«كتو مى تاكيە, چتو بى سومنەۆاتسيا رامانۋدجان,
تەم بولەە ۆ بوگە»
«مەن بۇل رەتسەنزييانى جازۋ كەزٸندە ماتەماتيكالىق تەرميندەر مەن ساندار جايىندا حابار بەرمەۋٸم مٷمكٸن. سەبەبٸ ماتەماتيك ەمەسپٸن. بٸراق مەن بۇل فيلمنٸڭ قانشالىقتى ەسەر ەتكەنٸن جەنە بٸر فيلم ارقىلى بٸر عىلىمعا تٸزگە بٷككەنٸمدٸ, تٷسٸنبەسەم دە سانداردىڭ سىرىنا قانىق بولعىم كەلەتٸنٸن مويىندايمىن».
اۆتوردان
كارل گاۋسستىڭ «ماتەماتيكا – عىلىمداردىڭ پاتشاسى» دەيتٸن سٶزٸن كٶپتەگەن جەردەن وقىسام دا مەن بەرمەپ ەدٸم. بەلكٸم ٶزٸم فيلولوگ بولعان سوڭ با ەكەن, سانداردى مويىنداعىم كەلمەيتٸن. ٶيتكەنٸ مەن ٷشٸن سٶزدٸڭ قاسيەتٸ مەن قۇدٸرەتٸ ودان جوعارى ەدٸ. بٸراق بٸر عىلىمدا جٷرٸپ بٸر عىلىمدى مويىنداماي كەلگەنٸم ٷشٸن ۇياتتىمىن... بەرٸن ٶزگەرتكەن مەت براۋننىڭ «چەلوۆەك, كوتورىي پوزنال بەسكونەچنوست» فيلمٸ.
ەشقانداي بٸلٸمٸ جوق, وقۋ-توقۋسىز ساندارمەن ويناي بٸلەتٸن ٷندٸلٸك رامانۋدجان ەسٸمدٸ قاراپايىم جٸگٸتتٸڭ بويىنداعى قاسيەتٸ ەڭ بٸرٸنشٸ ٶزگەدەن بۇرىن ٶزٸنە بٸلٸنەدٸ. بويىنداعى كٷش, سەزٸم ونى قۇدايدى تانۋعا ەكەلدٸ, ال قۇداي وعان شەكسٸز تالانت پەن شەكسٸز دٷنيەنٸڭ ەسەبٸن شىعارۋ ٷشٸن ساندار بەردٸ. ەرينە "قۇداي" دەپ وتىرعانىمىز ونىڭ تابىنۋشى مٷسٸنٸ. مەيلٸ, باستىسى سەنٸم بار. رامانۋدجان جالپى ٶمٸردە بولعان ادام. ول ٷندٸنٸڭ كەرەمەت ماتەماتيگٸ. ال بۇل فيلم سونىڭ قۇرمەتٸنە تٷسٸرٸلگەن. دەگەنمەن فيلم ٶز مەجەسٸنەن اسىپ تٷسكەن. ەندٸ تارقاتايىن...
