Búgin Qytaidyń Hanchjoý qalasyndaǵy G20 sammiti aiaqtaldy. Qazaqstan iri derjavalardyń atalǵan klýbyna kirmese de, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev osy joly QHR tóraǵasy Si Tszinpinniń arnaiy shaqyrýymen álemdik «elitanyń» basqosýyna qatysyp qaitty. Qurmetti qonaq retinde qatysyp qana qoimai, elimizdiń jahandyq problemalarǵa qatysty ustanymyn taǵy bir márte jariialap, utymdy usynystardy talqyǵa saldy. Qazaqstan basshysyn G20 sammitine shaqyrýdyń negizgi sebebi de sol, búginde atalǵan ustynystar damýshy memleketter úshin ǵana emes, iri derjavalar úshin de ózekti bolyp tur. Álbette, álemniń kil myqtylary jinalatyn ondai jiyndarda prezidentterdiń jeke qarym-qatynasy jiti baqylaýda bolady. Sebebi onyń bári elder arasyndaǵy bailanystardy anyqtap, árbir eldiń bedelin kórsetip turady. Baq.kz tilshisi N.Nazarbaev qatysqan G20 sammiti arqyly iri derjavalar arasyndaǵy Qazaqstannyń ornyn baǵamdap kórdi. Sondai-aq biz sammit kezindegi saiasi astary bar keibir sátterdi keltirgendi jón kórdik.
Qytaiǵa taýardyń jańa túrlerin jetkizýge daiyn bolý qajet
Qytaiǵa barǵan boida Prezident Nursultan Nazarbaevty QHR tóraǵasy Si Tszinpin qarsy alyp, qazaqstandyq delegatsiiamen keńeitilgen quramda kezdesti. Memleket basshysynyń aitýynsha, Qytai bizdiń elimiz kótergen ekijaqty qarym-qatynastyń barlyq máselesine qyzyǵýshylyq pen múddelilik tanytyp otyr. Birlesken kásiporyndardyń qurylysy sonyń bir aiǵaǵy bolsa kerek. Budan bólek, kólik-kommýnikatsiia salasyndaǵy ortaq jobalar jalǵasa beredi. Qazaqastannan qytai jerine tasymaldanatyn munaidyń kólemi de artatyn bolady.
«Qazirgi ýaqytta biz QHR-ǵa 7 mln tonnaǵa jýyq munai jetkizemiz, bul kórsetkishti 20 mln tonnaǵa deiin arttyrýǵa, sondai-aq Qazaqstannan Qytaiǵa gaz jetkizý kólemin ulǵaitýǵa múmkindik bar. Osynyń bári elderimiz arasyndaǵy taýar ainalymyn jańa deńgeige kóteredi», - deidi N.Nazarbaev.
Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy ónim óndirýshileri bolsa, Qytaiǵa taýardyń jańa túrlerin tasymaldaýǵa daiyn bolýy qajet. Sebebi eki jaq asburshaqtar men maily daqyldar túrlerin, sondai-aq et pen qus ónimderin jetkizý boiynsha bir kelisimge keldi.
«Buǵan deiin bizde mundai bolmaǵan edi. Osylaisha, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerimiz úshin jol ashylyp otyr. Menińshe, bul – qýanyshty jaǵdai. Sonymen birge, Qytai tarapynyń taýar men fitosanitarlyq sapa jóninde qatań talaptary bar. Bizdiń sharýalar soǵan daiyn bolýǵa tiis, – dep atap kórsetti Prezident sapar qorytyndysyna arnalǵan baspasóz máslihatynda.
Jaqyn arada Memlekettik Keńestiń tóraǵasy Li Ketsian Qazaqstanǵa resmi saparmen keledi. Sol kezde eki eldiń prezidentteri pysyqtap alǵan máseleler úkimet deńgeiinde talqylanatyn bolady.
«VIP» klýbtyń barlyq múshelerine óz kózqarasymyzdy jetkize bildik
Al G20 sammitiniń birinshi sessiiasynda sóz sóilegen N.Nazarbaev álemdik ekonomikanyń, saýda men kapital qozǵalysynyń baiaýlap kele jatqanyn erekshe atap ótti. Sebebi sonyń saldarynan milliondaǵan adamnyń ál-aýqaty tómendep jatyr. Dúniejúzilik saýda uiymynyń róli álsirep otyr. Óitkeni jańadan qurylyp jatqan transqurylyqtyq jańa saýda-investitsiialyq birlestikter jahandyq ekonomikadaǵy yqpalyn kúsheitýde.
Nursultan Nazarbaevtyń oiynsha, ekonomikany jáne qarjyny halyqaralyq turǵydan retteýdegi basty róldi birtutas jahandyq uiym atqarýy tiis.
«Ondai qurylymdy Birikken Ulttar Uiymynyń Ekonomikalyq jáne áleýmettik keńesin Jahandyq damý keńesine ainaldyrý arqyly qalyptastyrýǵa bolady. Oǵan Jahandyq ekonomikalyq retteýshi fýnktsiialary júktelýi kerek», - dep atap kórsetti Prezident. Al G-Global aqparattyq-kommýnikativtik júieni G20 men damýshy memleketter arasyndaǵy dialog alańy retinde paidalanýdy usyndy.
