مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اينۇر ەبدٸرەسٸلقىزىمەن ەڭگٸمەنٸ نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
− اينۇر ەبدٸرەسٸلقىزى, تاياۋدا عانا قازاقستاننىڭ باتىس ٶڭٸرلەرٸندە قىزمەتتٸك ٸسساپاردا بولىپ قايتقانىڭىزدان حاباردارمىز. ٸسساپاردا كٶرگەن-بٸلگەنٸڭٸزبەن بٶلٸسسەڭٸز.
− باتىس ٶڭٸرٸنە بٸزدەر رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توبىنىڭ قۇرامىندا ساپارلادىق. ەل – امان, جۇرت – تىنىش, دەگەنمەن, كٶپتٸڭ كٶكەيٸندە قوردالانىپ قالعان سان ساۋال بار.
ساپار بارىسىندا بٸرنەشە باعىتقا بٶلٸنٸپ جۇمىس جٷرگٸزدٸك. اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىنىڭ مٷشەلەرٸ, «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸ, ارنايى ورتا بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرٸ, مەديتسينا جەنە قۇقىق سالاسىنىڭ ماماندارى, جاستار جەنە ەيەلدەر ۇيىمدارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, ەڭبەك ۇجىمدارى, جۇرتشىلىق ٶكٸلدەرٸ, تٷزەۋ مەكەمەسٸندە جازاسىن ٶتەۋشٸلەر سەكٸلدٸ بٸرنەشە سانات قامتىلدى.
ەر اۋديتورييانىڭ دٸني احۋالدى تٷسٸنۋ جەنە باعالاۋ دەڭگەيٸ ەر تٷرلٸ, قىزىقتىراتىن مەسەلەلەرٸ سان الۋان, دەگەنمەن, ايقىن اڭعارىلعان ەكٸ جايت بار. بٸرٸنشٸسٸ – سوڭعى كەزەڭ وقيعالارى دٸن سالاسىنا قاتىستى قاۋٸپتەنۋ ارالاس قىزىعۋشىلىقتى كٷشەيتە تٷسكەن, سوعان سەيكەس حالىقتىڭ اقپاراتتانۋ دەڭگەيٸ جوعارىلاعان. ەكٸنشٸسٸ – سالافيلٸككە تىيىم سالۋ مەسەلەسٸ ەل اراسىندا ەڭ قىزۋ تالقىلانىپ, كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيتٸن مەسەلەگە اينالىپ وتىر.
اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىنىڭ مٷشەلەرٸنە ەڭ جيٸ قويىلعانى – «دەستٷرلٸ قازاق مۇسىلماندىعىن قالاي ساقتاپ قالا الامىز?», «تۋعان توپىراعىمىزداعى رۋحاني قايراتكەرلەردٸڭ ٸلٸمٸ نەگە جان-جاقتى ناسيحاتتالمايدى?», «دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸنە زاڭمەن شەكتەۋ قويىلا ما?», «سالافيلٸككە قاشان تىيىم سالىنادى?» دەگەن سۇراقتار بولدى.
جالپى جۇرتشىلىقتى قاشانعىداي دٸننٸڭ شاريعي-سەنٸمدٸك مەسەلەلەرٸنەن گٶرٸ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرمەن قابىسىپ جاتاتىن قاراپايىم ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق مەسەلەلەرٸ كٶبٸرەك قىزىقتىراتىنى كٶزگە ۇرىپ تۇردى. ولاردىڭ قاتارىندا ەشقاشان ٶزەكتٸلٸگٸن جويمايتىن دٸن مەن دەستٷر ساباقتاستىعىنا قاتىستى ساۋالدار دا بار.
شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەردٸڭ ٷلكەن بٸر بٶلٸگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە قاتىستى ەكەنٸ ايقىندالدى. بۇل ورايدا, مەكتەپ فورماسىنا قاتىستى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگان مەن ونىڭ جەرگٸلٸكتٸ مەكەمەلەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ تولىق ٷيلەسٸم تاپپاي وتىرعانى بايقالادى. «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ تاراپىنان قويىلعان ساۋالدار دا دٸنتانۋدىڭ مازمۇندىق مەسەلەلەرٸنە ەمەس, نەگٸزٸنەن بٸلٸم سالاسىنىڭ ٸشكٸ مەسەلەلەرٸنە كٶبٸرەك باعىتتالدى.