سۇلۋ كەلٸنشەگٸ مەن قارت اناسى بار جاس ماتەماتيك ەڭ الدىمەن ساناسىنا قۇدايدان كەلگەن ساندار مەن فورمۋلالاردى قۇداي ٷيٸندە جازىپ باستايدى. توقتاۋسىز جۇمىس ٸستەپ تۇرعان ميدىڭ ٶلشەمٸنە شەك جوق. اقىرى قاعازعا دا تٷسٸرٸپ, ٶزٸنٸڭ بويىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستى بٶلٸسكٸسٸ كەلدٸ. تەك ونى ەلەگەن, ونى مويىنداعان ەشكٸم بولمادى. ويلاپ قاراڭىز, كٶز الدىڭىزدا قارا تورى, بٸلٸمٸ جوق, جالاڭاياق جٸگٸت مەن ماتەماتيكادان جاڭالىق اشتىم دەسە سەنەر مە ەدٸڭٸز?! ەرينە, بٸردەن ەمەس. تٸپتٸ كٷمەن مەن كٷدٸك باسىم تۇرادى. ەڭ بٸرٸنشٸ ول جۇمىسىن قارجى بٶلٸمٸنەن باستايدى. سوندا جٷرٸپ جازعان دٷنيەلەرٸن جيناقتاپ ٷندٸستانداعى بەلگٸلٸ دەگەن عالىمدارعا كٶرسەتٸپ, بٸر شەشٸمٸن تاپقىسى كەلگەنٸمەن, نەتيجە نٶل بولدى. سٸڭٸرٸ شىققان كەدەي جٸگٸتتٸڭ امالى تاۋسىلىپ, اقىرى ەلەمدٸك كەڭٸستٸككە شىققىسى كەلدٸ. يە, ادامنىڭ سىرت كەلبەتٸمەن ونىڭ بٸلٸمٸن, نە ادامدىعىن باعالاۋ قاتەلٸك بولار. بٸراق ٶز ورتاسى سول دٷنيەنٸڭ باستى ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەرگەن سوڭ, رامانۋدجان مازاق پەن ازاپقا تٶزٸپ, العاشقى حاتىن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى گودفري حارديگە جازادى. بۇل - ٷلكەن ەرلٸك ەدٸ. ول كەزدەگٸ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اتاعى قازٸرگٸدەن اسىپ تٷسپەسە كەم ەمەس ەدٸ. بۇل 1913 جىلعى وقيعا بولاتىن. ەڭ باستىسى سەنٸم مەن ٷمٸت بار. قولىنا تٷسكەن حاتتى وقىپ شىققان, پروفەسسور گ.حاردي تاڭ قالىسىن جاسىرا المايدى. ٸشتەي باسقا بٸر قۇرلىقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ٷندٸس ٷشٸن ٸش جٸبٸتكٸسٸ دە كەلگەن جوق. بٸراق حاتتاعى فورمۋلالار كٸمدٸ بولماسىن ويلاندىراتىن ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەلٸ عىلىمدا جوق دٷنيەنٸ اشۋ, جاڭالىق ەكەلۋ عالام ٷشٸن قايتالانباس قۇبىلىس ەدٸ. مٸنە, ونىڭ ٶزٸن ەمەس, بويىنداعى دارىنىن مويىنداعان پروفەسسور باسقا سانداردىڭ سىرىن اقتارىپ جٷرگەن, قۇدايىنان باسقا سەنەرٸ جوق رامانۋدجاندى تەز ارادا ۋنيۆەرسيتەتكە الدىرعىسى كەلدٸ.
گ.حارديدەن كەلٸسٸم جايىندا حات العان جاس ماتەماتيك جەر شارىنىڭ قاي بۇرىشى بولسا دا بارۋعا دايىن ەدٸ. اقىرى ۇلىبريتانيياعا جول تارتادى. ساناسىنا سيماي كەتكەن ساندار ونى وتباسىنان دا, ەلٸنەن دە ايىردى. بەلكٸم ايىردى دەۋگە كەلمەس, بٸراق تەۋەكەلگە بەل بۋۋى ونىڭ عىلىمعا دەگەن ماحابباتىنىڭ شەكسٸز بەلگٸسٸ ەدٸ.
