Qoǵam tańnan beri daýryǵyp jatyr. Qoǵam bolǵanda da, áleýmettik jeliler. Sebep, Rahymjan Otarbaevtyń suhbaty.
Jazýshy «Ádebiet portalyna» bergen suhbatynda Maǵaýindi klassik jazýshylardyń qataryna jatqyza almaitynyn, Asqar Súleimenovtyń jazýshy emes ekenin aitady. Bul – jazýshynyń jeke pikiri shyǵar. Bizdi alańdatatyn bir dúnie: qalamgerdiń jazýshy-jazýshy emestigin qai kategoriiaǵa qarap anyqtaimyz? Jalpy anyqtaý múmkin be?
Belgili ǵalym Tursyn Jurtbai: «Jazýshynyń jazýshyny anyqtaýy degenge keler bolsaq, ol kórkem talǵamǵa qatysty dep aitar edim. Bireý Maǵaýindi jazýshy emes dese, onyń talǵamy. Ekinshi bireýlerdiń Otarbaevty jazýshy emes deýi ábden múmkin ǵoi. Múmkin, onyń ishinde bir qyjyly bar shyǵar» deidi.
Al jazýshy Nesipbek Dáýtaiuly: «Árbir oqyrman óz jazýshysyn ózi taýyp alady, birinshiden. Ekinshiden, kez kelgen jazýshy kez kelgen jazýshyǵa unai bermeýi múmkin. Oǵan qandai turǵydan qaraidy? Másele, sonda. Ár jazýshynyń kózqarasy bar. Árkim óz kózqarasymen jaýap beredi. Bireý maqtaidy, bireý dattaidy. Jalpy, osynyń ekeýi de durys emes. Taǵy bir dúnie, jazýshynyń qandai ekenin anyqtaý nege qajet? Ony qai kategoriiaǵa salyp, anyqtaimyz. Álde, jazýshynyń bárine beriletin anyqtama bar ma? Múmkin, maǵan da anyqtama berilgen shyǵar. Jalpy eshkim dúniege paiǵambar bolyp kelmeidi. Sondyqtan, bizdiń qai-qaisymyz da «myqtymyz» dep aitý uiat. Belgili bir tulǵa týraly «jaqsy, jaman» pikir aitýda oilanǵanymyz durys. Ózgege baǵa bermes úshin, «ózim qandaimyn?» degen saýalǵa jaýap izdegenimiz durys bolar. Sondyqtan, bul máselede birdeńe aitý qiyn» deidi.
Dýlat Isabekovtyń pikirinshe, kimniń myqty, kimniń álsizdigi shyǵarmasynyń deńgeiimen ólshenýi tiis.
–Shyǵarmanyń kórkemdik qadir-qasietine qarap, anyqtai alamyz. Oqiǵa qalai órbidi, nanymdylyǵy qandai? Ol sport emes. Ol boks emes. Tipti ondyqqa dál tigizetin sadaq atý emes. Jalpy shyǵarmanyń kórkemdik deńgeii qandai? Obrazdardy qalai jasady? Oqiǵasy tartymdy ma? Obrazdar arqyly avtor ne aitqysy keldi? Jazýshy qandai ideiany kótergisi keldi? Tildik qunarlyǵy qandai? Kompozitsiiasy qalai? Oqiǵany qalai iriktegen? Onyń qundylyǵy qandai? Osy saýaldardyń bárine oqýshy shyǵarmadan jaýap tabatyn bolsa, onyń deńgeii joǵary degen sóz.
–Al jazýshynyń myqty-myqty emestigi, álsizdigi shyǵarmasyna bailanysty bolsa, ony oqyrman anyqtaýy kerek emes pe?
–Ras aitasyń. Oqyrman onyń shyǵarmasyna qarap anyqtaidy. Shyǵarma oqýshy qalaǵan deńgeide bolmasa, jattandy bolsa, tili shubar, qunarsyz bolsa, qazaq tiliniń kórkemdik deńgeiin boiǵa sińirmegen bolsa, óziniń baiandaý stilinde orasholaqtaý bolsa, oqyrmanyn sendire almasa, onda onyń álsizdigi. Ómirdiń shyndyǵy men kórkemdik shyndyǵyn avtor áli meńgermegen eken dese, onda avtor álsiz degen sóz.
–«Pálenshe myqty, túgenshe álsiz» dep pikir qalyptastyra alamyz ba? Máselen, «Dýlat Isabekov myqty, Tólen Ábdik álsiz» degen pikirge qalai qaraisyz?
– Tólen Ábdikti nege nashar dei alamyn? Eger onyń tili keremet, naǵyz qunarly til bolsa, oiy qorǵasyndai aýyr bolsa, keiipkerleri nanymdy bolsa, qalai nashar deýimiz kerek? Onyń keiipkerleriniń oi-órisi seniń oi-órisińmen dál kelip jatsa, seniń talǵamyńdy qanaǵattandyryp jatsa, ol nege álsiz shyǵarma bolýy kerek? Tólenniń barlyq shyǵarmasy osy kategoriiaǵa jaýap bere alady. Sońǵy kezderi myqty shyǵarmalardyń deni Tólenniń qalamynan týyp jatyr. Sondyqtan «anaý álsiz, mynaý myqty» dep birjaqty pikir aitqanymyz durys emes. «Anaý – jazýshy, mynaý– jazýshy» emes dep pikir aitý úshin de kóptegen komponentter kerek. Bireýdi bireý «jazýshy emes» dep qaralai salý op-ońai. Ol jaýapsyzdyq bolady. Ol úshin oilanyp aitýymyz kerek. Olai aitý úshin onyń shyǵarmasyn oqyp, dáleldep kórsetýi tiis. Unamasa, ne úshin unamaitynyn taldap jetkizgen jón. Ǵaibattai salý op-ońai. Qazir osylai pikir aitý kóbeiip ketti ǵoi. «Gorkiidi jazýshy emes» deitinder shyǵyp jatyr. «Maiakovskiidi aqyn emes» degender bar. Óitip aitý – orynsyz. Ol úshin nege unamaitynyn, nege sýretker emestigin dáleldep, túsindirip aitý kerek. Olai aitpasa, Isabekovti de dramatýrg emes dep ǵaibattai salý op-ońai. Jurt qazir bireý ne aitsa, soǵan sene salatyn boldy. Óitkeni oqyrmandardyń kóbi qazir jazýshynyń shyǵarmasyn oqymaǵan. Shyǵarmany oqyǵan adamdar ǵana qarsy pikirin aita alady. Dáleldeidi. Myqtylyǵyn moiyndaidy. Sondyqtan birjaqty pikir aitýǵa asyqpaǵanymyz jón.
Gúlim Turǵanbaiqyzy
