Mádeniet jáne sport ministrligi Din isteri komiteti Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń direktory Ainur ÁBDIRÁSILQYZYMEN áńgimeni nazarlaryńyzǵa usynamyz.
− Ainur Ábdirásilqyzy, taiaýda ǵana Qazaqstannyń batys óńirlerinde qyzmettik issaparda bolyp qaitqanyńyzdan habardarmyz. Issaparda kórgen-bilgenińizben bólisseńiz.
− Batys óńirine bizder Respýblikalyq aqparattyq-túsindirý tobynyń quramynda saparladyq. El – aman, jurt – tynysh, degenmen, kóptiń kókeiinde qordalanyp qalǵan san saýal bar.
Sapar barysynda birneshe baǵytqa bólinip jumys júrgizdik. Aqparattyq-túsindirý toptarynyń músheleri, «Dintaný negizderi» pániniń muǵalimderi, arnaiy orta bilim berý mekemeleriniń oqytýshylary men stýdentteri, meditsina jáne quqyq salasynyń mamandary, jastar jáne áielder uiymdarynyń ókilderi, eńbek ujymdary, jurtshylyq ókilderi, túzeý mekemesinde jazasyn óteýshiler sekildi birneshe sanat qamtyldy.
Ár aýditoriianyń dini ahýaldy túsiný jáne baǵalaý deńgeii ár túrli, qyzyqtyratyn máseleleri san alýan, degenmen, aiqyn ańǵarylǵan eki jait bar. Birinshisi – sońǵy kezeń oqiǵalary din salasyna qatysty qaýiptený aralas qyzyǵýshylyqty kúsheite túsken, soǵan sáikes halyqtyń aqparattaný deńgeii joǵarylaǵan. Ekinshisi – salafilikke tyiym salý máselesi el arasynda eń qyzý talqylanyp, kún tártibinen túspeitin máselege ainalyp otyr.
Aqparattyq-túsindirý toptarynyń múshelerine eń jii qoiylǵany – «Dástúrli qazaq musylmandyǵyn qalai saqtap qala alamyz?», «Týǵan topyraǵymyzdaǵy rýhani qairatkerlerdiń ilimi nege jan-jaqty nasihattalmaidy?», «Dástúrli emes aǵym ókilderiniń is-áreketine zańmen shekteý qoiyla ma?», «Salafilikke qashan tyiym salynady?» degen suraqtar boldy.
Jalpy jurtshylyqty qashanǵydai dinniń shariǵi-senimdik máselelerinen góri, kúndelikti ómirmen qabysyp jatatyn qarapaiym áleýmettik-turmystyq máseleleri kóbirek qyzyqtyratyny kózge uryp turdy. Olardyń qatarynda eshqashan ózektiligin joimaityn din men dástúr sabaqtastyǵyna qatysty saýaldar da bar.
Sheshimin tappaǵan máselelerdiń úlken bir bóligi bilim berý júiesine qatysty ekeni aiqyndaldy. Bul oraida, mektep formasyna qatysty bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organ men onyń jergilikti mekemeleriniń is-áreketi tolyq úilesim tappai otyrǵany baiqalady. «Dintaný negizderi» páni muǵalimderiniń tarapynan qoiylǵan saýaldar da dintanýdyń mazmundyq máselelerine emes, negizinen bilim salasynyń ishki máselelerine kóbirek baǵyttaldy.
– Ár sapardan keiin «Ne isteý kerek?» degen dástúrli saýal kókeige oralyp otyratyn bolsa kerek…
– Iá, sol saýalǵa san jaýap juptai kelgen jaiymyz bar. Eń mańyzdysy – salafilikke zań jolymen tyiym salý máselesi bolsa, oǵan qatysty Elbasy tapsyrmasyna sáikes qazir Vedomostvoaralyq top qurylyp, osy máseleni jan-jaqty zerttep-zerdeleýde. Tiisti sheshim qabyldanar aldynda ol halyqtyń da, halyq qalaýlylarynyń da talqysyna salynady.
Bir baiqaǵanymyz, aqparattyq-túsindirý jumystaryn endigi jerde tek din taqyrybymen ǵana shekteý múmkin de, mindetti de emes bolyp otyr. Qazir qoǵam ishine dendep enetin, qoǵamdyq oiǵa qozǵaý salatyn osy toptardan basqa eshbir balama tetik joq. Demek, osy talaily kezeńde bizdiń mańdaiymyzǵa tek dinniń emes, tutas ult rýhaniiatynyń júgin kóterý jazylǵanyn moiyndaýymyz kerek.