– ەر ساپاردان كەيٸن «نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن دەستٷرلٸ ساۋال كٶكەيگە ورالىپ وتىراتىن بولسا كەرەك…
– يە, سول ساۋالعا سان جاۋاپ جۇپتاي كەلگەن جايىمىز بار. ەڭ ماڭىزدىسى – سالافيلٸككە زاڭ جولىمەن تىيىم سالۋ مەسەلەسٸ بولسا, وعان قاتىستى ەلباسى تاپسىرماسىنا سەيكەس قازٸر ۆەدوموستۆوارالىق توپ قۇرىلىپ, وسى مەسەلەنٸ جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋدە. تيٸستٸ شەشٸم قابىلدانار الدىندا ول حالىقتىڭ دا, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ دا تالقىسىنا سالىنادى.
بٸر بايقاعانىمىز, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن ەندٸگٸ جەردە تەك دٸن تاقىرىبىمەن عانا شەكتەۋ مٷمكٸن دە, مٸندەتتٸ دە ەمەس بولىپ وتىر. قازٸر قوعام ٸشٸنە دەندەپ ەنەتٸن, قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالاتىن وسى توپتاردان باسقا ەشبٸر بالاما تەتٸك جوق. دەمەك, وسى تالايلى كەزەڭدە بٸزدٸڭ ماڭدايىمىزعا تەك دٸننٸڭ ەمەس, تۇتاس ۇلت رۋحانيياتىنىڭ جٷگٸن كٶتەرۋ جازىلعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
سوندىقتان اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيدە دە اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىن قۇرۋ ەرەكشە ماڭىزدى بولماق. وعان بۇعان دەيٸن دە ايتىپ, اتقارىپ جٷرگەنٸمٸزدەي, ەل ٸشٸندەگٸ ەستٸ سٶز ايتاتىن اقساقال-قاراساقالداردى, بەدەلدٸ تۇلعالار مەن بەلسەندٸ جاستاردى, قالام ۇستاعان قايراتكەرلەردٸ كٶبٸرەك تارتۋ قاجەت. باستى ماقسات – قوعامدى قاراۋسىز قالدىرماۋ. قوعام تەربيەسٸن قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ ٶز قولىنا بەرگەن جٶن. ەي دەيتٸن ەجە, قوي دەيتٸن قوجا بار ەكەنٸن ەربٸر ادام سەزٸنۋٸ تيٸس.
«پايداسىز مىڭ كٸتاپتى وقىعانشا, پايدالى بٸر كٸتاپتى مىڭ رەت وقى» دەگەن قاناتتى سٶز بار. قازٸر بٸزدٸڭ قوعامعا دەستٷرلٸ قازاق مۇسىلماندىعىنا, قازاق مەدەنيەتٸ مەن يسلام دٸنٸنٸڭ تەرەڭ تامىرلاستىعىنا قاتىستى اقپاراتتاردى بارىنشا سٸڭٸرە تٷسۋ ەلٸ دە قاجەت ەكەن. سوندىقتان بٸزدٸڭ ورتالىق تاراپىنان 2014 جىلى جارىق كٶرگەن «دٸن سالاسىنداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە قاتىستى 20 سۇراق-جاۋاپ» سەريياسىنىڭ «دٸن جەنە دەستٷر», «دٸن جەنە قوعام», «رۋحاني ۇعىمدار», «شەتٸن كٶزقاراس – دٸنگە جات» سەكٸلدٸ شىعارىلىمدارىن جاپپاي كٶبەيتٸپ تاراتۋ قاجەتتٸگٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ. وسىنداي ەدەبيەتتەر جٷز مىڭداپ تارالىپ, ەربٸر وتباسىنىڭ تٶرٸندە تۇرمايىنشا, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى ۇلت ساناسىندا قايتا جاڭعىرتۋ مٷمكٸن بولمايدى. بۇل كٸتاپتاردىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ – سۇراق-جاۋاپ سيپاتىندا جەڭٸل تٸلمەن جازىلىپ, قىزىقتى مازمۇنعا قۇرىلعاندىعى. ۇستاعان جەردە قالىپ قوياتىن سالماقسىز بٷكتەمە ەمەس, ۇستاۋدان دا تارتىناتىن قالىڭ كٸتاپ ەمەس, جيناقى شاعىن كٸتاپشا تٷرٸندە قۇراستىرىلعان وسىنداي ەڭبەكتەر قازٸرگٸ وقىرمان سۇرانىسىنا ساي كەلەرٸ كٷمەنسٸز.
