- Sizdi «Memlekettik syilyqqa» usynyp jatyr. Bundai baqtalastyq qalamgerdiń epikalyq tynysyna ólshem bola almaityny belgili ǵoi. Sizge osy syilyq ne úshin qajet?
- Men jastaiymnan syi-qurmetke bólengen azamatpyn. El meni erkeletip ósirdi. «Mahambet syilyǵynyń laýreaty», «Halyqaralyq Aitmatov akademiiasynyń akademigi», «QR Eńbek sińirgen qairatkeri» siiaqty ataqtardyń barlyǵyn bir basyma telip qoidy, tipti Atyraý oblysynda meniń atymmen atalatyn «Raqymjan» degen kól bar. Endi men almaǵan syilyqtyń sońǵysy osy ma dep oilaimyn (Kúldi). Biraq mynaý qazaqta birin-biri aiaqtan shalyp, tóske órleitin turpaiy minez bar emes pe? Soǵan ishtei kúiinip otyrmyn. «Raqymjannyń báigege usynǵan kitaby kishkentai» degen syltaýmen meni «Memlekettik syilyqtan» qulatý úshin joǵarǵy jaqta úlken jumystar júrgizilip jatyr dep estidim. Bireýdiń aǵasy bar, bireýdiń shamasy bar degendei ǵoi. Ainalaiyndar-aý, syldyr sózi kóp, biraq sapasy syn kótermeitin tom-tom kitap kimniń ólshemi bolyp edi? Jazýshylyqpen ótken jarty ǵasyr ómirimde qazaqtyń atynan álemge qajetti bir aýyz sóz aita aldym ba degen suraq meniń oiyma kúni-túni maza bermeidi. Shyǵarmany qyzyl sóz dep esepteitin, pafos dep baǵalaityn keri ketken keńestik kezeńniń obrazynan áli shyǵa almai júrmiz. Áigili jazýshy E.Hemingýei óziniń pyshaqtyń qyryndai juqa «Shal men Teńiz» atty shaǵyn povesti úshin «Nobel syilyǵynyń» laýreaty atandy. Adamnyń sońǵy demi bitkenshe jaryq dúnieden úmitin úzbei, kúresýge qabiletti ekenin kórsetý arqyly bul shaǵyn eńbek ózekti bolyp otyr. Ananyń atasy, mynanyń babasy aitqan nemese bi, sheshen, jyraýlardyń jyry jinaqtalǵan qalyń kitapti qazir kim oqidy? Keshirińiz, álem bizdiń sóz ben mátin ǵana terilgen shimai-shatpaǵymyzǵa pysqyrmaidy. Álemdik ádebietke tyń kózqaras qajet. Osy jasyma deiin kóp memleketti araladym. Qazaqpyn deseń eshkim tanymaidy, Filipinsiń be, Taisyń ba, Japonsyń ba dep barlyq aziattardyń ataýyn telip shyǵady. Biz ózimizshe, Muhtar Áýezovti álemdik deńgeidegi tulǵa dep aýyz kópirtkende aldymyzǵa jan salmai jarysamyz. Eýropada Abai men Muhtar túgil qazaq degen eldiń ózin esterine túsire almaidy. Bir jaǵynan osyndai uly tulǵalardy shetelege tanystyra almai júrgen memleket kináli.
Men sizge bir qyzyq aitaiyn, «Abai joly» romanyn endigi ýaqytta júz jerden jarnamalap, myń jerden tyqpalasań da báribir oqylmaidy. Bai-shonjardyń balasynyń ár jerge baryp keńes qylyp, jiyn-toi ótkizgeni kimge kerek? Osydan birneshe jyl buryn «Babalar sózi» atty 100 tomdyq eńbek shyǵaryldy dep buqaralyq aqparat quraldary bórkin aspanǵa atty. Iapyr-ai, dep qairan qaldym. Babalarymyz qazaqty ushpaqqa shyǵaratyn júz tomdyq sóz aityp ketse biz nege osynshama sorlap júrmiz?! Júz tomdyq ádebitimiz bolǵanda álem bizdiń tabanymyzdyń astynda janshylyp qalar edi. Suryptap, iriktep kelgende babalardyń qundy pikiri úsh tomdyq qana bolady.