Sondyqtan aýdandyq, aýyldyq deńgeide de aqparattyq-túsindirý toptaryn qurý erekshe mańyzdy bolmaq. Oǵan buǵan deiin de aityp, atqaryp júrgenimizdei, el ishindegi esti sóz aitatyn aqsaqal-qarasaqaldardy, bedeldi tulǵalar men belsendi jastardy, qalam ustaǵan qairatkerlerdi kóbirek tartý qajet. Basty maqsat – qoǵamdy qaraýsyz qaldyrmaý. Qoǵam tárbiesin qoǵam músheleriniń óz qolyna bergen jón. Ái deitin áje, qoi deitin qoja bar ekenin árbir adam sezinýi tiis.
«Paidasyz myń kitapty oqyǵansha, paidaly bir kitapty myń ret oqy» degen qanatty sóz bar. Qazir bizdiń qoǵamǵa dástúrli qazaq musylmandyǵyna, qazaq mádenieti men islam dininiń tereń tamyrlastyǵyna qatysty aqparattardy barynsha sińire túsý áli de qajet eken. Sondyqtan bizdiń Ortalyq tarapynan 2014 jyly jaryq kórgen «Din salasyndaǵy ózekti máselelerge qatysty 20 suraq-jaýap» seriiasynyń «Din jáne dástúr», «Din jáne qoǵam», «Rýhani uǵymdar», «Shetin kózqaras – dinge jat» sekildi shyǵarylymdaryn jappai kóbeitip taratý qajettigine kózimiz jetti. Osyndai ádebietter júz myńdap taralyp, árbir otbasynyń tórinde turmaiynsha, dástúrli qundylyqtardy ult sanasynda qaita jańǵyrtý múmkin bolmaidy. Bul kitaptardyń bir ereksheligi – suraq-jaýap sipatynda jeńil tilmen jazylyp, qyzyqty mazmunǵa qurylǵandyǵy. Ustaǵan jerde qalyp qoiatyn salmaqsyz búkteme emes, ustaýdan da tartynatyn qalyń kitap emes, jinaqy shaǵyn kitapsha túrinde qurastyrylǵan osyndai eńbekter qazirgi oqyrman suranysyna sai keleri kúmánsiz.
Taǵy bir túigenimiz – mektep qabyrǵasynda balǵyndardy dintaný álippesimen sýsyndatatyn «Dintaný negizderi» muǵalimderin aqparattandyrý, oqytý, qaita daiarlaý, testileý arqyly bilimin synaý sharalaryn odan ári jetildirý qajet. Bilim salasyna qatysty qordalanyp qalǵan máselelerdi Bilim jáne ǵylym ministrliginiń nazaryna salmai taǵy bolmaidy.
Bizdiń bastamamyzben joǵary oqý oryndarynda ashylyp, jumys júrgizip jatqan «Qyz Jibek» klýbtaryn aýdandyq, qalalyq, aýyldyq deńgeilerde mektep qabyrǵasynan bastap qurý óskeleń býyn úshin teńdesi joq balama ideia bolaryna sapar saiyn kózimiz jetip keledi. Radikaldy aǵymdarǵa qarsy is-qimyl máselesine kelgende bolary bolyp, boiaýy sińgenderden góri, aman qalǵan aýditoriiamen jumysty jandandyrý kerek.
− Áńgimemizdi endi kóptiń kókeiinde júrgen saýaldardyń ishindegi eń ózektisi dep ózińiz atap ótken salafilik aǵymynyń is-áreketine qarai oiystyrsaq. Osy oraida, qoǵamdyq oi-sananyń qaperine dástúrli emes salafilik aǵymnyń memleket pen qoǵamǵa qateri qandai degen máseleni qaita salýdyń reti kelip turǵany anyq.
− Aldymen aǵym ideologiiasynyń yqpalyn memleket, ult, din uǵymdaryna qatystylyǵy turǵysynan qarastyryp kórelik. Aǵymnyń memleket tutastyǵyna tóndirer qaýpi orasan zor. Óitkeni, joǵaryda da sholyp ótkenimizdei, zaiyrly memleket qundylyqtaryn teristep, islam memleketi ideiasyn ornyqtyrý – osy aǵym ókilderiniń negizgi maqsaty.
