«Kto my takie, chto by somnevatsia Ramanýdjan,
tem bolee v Boge»
«Men bul retsenziiany jazý kezinde matematikalyq terminder men sandar jaiynda habar bermeýim múmkin. Sebebi matematik emespin. Biraq men bul filmniń qanshalyqty áser etkenin jáne bir film arqyly bir ǵylymǵa tizge búkkenimdi, túsinbesem de sandardyń syryna qanyq bolǵym keletinin moiyndaimyn».
Avtordan
Karl Gaýsstyń «Matematika – ǵylymdardyń patshasy» deitin sózin kóptegen jerden oqysam da mán bermep edim. Bálkim ózim filolog bolǵan soń ba eken, sandardy moiyndaǵym kelmeitin. Óitkeni men úshin sózdiń qasieti men qudireti odan joǵary edi. Biraq bir ǵylymda júrip bir ǵylymdy moiyndamai kelgenim úshin uiattymyn... Bárin ózgertken Met Braýnnyń «ChELOVEK, KOTORYI POZNAL BESKONEChNOST» filmi.
Eshqandai bilimi joq, oqý-toqýsyz sandarmen oinai biletin úndilik Ramanýdjan esimdi qarapaiym jigittiń boiyndaǵy qasieti eń birinshi ózgeden buryn ózine bilinedi. Boiyndaǵy kúsh, sezim ony qudaidy tanýǵa ákeldi, al qudai oǵan sheksiz talant pen sheksiz dúnieniń esebin shyǵarý úshin sandar berdi. Árine "qudai" dep otyrǵanymyz onyń tabynýshy músini. Meili, bastysy senim bar. Ramanýdjan jalpy ómirde bolǵan adam. Ol úndiniń keremet matematigi. Al bul film sonyń qurmetine túsirilgen. Degenmen film óz mejesinen asyp túsken. Endi tarqataiyn...
Sulý kelinshegi men qart anasy bar jas matematik eń aldymen sanasyna qudaidan kelgen sandar men formýlalardy qudai úiinde jazyp bastaidy. Toqtaýsyz jumys istep turǵan midyń ólshemine shek joq. Aqyry qaǵazǵa da túsirip, óziniń boiynda bolyp jatqan qubylysty bóliskisi keldi. Tek ony elegen, ony moiyndaǵan eshkim bolmady. Oilap qarańyz, kóz aldyńyzda qara tory, bilimi joq, jalańaiaq jigit men matematikadan jańalyq ashtym dese sener me edińiz?! Árine, birden emes. Tipti kúmán men kúdik basym turady. Eń birinshi ol jumysyn qarjy bóliminen bastaidy. Sonda júrip jazǵan dúnielerin jinaqtap Úndistandaǵy belgili degen ǵalymdarǵa kórsetip, bir sheshimin tapqysy kelgenimen, nátije nól boldy. Sińiri shyqqan kedei jigittiń amaly taýsylyp, aqyry álemdik keńistikke shyqqysy keldi. Iá, adamnyń syrt kelbetimen onyń bilimin, ne adamdyǵyn baǵalaý qatelik bolar. Biraq óz ortasy sol dúnieniń basty ekenin kórsetip bergen soń, Ramanýdjan mazaq pen azapqa tózip, alǵashqy hatyn Kembridj ýniversitetiniń professory Godfri Hardige jazady. Bul - úlken erlik edi. Ol kezdegi Kembridj ýniversitetiniń ataǵy qazirgiden asyp túspese kem emes edi. Bul 1913 jylǵy oqiǵa bolatyn. Eń bastysy senim men úmit bar. Qolyna túsken hatty oqyp shyqqan, professor G.Hardi tań qalysyn jasyra almaidy. Ishtei basqa bir qurlyqta ómir súrip jatqan úndis úshin ish jibitkisi de kelgen joq. Biraq hattaǵy formýlalar kimdi bolmasyn oilandyratyn edi. Óitkeni, áli ǵylymda joq dúnieni ashý, jańalyq ákelý ǵalam úshin qaitalanbas qubylys edi. Mine, onyń ózin emes, boiyndaǵy darynyn moiyndaǵan professor basqa sandardyń syryn aqtaryp júrgen, qudaiynan basqa seneri joq Ramanýdjandy tez arada ýniversitetke aldyrǵysy keldi.