- Memlekettik syilyqqa qarsylastaryńyzdan kimdi laiyqty dep oilaisyz?
- Qarsylastarymnyń ishindegi aǵamyz Beksultan Nurjekeevtiń shyǵarmashylyǵyn jáne adamdyq jeke qasietin qatty qurmetteimin. «Memlekettik syilyqty» bir alsa sol kisi alsyn, odan ótip ketse men alýǵa tiistimin. Qalǵan qatysýshylardy qarsylas dep eseptemeimin. Olar «haltýrshikter»! Jaqynda bir tanysym kelip: «Aǵa, siz úlken dodaǵa qatysyp jatyr ekensiz, júrińiz sizdi Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhambediulymen tanystyraiyn, qolyn alyp qait», deidi. «Men sol ministrdiń aldyna baryp basymdy iip, qolyn alsam Raqymjan atym quryp ketsin. Meniń janymda Arystanbek kim?! Ministr symaǵyńa dál osylai jetkiz» dedim. Ministrler aýysady, qalamgerdiń aty halyqpen birge jasaidy. Árbirden soń bul jóni túzý adamdy qorlaý emes pe? Osyndai qorlyq, sumdyqtyń sadaǵyna ilinip, syilyq alý úshin ministrlikterdiń tabaldyryǵyn tozdyryp júretin «adamdardy» aiaimyn.
Japondar ár onjyldyqta bir jazýshyny álemdik arenaǵa shyǵaryp otyrady
- Sizdiń shyǵarmalaryńyz shet tilinde jaqsy oqylady dep oilaisyz ba? Menińshe qazaqy sózge qan júgirtken kórkem eńbekterińizde oqiǵa shielenisi azdyq etetin siiaqty...
- Maqtanǵanym emes, meniń shyǵarmam álemniń kóptegen tiline aýdaryldy. Biraq qai deńgeide aýdarylǵanyn til bilmeitin men qaidan bilem. Keibir jiyndarda «qazaqtyń aishyqty, kórkem tili menimen birge óledi» degendi aityp qalyp júrmin. Sóz - tiri qubylys. Ana tilimizdiń akademiialyq dárejesiniń astarynda qalyń oi, suńǵyla siýjettiń san túrin taba berýge bolady. Biraq, qalamger úshin álem qajet dep tabatyn bir aýyz sóz aitý qiyn. Qazaqtyń men degen jazýshylary: Ábish Kekilbaev, Oralhan Bókei, Táken Álimqulovtardyń ózi bundai dárejege jetken joq. Olar bar bolǵany orys pen eýropa ádebietiniń sátsiz sýrrogattary. Jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Baqtygúl Mahanbetova degen áieldiń «tuńǵysh ádebi agenttik» qurdym dep jariiaǵa jar salǵan maqalasy shyqty. Sonda osy ýaqytqa deiin qalǵanymyz ai sanap júrgen boldyq qoi? Qazaq jazýshylarynyń ishinde shetelde ádebi agenti bar tuńǵysh jazýshy men bolǵanmyn. Seniń agentiń bolmasa eýropanyń kitaphanalary men dúkenderi mańyna da jolatpaidy. Kitabyń shyqqan kúni bárin bir jerge jinap, órtei salsa da tańqalmaimyn.