تاعى بٸر تٷيگەنٸمٸز – مەكتەپ قابىرعاسىندا بالعىنداردى دٸنتانۋ ەلٸپپەسٸمەن سۋسىنداتاتىن «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» مۇعالٸمدەرٸن اقپاراتتاندىرۋ, وقىتۋ, قايتا دايارلاۋ, تەستٸلەۋ ارقىلى بٸلٸمٸن سىناۋ شارالارىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بٸلٸم سالاسىنا قاتىستى قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەردٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ نازارىنا سالماي تاعى بولمايدى.
بٸزدٸڭ باستامامىزبەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا اشىلىپ, جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتقان «قىز جٸبەك» كلۋبتارىن اۋداندىق, قالالىق, اۋىلدىق دەڭگەيلەردە مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ قۇرۋ ٶسكەلەڭ بۋىن ٷشٸن تەڭدەسٸ جوق بالاما يدەيا بولارىنا ساپار سايىن كٶزٸمٸز جەتٸپ كەلەدٸ. راديكالدى اعىمدارعا قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەسٸنە كەلگەندە بولارى بولىپ, بوياۋى سٸڭگەندەردەن گٶرٸ, امان قالعان اۋديتورييامەن جۇمىستى جانداندىرۋ كەرەك.
− ەڭگٸمەمٸزدٸ ەندٸ كٶپتٸڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن ساۋالداردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ٶزەكتٸسٸ دەپ ٶزٸڭٸز اتاپ ٶتكەن سالافيلٸك اعىمىنىڭ ٸس-ەرەكەتٸنە قاراي ويىستىرساق. وسى ورايدا, قوعامدىق وي-سانانىڭ قاپەرٸنە دەستٷرلٸ ەمەس سالافيلٸك اعىمنىڭ مەملەكەت پەن قوعامعا قاتەرٸ قانداي دەگەن مەسەلەنٸ قايتا سالۋدىڭ رەتٸ كەلٸپ تۇرعانى انىق.
− الدىمەن اعىم يدەولوگيياسىنىڭ ىقپالىن مەملەكەت, ۇلت, دٸن ۇعىمدارىنا قاتىستىلىعى تۇرعىسىنان قاراستىرىپ كٶرەلٸك. اعىمنىڭ مەملەكەت تۇتاستىعىنا تٶندٸرەر قاۋپٸ وراسان زور. ٶيتكەنٸ, جوعارىدا دا شولىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, زايىرلى مەملەكەت قۇندىلىقتارىن تەرٸستەپ, يسلام مەملەكەتٸ يدەياسىن ورنىقتىرۋ – وسى اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى.
سالافيلەر شاريعات زاڭدارىمەن ٷكٸم شىعارمايتىن باسشىلاردى دا, ولار باسقارىپ وتىرعان ەلدٸ دە «كەپٸر» دەپ سانايدى. مۇنداي مەملەكەتتٸ بيلٸك يەلەرٸمەن قوسا «تاعۇت» دەپ تانىپ, ولارعا قارسى جيھاد (قارۋلى سوعىس) جارييالايدى. ياعني, بۇل اعىم يدەولوگيياسى ەڭ الدىمەن زايىرلى مەملەكەتكە قارسى شىعۋعا, ونى قۇلاتۋعا باعىتتالعان كٶزقاراستاردى قالىپتاستىرۋدا. سالافيلەردٸڭ دٸني سەنٸم بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان زايىرلى مەملەكەتتٸ «دٸنسٸز, كەپٸرستان» دەپ تەرٸستەگەن جالعان يدەياسىنا الدانىپ, «مۇسىلمان ەلٸنە حيجرا جاسادىق» دەگەن سەنٸممەن جٷزدەگەن قازاقستاندىق جاستاردىڭ سيريياعا اتتانىپ, دايش قىرعىنىنىڭ قۇربانىنا اينالعانى بەلگٸلٸ.