G.Hardiden kelisim jaiynda hat alǵan jas matematik jer sharynyń qai buryshy bolsa da barýǵa daiyn edi. Aqyry Ulybritaniiaǵa jol tartady. Sanasyna simai ketken sandar ony otbasynan da, elinen de aiyrdy. Bálkim aiyrdy deýge kelmes, biraq táýekelge bel býýy onyń ǵylymǵa degen mahabbatynyń sheksiz belgisi edi.
Aqyry uly kún týdy. Bilimi tolyq emes, sanasynda sengen sandary ǵana bar Ramanýdjan álemge aty áigili, eýropanyń eń bedeldi matematigi, professor G. Hardimen júzbe-júz kezdesip qol alysty. Bul jeńiske degen bir taban jaqyndyq edi. Munda Ramanýdjan tek qana óziniń jazǵan, miyna simai ketken esepteriniń belgili bir kitapta ne bir maqalada jaryq kórgenin qalady. Oǵan bul da jetkilikti edi. Biraq ol ońaiǵa soqqan joq. Bizdiń keiipkerimiz sandardyń syryn tapqanymen, olardy formýlaǵa salyp (oiynan quraǵan) eseptei alǵanymen, atalǵan dúnielerdiń qaidan kelgenin dáleldei almaidy. Óziniń jaýaby: «bul Qudaidan!». Al ǵylym, onyń ishinde teoriia abstarktty oilaýǵa kónbeidi. Tipti senbeidi de, sengen emes. Ǵylym dáleldeý men zańdylyqty súiedi. Al úndilik jigittiń bul sátsizdigi ony alǵa alyp shyǵa ma, álde osy jerden artqa qaita ma degen suraq film barysynda mindetti túrde sizdiń oiyńyzda ainalyp júretin bolady. Rejisserdiń de róldi somdaǵan keiipkerdiń de myqtylyǵy men sheberligine tánti bolmasqa amal joq.
Iá, endigi maqsat Ramanýdjan úshin ózi oilap tapqan dúniesin qaidan aldy, qalai boldy degen suraqtarǵa jaýap bere otyryp, dáleldep shyǵý. Tipti, film orta tusyna jetken kezde Kembridj ýniversitetiniń oqytýshysy, belgili bir professor sabaq ústinde formýla jazyp bolyp jas úndiske qarap: «Sen nege jazbai otyrsyń, álde alyp–qosaryń bar ma?!» dep mazaq etedi. Ornynan eriksiz turǵan Ramanýdjan taqtadan turǵan jaqshalaǵan esepterdiń jalǵap jaza bastaidy. Bitken soń boryn oqytýshysyna ustatady. Al oqytýshysynyń aitqany: «Sen muny qaidan bilesiń, qaidan kórdiń, men tipti formýlany aiaqtaǵan joqpyn ǵoi» dep tań qalady. Al bul siz ben biz úshin daryndylqtyń bir belgisi bolǵanymen, professor úshin qyzǵanysh bolyp qala berdi. Ózine unamaǵan úndisti jerden alyp jerge salady da, onyń orny tómende ekenin kórsetedi. Ramanýdjan óz ortasynan osy úshin qashyp kelgen joq pa?! Adamdardyń syrt kelbeti emes, ishki jan dúniesi men bilimi úshin osynda baǵalaý bar dep... Joq ókinishtisi munda da sol qatyp qalǵan qaǵida....
Film ári qarai shielenisip, soǵys ýaqyty bastalyp ketedi. Soǵys kezi aǵylshyndar úshin aýyr tigeni anyq. Biraq soǵys bilimdiniń jaryq shashý úshin kedergi bolmaýy kerek qoi. Oida jatqan bir san búkil bir dúnieni ózgertip jiberýge jetetin edi. Film barysynda tipti adamdardyń jekkórýshilik qasietin de ashyp kórsetken. Oǵan sebep, soǵys kezinde aǵylshyndardyń jaý tylynda júrip, qaidaǵy bir úndis matematiginiń sanmen áýre bolyp júrgeni unamasa kerek, ony uryp aqyry kózin de kógertedi. Biraq kógergen kóz bastyń ishindegi sandarǵa ámirin júrgize almas-ty.