Birde shyǵarmalarymdy frantsýz tiline aýdaryp júrgen jazýshyǵa aittym: «Sender, nege japonnyń Harýki Mýrakami degen jazýshysyn izdep júrip oqisyńdar. Ol nashar jazýshy ǵoi, men moiyndamaimyn» dedim. Sol kezde frantsýz dosym, «aityp otyrǵan ýájińniń bári durys, biraq bul jazýshynyń keremettiginen emes, Japoniia saiasatynyń kóregendiginen ǵoi» dedi. Japondar ár onjyldyqta bir jazýshyny álemdik arenaǵa shyǵaryp otyrady eken. Onyń kitap taralymyn, jarnamasyn, barlyq syi-syiapatyn alyp berýge úlken qarjy jumsaidy. Bizdiń ne úshin álemdik arenada baǵymyzdyń janbai júrgenin ózińiz baǵamdai berińiz. Adam taný ǵylymyna úlken ádebi shyǵarma qostyq dep te aita almaimyn. Qalypqa quiylǵan myńjyldyq túsinikti buzbai ádebi álemimiz kópshilikti tańqaldyra almaidy. Sol sebepti men ózgeshe oilaýǵa, ózindik stil qalyptastyrýǵa ózimdi qamshylap otyramyn.
Maǵaýindi klassik jazýshylardyń qataryna jatqyzbaimyn
- Meniń oiymsha keńes úkimeti liberal jazýshy men ishten tynatyn ziialy qaýym ókilderin ósirip shyǵardy. Biraq azat el bolǵanymyzben «baiaǵy jartas, sol jartas» siiaqty?
- Ol ras, qazir aqsaqaldyń quty qashqan zaman boldy. Onyń barlyǵyna ziialy qaýym ókilderiniń ózderi kináli. Elbasynyń aldyna barsa el jaiyn aitýdyń ornyna, qara basynyń qamyn sóz etýden ári asa almaidy. Qazirgi qazaqtyń sol qolynan, oń qoly uzaryp alǵa shyqty. Bizge otyz ekidegi saiasi náýbattyń tisi batyp ketken. Bireý mansabyna maldanady, bireý úi suraidy, bireý bala-shaǵasynyń qyzmetin aityp bas qaiǵy bolyp jatady. Keide osy qylyqtyń bárinen jiirkenem. Bul elden jyraqqa ketip, tynysh ómir súrgim keletin kezder bolady. Qazir Túrkiiada eki bólmeli páterim men jartylai azamattyǵym bar...
- Sonda siz shetelge kóship ketken klassik jazýshy Muhtar Maǵaýindi qoldaisyz ǵoi?
- Seniń qandai derekterge súienip otyrǵanyńdy bilmeimin, biraq men Maǵaýindi klassik jazýshylardyń qataryna jatqyzbaimyn. Ol nashar jazýshy, jaman adam. Tula boiy tolǵan kek, bitpeitin yza, tarqamaityn ashý. Shyǵarmalarynan da sony baiqadym. Eshqandai sýretkerlik joq. Ózińiz oilap qarańyzshy, bas aiaǵy joq synyq sóilemmen kórkem shyǵarma jazýǵa bola ma? Degenmen, onyń tabandy eńbegi men ǵalymdyǵyn moiyndaimyn. Tek, jyraýlar poeziiasyn ǵalym Hanǵali Súiinshálievtiń eńbeginen urlap, óz atyna menshiktep jariialaǵanyn aita keteiin. Ony men kez-kelgen jerde dáleldep bere alamyn.
- Bizde shet jailap, kómeski tartyp tasada qalǵan talanttar kóp dep jatady ǵoi. Osy qatardan kimdi kóresiz?
- Atyraýda ózimnen on jas úlken Marat Otaraliev degen aqyn dosym boldy. Ózi birbetkei, minezdi jigit edi. Sol mineziniń kesirinen keńestik kezeńde bolmaityn nárseler úshin sottalyp, óz ómirin qurtyp aldy. Bir-aq aqyndyǵy ot edi. Óleńderin áli kúnge deiin jatqa aitam.
Kóp sálem tanys jandarǵa,
Olardy kórý jaqsy-aq shyn.
Dosym sen elge barǵanda-aý,
Men jaily kóp syr ashpassyń
Ózgeler seniń erkińde,
Keýdeńe talai jyr kelsin.