اقىرى ۇلى كٷن تۋدى. بٸلٸمٸ تولىق ەمەس, ساناسىندا سەنگەن ساندارى عانا بار رامانۋدجان ەلەمگە اتى ەيگٸلٸ, ەۋروپانىڭ ەڭ بەدەلدٸ ماتەماتيگٸ, پروفەسسور گ. حارديمەن جٷزبە-جٷز كەزدەسٸپ قول الىستى. بۇل جەڭٸسكە دەگەن بٸر تابان جاقىندىق ەدٸ. مۇندا رامانۋدجان تەك قانا ٶزٸنٸڭ جازعان, ميىنا سيماي كەتكەن ەسەپتەرٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر كٸتاپتا نە بٸر ماقالادا جارىق كٶرگەنٸن قالادى. وعان بۇل دا جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. بٸراق ول وڭايعا سوققان جوق. بٸزدٸڭ كەيٸپكەرٸمٸز سانداردىڭ سىرىن تاپقانىمەن, ولاردى فورمۋلاعا سالىپ (ويىنان قۇراعان) ەسەپتەي العانىمەن, اتالعان دٷنيەلەردٸڭ قايدان كەلگەنٸن دەلەلدەي المايدى. ٶزٸنٸڭ جاۋابى: «بۇل قۇدايدان!». ال عىلىم, ونىڭ ٸشٸندە تەورييا ابستاركتتى ويلاۋعا كٶنبەيدٸ. تٸپتٸ سەنبەيدٸ دە, سەنگەن ەمەس. عىلىم دەلەلدەۋ مەن زاڭدىلىقتى سٷيەدٸ. ال ٷندٸلٸك جٸگٸتتٸڭ بۇل سەتسٸزدٸگٸ ونى العا الىپ شىعا ما, ەلدە وسى جەردەن ارتقا قايتا ما دەگەن سۇراق فيلم بارىسىندا مٸندەتتٸ تٷردە سٸزدٸڭ ويىڭىزدا اينالىپ جٷرەتٸن بولادى. رەجيسسەردٸڭ دە رٶلدٸ سومداعان كەيٸپكەردٸڭ دە مىقتىلىعى مەن شەبەرلٸگٸنە تەنتٸ بولماسقا امال جوق.
يە, ەندٸگٸ ماقسات رامانۋدجان ٷشٸن ٶزٸ ويلاپ تاپقان دٷنيەسٸن قايدان الدى, قالاي بولدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, دەلەلدەپ شىعۋ. تٸپتٸ, فيلم ورتا تۇسىنا جەتكەن كەزدە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى, بەلگٸلٸ بٸر پروفەسسور ساباق ٷستٸندە فورمۋلا جازىپ بولىپ جاس ٷندٸسكە قاراپ: «سەن نەگە جازباي وتىرسىڭ, ەلدە الىپ–قوسارىڭ بار ما?!» دەپ مازاق ەتەدٸ. ورنىنان ەرٸكسٸز تۇرعان رامانۋدجان تاقتادان تۇرعان جاقشالاعان ەسەپتەردٸڭ جالعاپ جازا باستايدى. بٸتكەن سوڭ بورىن وقىتۋشىسىنا ۇستاتادى. ال وقىتۋشىسىنىڭ ايتقانى: «سەن مۇنى قايدان بٸلەسٸڭ, قايدان كٶردٸڭ, مەن تٸپتٸ فورمۋلانى اياقتاعان جوقپىن عوي» دەپ تاڭ قالادى. ال بۇل سٸز بەن بٸز ٷشٸن دارىندىلقتىڭ بٸر بەلگٸسٸ بولعانىمەن, پروفەسسور ٷشٸن قىزعانىش بولىپ قالا بەردٸ. ٶزٸنە ۇناماعان ٷندٸستٸ جەردەن الىپ جەرگە سالادى دا, ونىڭ ورنى تٶمەندە ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. رامانۋدجان ٶز ورتاسىنان وسى ٷشٸن قاشىپ كەلگەن جوق پا?! ادامداردىڭ سىرت كەلبەتٸ ەمەس, ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ مەن بٸلٸمٸ ٷشٸن وسىندا باعالاۋ بار دەپ... جوق ٶكٸنٸشتٸسٸ مۇندا دا سول قاتىپ قالعان قاعيدا....