ۇلت دەگەن ۇعىمدى جات سانايتىن سالافيلٸك يدەولوگيياعا مەملەكەتتٸڭ تٸرەگٸ بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن, تٶلتۋما مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرٸن, تٸپتٸ, مۇسىلماندىق تاريحىن دا جوققا شىعارۋ تەن. سالافيلٸكتٸ ۇستانۋشىلار قازاقتىڭ كٸشٸپەيٸلدٸلٸك پەن قۇرمەتتەن تۋىنداعان ٸزگٸ دەستٷرلەرٸن «اللاعا سەرٸك قوسۋ», «بيدعات» دەپ نەگٸزسٸز ايىپتاپ, تاريحقا تاعزىم ٸسپەتتٸ زييارات مەدەنيەتٸن تەرٸستەۋدە. قازاق دالاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن قابٸر قيراتۋ سەكٸلدٸ قاسيەتسٸزدٸك دە سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ورتاسىندا ورىن الدى.
دەستٷرلٸ قازاق مۇسىلماندىعىن جوققا شىعارۋداعى تاعى بٸر ماقسات – يسلام دٸنٸن قازاقستانعا تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن عانا كەلگەن جاڭا دٸن سەكٸلدٸ كٶرسەتٸپ, سول كەزەڭدە اراب ەلدەرٸنەن تەلٸم الىپ كەلگەن سالافيلٸكتٸڭ ۋاعىزشىلارىن «تازا» يسلامدى تاراتۋشىلار رەتٸندە دەرٸپتەۋ بولىپ وتىر.
ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸن «كەپٸر» ساناپ, اسا تٶزٸمسٸزدٸك سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸنە قازاقستاندىق مەنتاليتەتكە تەن مەمٸلەگەرلٸك (تولەرانتتىلىق) مٷلدە جات. «كەپٸرلەردٸڭ مال-مٷلكٸ مۇسىلماندارعا حالال, كەز كەلگەن جاعدايدا تارتىپ الۋعا بولادى» دەگەن دەستٷرلٸ يسلامعا جات تٷسٸنٸكتٸ ۇستاناتىن سالافيلٸك اعىمى – كٶپكونفەسسييالى قازاقستان سىندى مەملەكەت ازاماتتارى ٷشٸن ٶتە زالالدى.
− قوعام ٸشٸندە دە دەستٷرلٸ ەمەس اعىمدار تۋعىزعان دٷربەلەڭ از ەمەس سەكٸلدٸ عوي…
− يە, بۇل, ەڭ الدىمەن, بٸرتۇتاس مۇسىلمان ٷمبەتٸن ەكٸگە جارۋدان كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىر. سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ ناماز وقىمايتىن مۇسىلمانداردىڭ ٶزٸن كەپٸرگە شىعارادى. يماننىڭ شاھادات كەليماسىن تٸلمەن ايتىپ, جٷرەككە بەكٸتۋدەن تۇراتىنى, يمان مەن امالدىڭ بٸر ەمەستٸگٸ تۋرالى دەستٷرلٸ تٷسٸنٸك ولارعا مٷلدەم جات.
ناماز وقىمايتىن اتا-اناسىنان ۇل-قىزىن بەزدٸرٸپ, ولاردى وقشاۋلانعان جاماعاتتارعا تارتىپ, وتباسىنىڭ كٷيرەۋٸنە سوقتىرىپ وتىرعان كٶپتەگەن زارداپتى ٸس-ەرەكەتتەرگە دە سالافيلٸكتٸ ۇستانۋشىلار سەبەپ بولىپ وتىر.
نەكە مەسەلەسٸنە جاۋاپسىز قارايتىن سالافيلٸك جاماعات ٶكٸلدەرٸ اراسىندا ۋاقىتشا نەكەنٸ زاڭداستىرۋ ەبدەن بەلەڭ العان. اتا-انالارىنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز جاماعاتتاعى ەلدەبٸرەۋلەردٸڭ كۋەلٸگٸمەن نەكە قييا سالاتىن جۇپتار دەل سولاي ەشبٸر جاۋاپكەرشٸلٸكسٸز وڭاي اجىراسادى. ەر ادامنىڭ كٶڭٸلٸ قالاماسا ٷش رەت تالاق ايتىپ اجىراسا سالۋ, وتباسى جەنە بالا الدىندا ەشقانداي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنبەۋ سالدارىنان جاماعات ٸشٸندە قولدان-قولعا كٶشٸپ جٷرەتٸن قىز-كەلٸنشەكتەر, كٸمنەن تۋعانى بەلگٸسٸز بالالار كٶبەيگەن. ەل ٸشٸندە مۇنداي كەلەڭسٸزدٸكتەر ارتىپ كەلەدٸ.
سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸنە تەن ناماز وقۋ ٷلگٸسٸمەن ەلٸمٸزدەگٸ مەشٸت جاماعاتىنان ەرەكشەلەنۋگە تىرىسىپ, عاسىرلار بويى جالعاسقان دٸني تەجٸريبە ساباقتاستىعىن كٷيرەتۋدە. قوعامدىق ورىن بولىپ تابىلاتىن مەشٸتتەردٸڭ ٸشكٸ تەرتٸبٸن ساقتاماي, جاماعاتتىڭ بٸرلٸگٸ مەن يمامداردىڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرۋدە.
يسلامنىڭ رۋحىن تٷستەپ تانىماعان, دٸننٸڭ مازمۇندىق قىرىنا ەمەس, تەك فورمالىق جاعىنا مەن بەرەتٸن, ساقالدى, قىسقا بالاق پەن حيدجابتى مۇسىلماندىقتىڭ تٸكەلەي كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە تانىتۋعا تىرىساتىن سالافيلٸك اعىمنىڭ دامۋ اتاۋلىنى قابىلدامايتىن شەكتەۋلٸ دٷنيەتانىمى دا مۇسىلماندار ٷشٸن اسا قاۋٸپتٸ. ٶز كەزەگٸندە «قۇران اياتتارىن تۋرا ماعىناسىندا عانا قابىلداۋ كەرەك, ونى اقىلمەن پايىمداۋعا بولمايدى» دەگەن بۋكۆاليستٸك كٶزقاراسقا دا سول شەكتەلۋشٸلٸك سەبەپ بولعان.
وسى كەرتارتپا كٶزقاراستىڭ سالدارىنان يسلام عۇلامالارىن, مازھابتار تاعىلىمىن مويىنداماۋ, ۇلتتىق دەستٷرلەردٸ, مەدەنيەت پەن تاريحتى تەرٸسكە شىعارۋ, يسلامداعى زايىرلىلىق قاعيداتتارىن, دٸنارالىق ٷنقاتىسۋدى, تولەرانتتىلىقتى جوققا شىعارۋ, «جيھاد» ۇعىمىن بۇرمالاپ, تەك «قارۋلى سوعىس» ماعىناسىندا تٷسٸندٸرۋ سەكٸلدٸ كٶپتەگەن قاتە تٷسٸنٸكتەر قالىپتاسىپ, عاسىرلار بويى نەگٸزسٸز قانتٶگٸسكە ۇلاسىپ كەلدٸ. سول تەرٸس تٷسٸنٸكتەر قازٸر قازاق توپىراعىندا جالعاسىپ, تەررورلىق ەرەكەتتەرگە جول اشىپ وتىر…
− سٶزٸڭٸز اۋزىڭىزدا, مۇنىڭ بارلىعى دٸني سەنٸم بوستاندىعىن ٶز ماقساتىنا بۇرمالاپ پايدالانۋ بولىپ تابىلادى ەمەس پە?
− ودان دا ناقتىلاي تٷسسەك, اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ دٸني سەنٸم بوستاندىعى ۇعىمىنىڭ شەگٸنەن شىعىپ بارادى دەگەن دۇرىس. دٸني سەنٸم بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتٸڭ ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸن, تۇتاستىعىن بۇزۋدى كٶزدەيتٸن, ەل حالقىن بەرەكە-بٸرلٸگٸنەن ايىراتىن يدەيالاردىڭ تارالۋىنا جول بەرٸپ قويۋى دەگەن سٶز ەمەس.
سالافيلٸك يدەولوگيياسى زايىرلى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارىنا – مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ ٶمٸرٸنە, بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارىنا, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە, ٸشكٸ تۇراقتىلىققا, حالىقتىڭ رۋحاني-مەدەني قۇندىلىقتارىنا زالال كەلتٸرۋدە. مەملەكەتتٸڭ بٷكٸل زاڭنامالارى ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنا جۇمىس ٸستەيدٸ. سول زاڭنامالار ٶز ماقساتتارىنا قايشى قاۋٸپتٸ قۇبىلىستاردى ايقىنداپ, شەكتەۋ قويۋعا مٷددەلٸ ەرٸ مٸندەتتٸ.
– دەمەك, سالافيلٸككە تىيىم سالماي بولمايىن دەپ تۇر عوي?
