bastapqyda aýyldyń atyn «Oral» dep qoiǵanbyz, keiin aqyldasa kele, Altai dep ózgerttik.
Bilik aýyldyń ár turǵynyna 30 gektar jer bóldi. 55 jyly otbasyńda bes adam bolsa, saǵan 150 gektar jer tiesili bolatyn. Aýylǵa japsarlas jatqan 20 myń gektar jer qazaq diasporasyna tiesili. Jartysy jaiylym jer, qalǵanyna baý-baqsha egemiz.
— Men sizge mynany aitaiyn. Túrikter talai ulttyń ókilin baýyryna basqan. Biraq, solardyń arasynda eń syiymdysy da, syilysy da qazaqtar dep esepteidi. Biz Túrkiiadaǵy eń syily diasporamyz. Eshkimge ziianymyzdy tigizbeimiz, sebebi. Aqkóńilmiz. Qonaqjaimyz. Qonaqjailyǵymyzdyń arqasynda qurmettimiz. Esigimiz ashyq, kóńilimiz keń, – deidi Ómer ata.
Kerei
Ómer Seisigúzál — osynda qoi sharýashylyǵymen ainalysady. Janynda Aýǵanstannan kelgen birneshe kómekshi shopany bar.
— Bul bala kereidiń ishindegi – qaraqas. Ákesiniń aty Júsip. Atasynyń aty Abdýlla. Iá, túri túrikten aýmaidy. Qany qazaq, biraq. Túrkiiaǵa jeter jolda atasynyń tórt áieli de kóz jumǵan ǵoi. Osynda jetkesin túrik áiel alǵan… – deidi aýyl ákimi Mustafa Kók.
Ómer de únsiz qalǵan joq:
— Qazaqstan egemendik alǵanda osyndaǵy qazaqtardyń kópshiligi týǵan jerge qonys aýdardy. Ata qonystaǵy aǵaiynmen qaita qaýysharyna qýandy. Biraq, is júzinde bári biz oilaǵandai bolǵan joq. Eshteńe joq. Eshnárse damymaǵan. Biznesti múldem júrgize almaisyń. Onyń ústine, bizdi anda-mynda bólip tastady. Ótirik ýáde berý, sansyz syltaý aitý, aldap-arbaý da kóp boldy. Biznesti birigip júrgizýge úirenip qalǵan bizge sol kezgi Qazaqstannyń ómir daǵdysyna beiimdelý qiynǵa soqty. Sodan da shyǵar, kóship ketkenderdiń teń jartysy qaityp oraldy.
Bul 90-shy jyldar tuǵyn. Odan beri biraz dúnie ózgerdi. Aǵam ázir Atyraýda turady. 15 jyl boldy. Tereze jasaityn kompaniiada jumys isteidi. Men de baǵymdy synap kórgem. Qazaq-túrik qory arqyly týǵan jerge keship kelý úshin otbasymmen birge qujat ótkizdim. «2007 jyldyń mamyr aiynda Qazaqstanǵa kóshesińder» degen. Biraq, kútken qujaty qarashada keldi. Bul ýaqta bizde qysqy kiimderdiń maýsymy bastalatyn. Ol tustary Stambulda turatynmyn. Ton tigetin tsehim bar edi. Ádette, maýsymnyń qyzǵan shaǵynda biz bir jylǵa jeterlik tabys tabatynbyz. Qarashada kóship keter bolsaq, tabyssyz qalar edik.
Mine, osylai úsh jyl boiy qaitalandy. 2007, 2008, 2009…Qujat tapsyramyn. Kóktemde keledi dep ýáde beredi. Onysy qysta jetedi. Qujat der kezinde rásimdelmeitin, – deidi Ómer Seisigúzál.
Uzaq jyl teri ónimderimen jumys istegennen keiin Ómer revmatizm aýrýyna shaldyqqan. Osydan eki jyl buryn nesie alyp mal sharýashylyǵymen ainalysa bastaǵan.
Qazir qorasynda 200 qoiy, 50 eshkisi men 13 jylqysy bar.
Túrkiiada aýyl sharýashylyǵyna qoldaý kúshti. Mal juqpaly dertke shaldyqsa birden inspektor keledi de, baǵasyn óteidi. Nesie alsań da, salmaǵyn salmaidy. Osy isimizdi biz Qazaqstanda da órkendete alar edik. Tek soǵan sai jaǵdai jasalsa…», – deidi ol.
Gimalaida qalǵan qazaqtar…
Erler jaǵy namazǵa ketip, Qanipa apa bastaǵan áielder túski as ázirleýge kóshti.