فيلم ەرٸ قاراي شيەلەنٸسٸپ, سوعىس ۋاقىتى باستالىپ كەتەدٸ. سوعىس كەزٸ اعىلشىندار ٷشٸن اۋىر تيگەنٸ انىق. بٸراق سوعىس بٸلٸمدٸنٸڭ جارىق شاشۋ ٷشٸن كەدەرگٸ بولماۋى كەرەك قوي. ويدا جاتقان بٸر سان بٷكٸل بٸر دٷنيەنٸ ٶزگەرتٸپ جٸبەرۋگە جەتەتٸن ەدٸ. فيلم بارىسىندا تٸپتٸ ادامداردىڭ جەككٶرۋشٸلٸك قاسيەتٸن دە اشىپ كٶرسەتكەن. وعان سەبەپ, سوعىس كەزٸندە اعىلشىنداردىڭ جاۋ تىلىندا جٷرٸپ, قايداعى بٸر ٷندٸس ماتەماتيگٸنٸڭ سانمەن ەۋرە بولىپ جٷرگەنٸ ۇناماسا كەرەك, ونى ۇرىپ اقىرى كٶزٸن دە كٶگەرتەدٸ. بٸراق كٶگەرگەن كٶز باستىڭ ٸشٸندەگٸ ساندارعا ەمٸرٸن جٷرگٸزە الماس-تى.
ەر كٷن سايىن قۇدايىن ۇمىتپاعان, قۇلشىلىعىن ۇمىتپاعان رامانۋدجان دەلەل ٸزدەۋ جولىندا بارىن سالادى(وسى جەردە «ارالىق ەسەپ» تەرمينٸ جايىندا سٶز بولادى, سول ەسەپتٸڭ كٶپ كٶرسەتكٸشتٸ مەنٸن تابۋ ٷشٸن دەلەل ٸزدەيدٸ). ەر كٷن سايىن ۇيقىسىز تاڭ اتىرىپ, سوعىس زالالىن دا كٶرٸپ, سۋىقتان «تۋبەركۋلەز» اۋرۋىن دا جۇقتىرىپ العان رامانۋدجان ٷشٸن ەندٸگٸ جۇمىستىڭ جەمٸستٸ بولۋى بارعان سايىن قورقىنىشتى بولادى. سەبەبٸ دەرٸگەردٸڭ ايتۋىنشا ونىڭ از عانا عۇمىرى قالعان. ال بۇل دەگەن - ەدٸلەتسٸزدٸك قوي. بٸر باسىنا بٷكٸل ەلەمنٸڭ ەسەبٸن سيدىرۋعا بولاتىن ادامنىڭ كەلتە عۇمىر كەشۋٸ سٸزشە ەدٸلەتتٸ مە?! ەلدە بۇل قۇدايدىڭ بەرگەن دارىنىنا قۇلىنىڭ جارتى عۇمىرىن الۋى ما?! بۇل ەندٸگٸ جەردە تاعدىردىڭ تاۋقىمەتٸ.
ەشبٸر نەتيجەسٸز دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە تٶسەك تارتىپ جاتقان ماتەماتيك ٷندٸس اقىرى دەلەل تاپتى. تاپتى! فيلمدٸ كٶرٸپ وتىرىپ مەن دە قۋاندىم. سان ٷشٸن ساندالعان عۇمىردىڭ زايا كەتپەگەنٸ ٷشٸن قۋاندىم! تٷسٸنەسٸز بە, مەن ماتەماتيك ەمەسپٸن بٸراق مەن ساندارمەن بايلانىسقا تٷسە الدىم. مەن ولارعا ەسەپ رەتٸندە ەمەس, كەدٸمگٸ سٶز رەتٸندە قاراي الدىم. ال بۇل فيلمنٸڭ جەڭٸسٸ عوي.