Salafiler shariǵat zańdarymen úkim shyǵarmaityn basshylardy da, olar basqaryp otyrǵan eldi de «kápir» dep sanaidy. Mundai memleketti bilik ielerimen qosa «taǵut» dep tanyp, olarǵa qarsy jihad (qarýly soǵys) jariialaidy. Iaǵni, bul aǵym ideologiiasy eń aldymen zaiyrly memleketke qarsy shyǵýǵa, ony qulatýǵa baǵyttalǵan kózqarastardy qalyptastyrýda. Salafilerdiń dini senim bostandyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan zaiyrly memleketti «dinsiz, kápirstan» dep teristegen jalǵan ideiasyna aldanyp, «musylman eline hijra jasadyq» degen senimmen júzdegen qazaqstandyq jastardyń Siriiaǵa attanyp, DAISh qyrǵynynyń qurbanyna ainalǵany belgili.
Ult degen uǵymdy jat sanaityn salafilik ideologiiaǵa memlekettiń tiregi bolyp tabylatyn ulttyń rýhani qundylyqtaryn, tóltýma mádenieti men salt-dástúrin, tipti, musylmandyq tarihyn da joqqa shyǵarý tán. Salafilikti ustanýshylar qazaqtyń kishipeiildilik pen qurmetten týyndaǵan izgi dástúrlerin «Allaǵa serik qosý», «bidǵat» dep negizsiz aiyptap, tarihqa taǵzym ispetti ziiarat mádenietin teristeýde. Qazaq dalasynda buryn-sońdy bolyp kórmegen qabir qiratý sekildi qasietsizdik de salafilik aǵym ókilderiniń ortasynda oryn aldy.
Dástúrli qazaq musylmandyǵyn joqqa shyǵarýdaǵy taǵy bir maqsat – islam dinin Qazaqstanǵa táýelsizdikten keiin ǵana kelgen jańa din sekildi kórsetip, sol kezeńde arab elderinen tálim alyp kelgen salafiliktiń ýaǵyzshylaryn «taza» islamdy taratýshylar retinde dáripteý bolyp otyr.
Ózge din ókilderin «kápir» sanap, asa tózimsizdik salafilik aǵym ókilderine qazaqstandyq mentalitetke tán mámilegerlik (toleranttylyq) múlde jat. «Kápirlerdiń mal-múlki musylmandarǵa halal, kez kelgen jaǵdaida tartyp alýǵa bolady» degen dástúrli islamǵa jat túsinikti ustanatyn salafilik aǵymy – kópkonfessiialy Qazaqstan syndy memleket azamattary úshin óte zalaldy.
− Qoǵam ishinde de dástúrli emes aǵymdar týǵyzǵan dúrbeleń az emes sekildi ǵoi…
− Iá, bul, eń aldymen, birtutas musylman úmbetin ekige jarýdan kórinis taýyp otyr. Salafilik aǵym ókilderi namaz oqymaityn musylmandardyń ózin kápirge shyǵarady. Imannyń shahadat kálimasyn tilmen aityp, júrekke bekitýden turatyny, iman men amaldyń bir emestigi týraly dástúrli túsinik olarǵa múldem jat.
Namaz oqymaityn ata-anasynan ul-qyzyn bezdirip, olardy oqshaýlanǵan jamaǵattarǵa tartyp, otbasynyń kúireýine soqtyryp otyrǵan kóptegen zardapty is-áreketterge de salafilikti ustanýshylar sebep bolyp otyr.
Neke máselesine jaýapsyz qaraityn salafilik jamaǵat ókilderi arasynda ýaqytsha nekeni zańdastyrý ábden beleń alǵan. Ata-analarynyń kelisiminsiz jamaǵattaǵy áldebireýlerdiń kýáligimen neke qiia salatyn juptar dál solai eshbir jaýapkershiliksiz ońai ajyrasady. Er adamnyń kóńili qalamasa úsh ret talaq aityp ajyrasa salý, otbasy jáne bala aldynda eshqandai jaýapkershilikti sezinbeý saldarynan jamaǵat ishinde qoldan-qolǵa kóship júretin qyz-kelinshekter, kimnen týǵany belgisiz balalar kóbeigen. El ishinde mundai keleńsizdikter artyp keledi.
Salafilik aǵym ókilderi ózderine tán namaz oqý úlgisimen elimizdegi meshit jamaǵatynan erekshelenýge tyrysyp, ǵasyrlar boiy jalǵasqan dini tájiribe sabaqtastyǵyn kúiretýde. Qoǵamdyq oryn bolyp tabylatyn meshitterdiń ishki tártibin saqtamai, jamaǵattyń birligi men imamdardyń bedeline nuqsan keltirýde.