− بٸز بۇل مەسەلەنٸ تالقىلايتىن كەزەڭنەن ٶتٸپ كەتتٸك. ساراپشى رەتٸندە وي تٷيەر بولساق, وسىنشا زارداپ-زالالىن كٶرٸپ تۇرىپ, بٸزدٸڭ سالافيلٸككە تىيىم سالماۋدان باسقا امالىمىز قالعان جوق. جەنە تەۋەلسٸز ساياساتى, دەربەس ۇستانىمى, ٸشكٸ-سىرتقى قاتىناستارى ورنىققان ەل رەتٸندە بٸزدٸڭ بٷگٸندە سالافيلٸككە تىيىم سالۋدان تارتىنۋىمىزعا ەشبٸر نەگٸز جوق.
مەملەكەت تۇتاستىعىنا, ۇلت بٸرلٸگٸنە سىنا قاعىپ وتىرعان دەستٷرلٸ ەمەس سالافيلٸك اعىمىنا تىيىم سالۋ قاجەتتٸگٸن قازٸر بٷكٸل قوعام اشىنا كٶتەرۋدە, تولاسسىز تالقىلاۋدا. ەلٸمٸزدٸڭ اۋزى دۋالى, سٶزٸ ۋەلٸ زييالىلارى, ايتارى بار اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ, ساياساتكەرلەرٸ مەن ساراپشىلارى, دٸنتانۋشىلارى مەن يمامدارى بٸر كٸسٸدەي سالافيلٸككە تىيىم سالۋ قاجەتتٸگٸن اشىق مەلٸمدەپ, ايقىن دەلەلدەپ وتىر.
ٶز كەزەگٸندە سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ دە ەرەكەتسٸز وتىرعان جوق. 2014 جىلى «ات-تاكفير ۋال-حيدجرا» ۇيىمىنا تىيىم سالىنعاندا ٶزدەرٸنٸڭ بارلىق تەرٸس پيعىلدى يدەيالارىن تەكفٸرشٸلٸككە اۋدارعان سالافيلەر ەندٸ كٷمەندٸ كٶزقاراس اتاۋلىنى ۋاححابيلٸككە جاۋىپ, ٶزدەرٸن اقتاپ الۋعا تىرىسۋدا. سالافيلٸكتٸ ۋاححابيلٸكتەن بٶلەك اعىم رەتٸندە تانىتۋ ماقساتىندا جاساندى زەرتتەۋلەر «جٷرگٸزٸپ», «قالىپتى سالافيزم» دەگەن جالعان يدەيانى نەگٸزدەۋگە كٷش سالۋدا. دەستٷرلٸ ەمەس اعىمداردىڭ ٶزٸن ايىپتاماي, ولاردىڭ تارالا باستاعانىنا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىن كٸنەلاپ, ەل نازارىن باسقا تاراپقا بۇرۋدا.
دەگەنمەن, بۇل ەرەكەتتەر مەن يدەيالاردىڭ نەگٸزسٸز ەكەندٸگٸن دٸنتانۋشى عالىمدارىمىز جان-جاقتى دەلەلدەپ وتىر. سالافيلٸك پەن ۋاححابيلٸكتٸڭ باستاۋ العان نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرلٸگٸ, «قالىپتى سالافيلٸك» دەگەن ۇعىمنىڭ ماقساتتى تٷردە ەنگٸزٸلگەن جاساندى ۇعىم ەكەندٸگٸ, ٶزٸن اقتاماعاندىقتان ەلەمدٸك دەڭگەيدە, تٸپتٸ, اراب ەلدەرٸنٸڭ ٶزٸندە تەرٸستەلگەنٸ, سالافيلٸك اعىمداردىڭ بارلىعىنا ەكسترەميستٸك شەتٸن كٶزقاراستاردىڭ تەن ەكەنٸ عىلىمي نەگٸزدە دەيەكتەلۋدە.
سالافيلٸك – راديكالدى اعىمداردىڭ باستاۋى, ەكسترەميستٸك يدەيالاردىڭ وشاعى. بٷگٸنگە دەيٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعان ەكسترەميستٸك باعىتتاعى 670 ەدەبيەتتٸڭ 334-ٸ سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸنە تيەسٸلٸ بولۋى – وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ.