Tek qana aq shash kempirge,
«Jalǵyzyń aman júr» - dersiń, dep óriletin syrshyl óleńder bárimizdiń aýylǵa degen saǵynyshymyzdy qozdatyp jiberetin. Sondai janbai qalǵan jaryq juldyzdardyń biri Saǵat Ábdýǵaliev edi ǵoi, shirkin. Ózi aspanda eki juldyz qatar jansa biriniń jaryǵyn biri basyp ketedi. Óleńde de osy qaǵida ómirsheń. Máselen, Tólegen Aibergenov ózimen qatar shyqqan talantty aqyn Meńdekesh Satybaldievtiń jaryǵyn basyp ketti. Sol siiaqty Saǵat aqynnyń ataǵyn Jarasqan Ábdirashevtyń aty búrkemeledi. Kezinde sol Jarasqan «Saǵattyń aldynda óleń oqýǵa uialatynbyz» dep aitatyn. Osyndai daryndy tulǵalardy kópshilik bilmei, birli-jarym adamdar ǵana tilge tiek etip júrse, kómeskilenbegende qaitedi? Prozada ómirden erte ketse de, Keiki batyr týraly jazylǵan «Qulannyń ajaly» atty shyǵarmasymen ǵana qazaq ádebietiniń kóshin bastap turǵan Aqan Nurmanovtyń ataǵy jer jaryp tur dep aita almaisyń. Jalpaq jurt bile bermeidi...
-Nege ekeni belgisiz, maǵan sizdiń shyǵarmańyz Jumeken aqyn poeziiasynyń prozaǵa ainalǵan keipin kórsetedi. Bul uqsastyq pa, álde elikteý me?
- Jumekenniń qolyna sý quiýǵa jarasaq, úlken jetistik emes pe?! Meniń oiymsha, onyń poeziiasy - aldyna jan salmaityn jáne qaitalanbaityn intelektýaldyq óleńniń biik mejesi. Onyń shyǵarmashylyǵyn Máskeýge deiingi jáne Máskeýden keiingi dep qarastyrý kerek. Ómirinde úlken úsh poema jazdy. Qazaqta Abaidyń aqyndyq mektebinen keiingi kóshti Jumekenniń mektebi qalyptastyrdy desek, artyq aitqandyq emes.
Men onyń aǵalyq ystyq yqylasyna bólenip óstim. Janynan eki eli tastamaityn edi. Birde ekeýmiz sol kisiniń basyna bórik alý úshin dúken araladyq. Aqyn ár bórikti bir kiip, talǵamyna sai keletinin tappady. «Aqyldy basqa, aqymaq bórikti kiip qaitesiz» dep qyljaqtap edim, aǵam kúlip jiberdi. Keide oilaimyn, Jumeken aqyn ózin túsinbegen ortadan talantyna teń deńgeide baǵa ala almai ómirden ótkenine ishtei nalyǵan da shyǵar. Aqyn ómiriniń sońyn júrek aýrýymen emhanada ótkizdi. Sońǵy kitabyn sol jerde jazyp bitirdi. Dárigerlerdiń bergen dárisin ishpei, tóseginiń astyna tyǵa beredi eken. Sol dárilerdi janynda asqazany aýryp jatqan shal urlap, iship qoiatyn kórinedi. Sony estip kúlkige qarq bolatyn edik. Sol týraly keiin óleń de jazdy. Ajalmen arpalysyp aýrýhanada jatyp sanaly óleńder jazýǵa bolatyn shyǵar, biraq jarty júrekpen bútin bir kitapty jazyp shyǵý degenińiz adam aqylyna syimaidy ǵoi. Aqyndardyń ishinde aqyldy adam kórýim Jumeken edi...