گ.حاردي دەلەلٸن تاپقان ەسەپتٸ قولىنا ۇستاپ جٷگٸرٸپ كەتتٸ. ول ٷندٸس ٷشٸن, ول ٷندٸستٸڭ تالانتى ٷشٸن ەڭبەك ەتتٸ. عىلىمدى عالىم تٷسٸنەر دەگەن وسى بولار. بٷكٸل كەمبريدج, بٷكٸل ماتەماتيكاتەردٸڭ باسىن قوسقان جيىندا رامانۋدجاننىڭ تەوريياسىن دەلەلدەپ شىقتى. اقىرى بەرٸ بٸر اۋىزدان شەشٸمگە كەلٸپ, جاس تا بولسا ٷندٸس جٸگٸتتٸڭ قاۋىمداستىققا ەنگەنٸن قولدادى. يە, ول ەندٸ «لوندون كورولدٸك قاۋىمداستىعىنىڭ» مٷشەسٸ. بۇل سٸز بەن بٸز ويلاپ وتىرعان اتاق پەن ابىرويدان ەرٸدە جاتىر. بۇل فيلمنٸڭ اياقتالار سەتٸ. ال اتەيست بولسا دا, قۇدايدان گٶرٸ زاڭدىلىققا سەنەتٸن پروفەسسور گ.حاردي ەڭ سوڭعى سٶزٸن بىلاي دەپ تٷيٸندەيدٸ: «كتو مى تاكيە, چتو بى سومنەۆاتسيا رامانۋدجان, تەم بولەە ۆ بوگە». يە, فيلمنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ سەنٸمنٸڭ ادامعا ەسەرٸ ەدٸ. رامانۋدجان تەك عىلىمدى تاڭ قالدىرىپ قويعان جوق, ول قۇدايدىڭ بار ەكەنٸن دەلەلدەپ كەتتٸ.
ارادا بٸر جىل ٶتكەن سوڭ رامانۋدجان اۋرۋىنان جازىلماي ٶمٸردەن ٶتەدٸ. ال بۇل حابار گ.حاردي ٷشٸن اۋىر سوققى بولدى. فيلمنٸڭ سوڭىندا گ.حاردي جاس ماتەماتيك, گەنيي رامانۋدجاندى ٶزدەرٸمەن تەڭ دەرەجەدە باعالاپ, اسىپ تٷسكەنٸن دە ايتا كەتٸپ اياقتايدى.
1976 جىلى بەلگٸسٸز بٸر دەپتەر تابىلادى. ول دەپتەر رامانۋدجانعا تيەسٸلٸ ەدٸ. ونداعى سانداردىڭ قۇدٸرەتتٸلٸگٸ سونداي بەتحوۆەننٸڭ 10 سيمفونيياسىنا تەڭ بولعان. ال سول دەپتەردەگٸ فورمۋلالار بٷگٸندە «چەرنايا دىرانىڭ» ٶلشەمٸن ەسەپتەۋگە كٶمەكتەسٸپ كەلەدٸ. ەرٸ ونى اشۋعا دا سەبەپكەر بولعان.
يە, فيلم وسىلاي اياقتالدى. مەن كٶرٸپ بولعاننان كەيٸنگٸ ٸشكٸ جان دٷنيەمدە ورىن العان سەزٸممەن بٶلٸسە المايمىن. ٶيتكەنٸ, ونى جەتكٸزە المايمىن. مەن ەكٸ ساعاتقا جۋىق ۋاقىتىمنىڭ وسى فيلممەن بٸرگە بولعانىنا ەشقاشان ٶكٸنبەيمٸن. سٸزدەر دە ٶكٸنبەيسٸزدەر. كٶرٸڭٸزدەر.
بەلكٸم بٷكٸل سيۋجەتتٸ جازىپ, تٷگٸن قالدىرماعان دا بولارمىن. بٸراق وقۋ باسقا, كٶرٸپ بارىپ ٶزٸڭشە تٷيۋ باسقا دٷنيە. رامانۋدجان مەن ٷشٸن جەي عانا فيلم كەيٸپكەرٸ ەمەس, بٸر عىلىمدى سٷيۋگە اپارعان, ساندارعا عاشىق قىلعان, ەلەمدٸ جەنە جوق دٷنيەگە دەگەن سەنٸمدٸ ٶلتٸرمەۋگە جەتەلەگەن (قۇداي), پروفەسسور گ.حاردي ەكەۋٸمٸزدٸڭ كٶزٸمٸزدٸ اشقان ۇلى تۇلعا.
وسىدان تالاي عاسىر بۇرىن پيفاگور دەيتٸن شال: «ەلەمدٸ ساندار بيلەيدٸ» دەپ ايتىپ كەتكەن ەدٸ. مەن وعان ەندٸ ەرٸكسٸز سەنە باستادىم...
مارعۇلان اقان,
ۇلت پورتالى
.jpg)