Islamnyń rýhyn tústep tanymaǵan, dinniń mazmundyq qyryna emes, tek formalyq jaǵyna mán beretin, saqaldy, qysqa balaq pen hidjabty musylmandyqtyń tikelei kórinisi retinde tanytýǵa tyrysatyn salafilik aǵymnyń damý ataýlyny qabyldamaityn shekteýli dúnietanymy da musylmandar úshin asa qaýipti. Óz kezeginde «Quran aiattaryn týra maǵynasynda ǵana qabyldaý kerek, ony aqylmen paiymdaýǵa bolmaidy» degen býkvalistik kózqarasqa da sol shektelýshilik sebep bolǵan.
Osy kertartpa kózqarastyń saldarynan islam ǵulamalaryn, mazhabtar taǵylymyn moiyndamaý, ulttyq dástúrlerdi, mádeniet pen tarihty teriske shyǵarý, islamdaǵy zaiyrlylyq qaǵidattaryn, dinaralyq únqatysýdy, toleranttylyqty joqqa shyǵarý, «jihad» uǵymyn burmalap, tek «qarýly soǵys» maǵynasynda túsindirý sekildi kóptegen qate túsinikter qalyptasyp, ǵasyrlar boiy negizsiz qantógiske ulasyp keldi. Sol teris túsinikter qazir qazaq topyraǵynda jalǵasyp, terrorlyq áreketterge jol ashyp otyr…
− Sózińiz aýzyńyzda, munyń barlyǵy dini senim bostandyǵyn óz maqsatyna burmalap paidalaný bolyp tabylady emes pe?
− Odan da naqtylai tússek, aǵym ókilderiniń is-áreketi dini senim bostandyǵy uǵymynyń sheginen shyǵyp barady degen durys. Dini senim bostandyǵyn qamtamasyz etý – memlekettiń óz qaýipsizdigine nuqsan keltiretin, tutastyǵyn buzýdy kózdeitin, el halqyn bereke-birliginen aiyratyn ideialardyń taralýyna jol berip qoiýy degen sóz emes.
Salafilik ideologiiasy zaiyrly memleketimizdiń negizgi qundylyqtaryna – memleket azamattarynyń ómirine, bostandyqtary men quqyqtaryna, ulttyq qaýipsizdikke, ishki turaqtylyqqa, halyqtyń rýhani-mádeni qundylyqtaryna zalal keltirýde. Memlekettiń búkil zańnamalary onyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatyna jumys isteidi. Sol zańnamalar óz maqsattaryna qaishy qaýipti qubylystardy aiqyndap, shekteý qoiýǵa múddeli ári mindetti.
– Demek, salafilikke tyiym salmai bolmaiyn dep tur ǵoi?
− Biz bul máseleni talqylaityn kezeńnen ótip kettik. Sarapshy retinde oi túier bolsaq, osynsha zardap-zalalyn kórip turyp, bizdiń salafilikke tyiym salmaýdan basqa amalymyz qalǵan joq. Jáne táýelsiz saiasaty, derbes ustanymy, ishki-syrtqy qatynastary ornyqqan el retinde bizdiń búginde salafilikke tyiym salýdan tartynýymyzǵa eshbir negiz joq.
Memleket tutastyǵyna, ult birligine syna qaǵyp otyrǵan dástúrli emes salafilik aǵymyna tyiym salý qajettigin qazir búkil qoǵam ashyna kóterýde, tolassyz talqylaýda. Elimizdiń aýzy dýaly, sózi ýáli ziialylary, aitary bar aǵa býyn ókilderi, saiasatkerleri men sarapshylary, dintanýshylary men imamdary bir kisidei salafilikke tyiym salý qajettigin ashyq málimdep, aiqyn dáleldep otyr.
Óz kezeginde salafilik aǵym ókilderi de áreketsiz otyrǵan joq. 2014 jyly «At-Takfir ýal-hidjra» uiymyna tyiym salynǵanda ózderiniń barlyq teris piǵyldy ideialaryn tákfirshilikke aýdarǵan salafiler endi kúmándi kózqaras ataýlyny ýahhabilikke jaýyp, ózderin aqtap alýǵa tyrysýda. Salafilikti ýahhabilikten bólek aǵym retinde tanytý maqsatynda jasandy zertteýler «júrgizip», «qalypty salafizm» degen jalǵan ideiany negizdeýge kúsh salýda. Dástúrli emes aǵymdardyń ózin aiyptamai, olardyń tarala bastaǵanyna Qazaqstan musylmandary dini basqarmasyn kinálap, el nazaryn basqa tarapqa burýda.