سالافيلٸككە تىيىم سالۋ مەسەلەسٸ بٷگٸن عانا ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان جوق. جوعارىدا اتالعان «ات-تاكفير ۋال-حيدجرا» ۇيىمىنا تىيىم سالۋ – بٸر بٶلٸگٸ تەكفٸرشٸلەر بولىپ تابىلاتىن سالافيلٸك اعىمداردى بٶلشەكتەپ ەڭسەرۋدٸڭ باسى دەپ تانۋعا لايىق ٷدەرٸس بولاتىن. ال جوعارىدا اتالعان سالافيلٸك ەدەبيەتتەردٸڭ ەكسترەميستٸك مازمۇندا دەپ تانىلىپ, سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنۋى – وسى ٷدەرٸستٸڭ ورتا بٶلٸگٸ. ەندٸگٸ كەزەكتە سالافيلٸك اعىمىنا تۇتاستاي تىيىم سالۋ ارقىلى وسى ٷدەرٸستٸ تولىق اياقتاۋ قاجەتتٸگٸن سوڭعى كەزدە جيٸلەي تٷسكەن لاڭكەستٸك وقيعالارى كٷن تەرتٸبٸنە قويىلىپ وتىر.
− سالافيلٸككە تىيىم سالۋدان قانداي نەتيجەلەر كٷتۋگە بولادى?
− بۇل ٷدەرٸس سالافيلٸككە اداسىپ ەرگەن ەل ٸشٸندەگٸ كٶپتەگەن ازاماتتاردىڭ دۇرىس سەنٸمگە قايتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وتانداستارىمىزدىڭ سالافيلٸك يدەولوگييا ىقپالىنا تٷسۋ قارقىنىن ازايتادى, ۋاقىت ٶتە كەلە بارىنشا بەسەڭدەتەدٸ. سالافيلٸكتٸڭ جەكەلەگەن ٶكٸلدەرٸ كٶزقاراستارىنىڭ راديكالدانا تٷسۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى, بٸراق بۇل قۇبىلىس سالافيلٸككە تىيىم سالىنباعان قازٸرگٸ كەزەڭدە دە جٷرٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. اعىمعا تىيىم سالىنعان جاعدايدا, كەرٸسٸنشە, راديكالدانۋ ٷدەرٸسٸنە ۇشىرايتىن ادامدار سانى سٶزسٸز ازايماق.
سىرتقى ساياسات مەسەلەسٸنە كەلگەندە, سالافيلٸكتٸڭ زيياندى سالدارىنان مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ دە زارداپ شەگٸپ وتىرعانىن, سوندىقتان, اراب ەلدەرٸنٸڭ ٶزٸندە سالافيلٸككە قاتىستى كٶزقاراستاردىڭ بٸرىڭعاي جاعىمدى ەمەستٸگٸن ەسكەرۋٸمٸز قاجەت. بارلىق مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ رەسمي دٸنٸ – يسلام, ال سالافيلٸك نەمەسە ۋاححابيلٸك ەشبٸر ەلدە رەسمي دٸني يدەولوگييا رەتٸندە بەكٸتٸلمەگەن.
مەملەكەت باسشىلارى ۋاححابيلٸككە ٸش تارتاتىن ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸمەن قارىم-قاتىناس مەسەلەسٸنە كەلسەك, مەملەكەتارالىق قاتىناستاردا دٸني مەسەلەلەردٸڭ ەمەس, ەكونوميكالىق مٷددەلەردٸڭ باستى ورىندا تۇراتىنىن نازارعا العان جٶن. دەستٷرلٸ ەمەس اعىمدار زاردابىن بٸزدەن ەرتەرەك جەنە تەرەڭٸرەك تارتقان داعىستان, ٶزبەكستان, تەجٸكستان سەكٸلدٸ ەلدەردە سالافيلٸك-ۋاححابيلٸككە سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, بۇل ەلدەردٸڭ اراب مەملەكەتتەرٸمەن قارىم-قاتىناسىنا نۇقسان كەلمەگەنٸ بەلگٸلٸ.
قورىتا ايتقاندا, سالافيلٸككە تىيىم سالۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زايىرلى تۇرپاتىن ساقتاۋ مەن دامىتۋعا, كٶپكونفەسسييالى ەلدەگٸ تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى, ەلٸمٸزدٸڭ مۇسىلمان ازاماتتارى اراسىنداعى ٸشكٸ بٸرلٸكتٸ ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا, قازاقستان حالقىنىڭ دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارى مەن تٶلتۋما مەدەنيەتٸن ساقتاپ, دامىتۋعا, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى كٷشەيتۋگە, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ بەدەلٸن ارتتىرۋعا, قازاقستان حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ مەن بٸرتەكتٸلٸگٸ يدەياسىن تۇعىرلاندىرا تٷسۋگە جول اشادى.
− ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»