Kez-kelgen qazaqtyń basynda bolatyn qiynshylyq jas kezimde meniń de basymnan ótti. Almatyda úi-kúii joq qyzmetker kezim bolatyn. Jezqazǵan oblysynan jańa qyzmetke ornalasýǵa múmkindik boldy. «Páter men kólik máselesin birden sheship beremiz» dedi. Kóńilim Arqaǵa qatty aýdy. Aýrýhanada jatqan Jumeken aqynǵa kelip mán-jaidy túsindirdim. Aǵam bir aýyzdan qarsy shyqty. «Eger basqa qalaǵa ketseń Almatyǵa qaityp kele almai qalasyń, barma» dedi. Qoshtasyp, aýrýhanadan endi shyǵa bergen kezimde «saǵan da bir jaqsylyq jasai almadym ǵoi» dep ókinip turdy. Erteńine jumysqa kelgen kezde gazet betinen qaraly habardy kórip, eńkildep jylap jiberdim. Men sol kezdesýdiń sońǵy tildesý ekenin qaidan bileiin...
- Aqyn Ótejan Nurǵaliev pen jazýshy Asqar Súleimenovtyń jáne sizdiń minezińizden úlken uqsastyqty kórem. Ózderin klassikke baǵalaityn ádebietshiler ómirsheń týyndy jaza aldy ma?
- Maǵan keletin bolsaq, men qazaqtyń sózin qoidai órgizetin adammyn. Tanqalmańyz, ana tilimizdiń shuraily tirkesterin toptastyryp bir qoraǵa qamai alamyn. Meni Ǵabit Músirepovtyń mektebinen shyqqan jazýshy dep jatady, biraq men ózimdi Beiimbet Mailinniń shákirtimin dep esepteimin. Janyma sol jaqyn. Biraq, qazaqqa kerek shyǵarmany jaza aldym ba, álde jazbadym ba degen suraq bolashaqtyń enshisinde.
Ótejan jaqsy aqyn. Bastapqy óleńderi ádebi ortaǵa jaǵymdy áser etti. Biraq ol ómiriniń sońynda Einshtein siiaqty bas aýrýymen aýyrdy. Meniń minezim qanshalyqty qyńyr bolǵanymen onyń keiingi óleńderin qabyldai almadym. Al, Asqar Súleimenov jazýshy emes. Onyń «Aq kempiri» men «Qara shalynan» basqa jóni túzý kórkem shyǵarmasy joq. Ol bar bolǵany óziniń erkindigin ǵana qorǵaǵan adam. Biraq, álemdik deńgeidegi etnogrof, ǵalym edi. Bilmeitin dúniesi joq. Degenmen, ekeýi de ózderi aitqandai klassikalyq týyndy qaldyrǵan joq. Ádebietti tek qana hobbi retinde qarastyratyn birqatar jazýshylar boldy. Máselen, Ǵabit Músirepov pen Táken Álimqulov sondai edi. Táken óz talantyna, onyń ishinde qazaq ádebietine qiianat jasady. Ol ádebietti hobbi retinde emes, tutas ulttyń qundylyǵy retinde qarastyrǵanda úlken shyǵarmalar jazyp ketýge ishki qýaty jetip artylatyn...
- Shyǵarmashylyq jolyńyzdy poeziiadan bastapsyz ǵoi. Jaqsy aqyndar yǵystyryp tastady ma?
- Iia, onyńyz ras. Jas kezimde jazǵan óleńderimdi gazet-jýrnaldar jariialap turdy. Bir óleńim keńes úkimetine qarsy pikir aitty dep saiasi qýǵyn-súrginge ushyrady. Sol úshin jýrnal basshysy Tumanbai Moldaǵaliev joǵarǵy jaqtan eskertý aldy. Sodan keiin Tumaǵań «sen bala osydan bastap óleń jazýdy doǵar» dedi (kúldi). Aǵalardyń tilegin qalai aiaq asty etesiń? Áli kúnge deiin óleń jazǵan emespin.
- Zamandasyńyz Tynymbai Nurmaǵambetovke qandai kitap oqýǵa keńes beresiz?
- Oibai-aý, sen de qoimaityn suraqty qoiady ekensiń. Tynymbai degenińiz uly jazýshy ǵoi. Oǵan kitap oqymasa da bolady.
- Erkin kósilgenińizge qýanyshtymyz!
Suhbattasqan Baǵlan Orazaly