Degenmen, bul áreketter men ideialardyń negizsiz ekendigin dintanýshy ǵalymdarymyz jan-jaqty dáleldep otyr. Salafilik pen ýahhabiliktiń bastaý alǵan negizderiniń birligi, «qalypty salafilik» degen uǵymnyń maqsatty túrde engizilgen jasandy uǵym ekendigi, ózin aqtamaǵandyqtan álemdik deńgeide, tipti, arab elderiniń ózinde teristelgeni, salafilik aǵymdardyń barlyǵyna ekstremistik shetin kózqarastardyń tán ekeni ǵylymi negizde dáiektelýde.
Salafilik – radikaldy aǵymdardyń bastaýy, ekstremistik ideialardyń oshaǵy. Búginge deiin Qazaqstan Respýblikasynda sot sheshimimen tyiym salynǵan ekstremistik baǵyttaǵy 670 ádebiettiń 334-i salafilik aǵym ókilderine tiesili bolýy – osynyń aiqyn dáleli.
Salafilikke tyiym salý máselesi búgin ǵana ózekti bolyp otyrǵan joq. Joǵaryda atalǵan «At-Takfir ýal-hidjra» uiymyna tyiym salý – bir bóligi tákfirshiler bolyp tabylatyn salafilik aǵymdardy bólshektep eńserýdiń basy dep tanýǵa laiyq úderis bolatyn. Al joǵaryda atalǵan salafilik ádebietterdiń ekstremistik mazmunda dep tanylyp, sot sheshimimen tyiym salynýy – osy úderistiń orta bóligi. Endigi kezekte salafilik aǵymyna tutastai tyiym salý arqyly osy úderisti tolyq aiaqtaý qajettigin sońǵy kezde jiilei túsken lańkestik oqiǵalary kún tártibine qoiylyp otyr.
− Salafilikke tyiym salýdan qandai nátijeler kútýge bolady?
− Bul úderis salafilikke adasyp ergen el ishindegi kóptegen azamattardyń durys senimge qaitýyna múmkindik beredi. Otandastarymyzdyń salafilik ideologiia yqpalyna túsý qarqynyn azaitady, ýaqyt óte kele barynsha báseńdetedi. Salafiliktiń jekelegen ókilderi kózqarastarynyń radikaldana túsýi múmkin ekendigin de joqqa shyǵarýǵa bolmaidy, biraq bul qubylys salafilikke tyiym salynbaǵan qazirgi kezeńde de júrip jatqany belgili. Aǵymǵa tyiym salynǵan jaǵdaida, kerisinshe, radikaldaný úderisine ushyraityn adamdar sany sózsiz azaimaq.
Syrtqy saiasat máselesine kelgende, salafiliktiń ziiandy saldarynan musylman memleketteriniń de zardap shegip otyrǵanyn, sondyqtan, arab elderiniń ózinde salafilikke qatysty kózqarastardyń biryńǵai jaǵymdy emestigin eskerýimiz qajet. Barlyq musylman memleketteriniń resmi dini – islam, al salafilik nemese ýahhabilik eshbir elde resmi dini ideologiia retinde bekitilmegen.
Memleket basshylary ýahhabilikke ish tartatyn Saýd Arabiiasy Koroldigimen qarym-qatynas máselesine kelsek, memleketaralyq qatynastarda dini máselelerdiń emes, ekonomikalyq múddelerdiń basty orynda turatynyn nazarǵa alǵan jón. Dástúrli emes aǵymdar zardabyn bizden erterek jáne tereńirek tartqan Daǵystan, Ózbekstan, Tájikstan sekildi elderde salafilik-ýahhabilikke sot sheshimimen tyiym salynǵanyna qaramastan, bul elderdiń arab memleketterimen qarym-qatynasyna nuqsan kelmegeni belgili.
Qoryta aitqanda, salafilikke tyiym salý Qazaqstan Respýblikasynyń zaiyrly turpatyn saqtaý men damytýǵa, kópkonfessiialy eldegi tynyshtyq pen turaqtylyqty, elimizdiń musylman azamattary arasyndaǵy ishki birlikti saqtaý men nyǵaitýǵa, Qazaqstan halqynyń dástúrli qundylyqtary men tóltýma mádenietin saqtap, damytýǵa, otbasylyq qundylyqtardy kúsheitýge, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń bedelin arttyrýǵa, Qazaqstan halqynyń birligi men birtektiligi ideiasyn tuǵyrlandyra túsýge jol ashady.
− Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan»