Ár kún saiyn qudaiyn umytpaǵan, qulshylyǵyn umytpaǵan Ramanýdjan dálel izdeý jolynda baryn salady(Osy jerde «aralyq esep» termini jaiynda sóz bolady, sol eseptiń kóp kórsetkishti mánin tabý úshin dálel izdeidi). Ár kún saiyn uiqysyz tań atyryp, soǵys zalalyn da kórip, sýyqtan «týberkýlez» aýrýyn da juqtyryp alǵan Ramanýdjan úshin endigi jumystyń jemisti bolýy barǵan saiyn qorqynyshty bolady. Sebebi dárigerdiń aitýynsha onyń az ǵana ǵumyry qalǵan. Al bul degen - ádiletsizdik qoi. Bir basyna búkil álemniń esebin sidyrýǵa bolatyn adamnyń kelte ǵumyr keshýi sizshe ádiletti me?! Álde bul qudaidyń bergen darynyna qulynyń jarty ǵumyryn alýy ma?! Bul endigi jerde taǵdyrdyń taýqymeti.
Eshbir nátijesiz degen kúnniń ózinde tósek tartyp jatqan matematik úndis aqyry dálel tapty. Tapty! Filmdi kórip otyryp men de qýandym. San úshin sandalǵan ǵumyrdyń zaia ketpegeni úshin qýandym! Túsinesiz be, men matematik emespin biraq men sandarmen bailanysqa túse aldym. Men olarǵa esep retinde emes, kádimgi sóz retinde qarai aldym. Al bul filmniń jeńisi ǵoi.
G.Hardi dálelin tapqan esepti qolyna ustap júgirip ketti. Ol úndis úshin, ol úndistiń talanty úshin eńbek etti. Ǵylymdy ǵalym túsiner degen osy bolar. Búkil Kembridj, búkil matematikaterdiń basyn qosqan jiynda Ramanýdjannyń teoriiasyn dáleldep shyqty. Aqyry bári bir aýyzdan sheshimge kelip, jas ta bolsa úndis jigittiń qaýymdastyqqa engenin qoldady. Iá, ol endi «London koroldik qaýymdastyǵynyń» múshesi. Bul siz ben biz oilap otyrǵan ataq pen abyroidan áride jatyr. Bul filmniń aiaqtalar sáti. Al ateist bolsa da, qudaidan góri zańdylyqqa senetin professor G.Hardi eń sońǵy sózin bylai dep túiindeidi: «Kto my takie, chto by somnevatsia Ramanýdjan, tem bolee v Boge». Iá, filmniń taǵy bir ereksheligi senimniń adamǵa áseri edi. Ramanýdjan tek ǵylymdy tań qaldyryp qoiǵan joq, ol qudaidyń bar ekenin dáleldep ketti.
Arada bir jyl ótken soń Ramanýdjan aýrýynan jazylmai ómirden ótedi. Al bul habar G.Hardi úshin aýyr soqqy boldy. Filmniń sońynda G.Hardi jas matematik, genii Ramanýdjandy ózderimen teń dárejede baǵalap, asyp túskenin de aita ketip aiaqtaidy.
1976 jyly belgisiz bir dápter tabylady. Ol dápter Ramanýdjanǵa tiesili edi. Ondaǵy sandardyń qudirettiligi sondai Bethovenniń 10 simfoniiasyna teń bolǵan. Al sol dápterdegi formýlalar búginde «Chernaia dyranyń» ólshemin esepteýge kómektesip keledi. Ári ony ashýǵa da sebepker bolǵan.
Iá, film osylai aiaqtaldy. Men kórip bolǵannan keiingi ishki jan dúniemde oryn alǵan sezimmen bólise almaimyn. Óitkeni, ony jetkize almaimyn. Men eki saǵatqa jýyq ýaqytymnyń osy filmmen birge bolǵanyna eshqashan ókinbeimin. Sizder de ókinbeisizder. Kórińizder.
Bálkim búkil siýjetti jazyp, túgin qaldyrmaǵan da bolarmyn. Biraq oqý basqa, kórip baryp ózińshe túiý basqa dúnie. Ramanýdjan men úshin jái ǵana film keiipkeri emes, bir ǵylymdy súiýge aparǵan, sandarǵa ǵashyq qylǵan, álemdi jáne joq dúniege degen senimdi óltirmeýge jetelegen (qudai), professor G.Hardi ekeýimizdiń kózimizdi ashqan uly tulǵa.
Osydan talai ǵasyr buryn Pifagor deitin shal: «Álemdi sandar bileidi» dep aityp ketken edi. Men oǵan endi eriksiz sene bastadym...
Marǵulan AQAN,
Ult portaly
.jpg)