Osy sátti paidalanyp Ómer atany taǵy da áńgimege tarttyq. Aqsaqaldyń ata-babasy aldymen Altaidan Qytaiǵa qashypty, bul jaqtan pana tappai Úndistanǵa aýǵan. Aqyry Túrkiiaǵa taban tiregen.
— Atam marqum Gimalai taýlarynda óldi. 70-ten asqan shaǵy edi. Kárilik jeńdi. Qýǵyn-súrgindi kótere almady. Óler aldynda ózin kez-kelgen musylman eline aparyp jerleýdi ótingen bolatyn. Búkil týǵan-týys bas qosyp aqyldastyq. Jol bolsa, uzaq. Úndistanǵa jetý úshin 4 aiy boiy tynbai júrýimiz kerek. Ne kerek, tobymyzdyń eresekter jaǵy ot jaqty. Túnimen jaqtyq. Tań ata ot qyzýymen jumsarǵan jerdiń astyn qaza bastadyq. Ónbedi. Taý emes pe? Siresken tas. Kelesi kúni de mandytyp qaza almadyq. Osylai 4 kún júrdik. Besinshi kún degende qazdyq-aý aqyry. Anyǵy, jol boiy kóz jumǵandardy kómetin oryndy osylai daiyndadyq. Marqumdardy jer qoinyna tapsyrǵasyn qabirdiń betin adam baiqamaityndai jasyrǵan boldyq. Áitpese, tibettikter jas qabirdi arshyp alyp, ólgen deneni itterine beretin. Osy oradan quran oqyp, ári qarai júrip kettik. Men ol kezde bala edim. Túsinbeimin ǵoi. Apamnan: «Atamdy endi qashan kóremin?» dep surai beretinge uqsaimyn. Mine, bizdiń ómir osylai ótti. Qara jerdiń topyraǵy da buiyrmai kómýsiz qalǵandar qanshama…
Tibet pen Gimalaidyń, Pákistan men Úndistannyń aralyǵyndaǵy bitip bolmas uzaq jolǵa talaiy tóze almady. Buǵan ashtyq men aýrý-syrqaýdy taǵy qosyńyz. Aitalyq, otbasyda 7 adam bolsa, arasy bir aptanyń ishinde bir otbasy túgel qyrylyp qalatyn. Osylaisha, bútin bir úrim-butaq úziletin. Tipti, tiri qalǵandardyń ózderi esinen adasatyn…
Gimalaida tóbemizden bombylady. Samolettiń gýili men balalarynan kóz jazyp qalǵan áielderdiń aiǵaiy esimde qalypty. Qýǵynnan qutyldyq pa degende belgisiz aýrý paida boldy. Adamdardyń denesi isinip ketetin. Tipti, at arqalai almaityn olardy. Mundailardy janyna shapany men bir shólmek sýyn qaldyryp jartasqa jantaityp ketetin. Olar osylai óldi…
Bul aitqanǵa ǵana ońai. Ózińmen bala jastan birge ósken adamyń: «Meni tastai kórme!» dep aiǵailaǵanda, janyńdy qoiarǵa jer tappaisyń. Amal joq, ol úshin kóshti toqtatyp qoiýǵa qoimaidy. Alǵa jyljý kerek. Muny kórgen keibireýler esinen adasa bastady. Kashmirge jete bere mundailardyń bir tobyn tereń or qazyp, ishine túsirdi. Sýy men azyǵyn berdi. Biraq, syrtqa shyǵarǵan joq. Sebebi, ortasyna qaýipti bolatyn. Ózin ne ózgeni óltirip tynar edi. Úndistannyń Muzafarabad, Pákistannyń Tyrnava qalalarynyń aralyǵynda talai qazaqtyń qabiri bar. Altaidan shyqqanda 5 myń qazaq edik, Túrkiiaǵa jetkende úshten birimiz ǵana qaldy. Bul 1941-42 jyldar tuǵyn…, – deidi kóz jasyna erik bergen Ómer aqsaqal.
Únsiz tyńdadyq. Túsine bilgenge munyń astarynda qazaqtyń shynaiy tarihy jatyr-aý. Zorlyq-zombylyq pen qýǵyn-súrginnen kóz ashpaǵan halyqtyń taǵdyry. Myń ólip, myń tirilgen…
Bul aýylda birneshe kún aialdadyq.
(jalǵasy bar...)
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
Sýretterdi túsirgen Vladimir Tretiakov