Sammit aiasynda N.Nazarbaev «G20» atty «elitalyq» klýbtyń barlyq múshelerimen kezdesti. Olardyń ishinde AQSh prezidenti Barak Obama, BUU Bas hatshysy Pan Gi Mýn, Eýropalyq komissiia tóraǵasy Jan-Klod Iýnker, Ulabritaniia premer-ministri Tereza Mei, Kanadanyń premer-ministri Djastin Triýdo, Túrkiia prezidenti Taiyp Erdoǵan, Japoniianyń premer-ministri Sindzo Abe, Resei Federatsiiasynyń prezidenti Vladimir Pýtin, Frantsiia basshysy Fransýa Olland, Germaniia kantsleri Angela Merkel, Koreia prezidenti Pak Kyn Hemen, Ońtústik Afrika Respýblikasynyń basshysy Djeikob Zýmamen, Mysyr prezidenti Abdýl-Fattah Halil As-Sisi, Senegal basshysy Maki Sall, Argentina prezidenti Maýrisio Makri, Ispaniianyń premer-ministri Mariano Rahoi, Italiianyń premer-ministri Mateo Rentsi, Úndistannyń premer-ministri Narendra Damodardas Modi, Eýropalyq keńestiń tóraǵasy Donald Týsk, Halyqaralyq valiýta qorynyń basqarýshy direktory Kristin Lagard, Qarjylyq turaqtylyq jónindegi keńestiń tóraǵasy Mark Karni jáne Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń basshysy Anhel Gýrria bar.
«Jer shary turǵandarynyń 70 paiyzyn jáne álemdik ekonomikanyń jartysyn quraityn memleketterdiń basshylary bas qosatyn osyndai iri is-sharaǵa qatysý – Qazaqstan úshin zor mártebe. Munda jahandyq ekonomika men saiasattyń salmaqty máseleleri talqylanady, iri óńirlik jáne álemdik máseleler, sonyń ishinde qaýipsizdikke qatysty máseleler boiynsha ortaq ustanymdar ázirlenedi. Birinshi sessiiada sóz sóilegen kezde men osy barlyq máseleler jónindegi Qazaqstannyń kózqarasyn usyndym. Sammittegi pikirsaiys barysynda ǵalamnyń tynysyn sezinip, álemniń damyǵan jáne damýshy elderin alańdatqan problemalaryn uǵynasyń. Qazaqstanǵa da osynda kóterilgen máselelerdi eskerip, onymen aldyn ala ainalysýy kerek», - dedi N.Nazarbaev otandyq buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbatynda. Osy oraida Prezident qyrkúiektiń 9-y kúni ótetin Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda jumyssyzdyqtyń tómengi deńgeiin saqtaý, jańa jumys oryndaryn ashý, daǵdaryspen kúresten ekonomikalyq ósimge kóshý siiaqty máselelerdiń talqylanatyn jetkizdi.
Aidahar, Aiý men Barys...
Álbette, G20 sammiti siiaqty úlken sharalarda buqaralyq aqparat quraldary prezidentterdiń jeke qarym-qatynasyna basa nazar aýdarady. Sebebi ondai qarym-qatynastyń saiasi astary da bar. Máselen, AQSh prezidenti Barak Obama kelgende buqaralyq aqparat quraldarynda «onyń ushaǵyna qyzyl kilem tóselgen trap berilmei qaldy, sonyń saldarynan ol óz ushaǵynyń qosymsha esiginen shyǵýǵa májbúr boldy» degen áńgime tarady. Alaida olai emes bolyp shyqty. Bálkim, AQSh basshysy ol áreketi arqyly qytai-amerikan qarym-qatynasynyń sýyp ketkenin kórsetkisi kelgen bolar. Degenmen, Qytaidyń syrtqy ister ministrligi osy boljamdy da joqqa shyǵardy.
«Biz sammitke kelgen barlyq memleket basshylaryna trap usyndyq. Alaida amerikandyq qonaqtar trap júrgizýshisiniń aǵylshyn tilin bilmeitinine aryzdanyp, qaýipsizdik instrýktsiialaryn túsinbei qalady dep shyqty. Qytai óz tarapynan onyń janyna aýdarmashyny otyrǵyzýdy usyndy. AQSh ol usynystan da bas tartyp, trapty qajet etpeitinderin jetkizdi», - delingen kórshi eldiń syrqy ister ministrliginiń resmi habarlamasynda.
Sóitip, AQSh basshysy Barak Obama «amerikandyq» qaýipsizdik instrýktsiiasyn ustanyp, ushaqtyń qosymsha esigi arqyly shyqty. Onyń sebebin óz halqyna jetkizse de, AQSh pen Qytaidyń milliardtaǵan halqynyń oiyn san-saqqa júgirtti.
Sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, Obama qosymsha esikten túskennen keiin onyń keńesshisi men qytailyq hattama ókiliniń arasynda janjal týyndady. Barak Obamanyń keńesshisi: «Prezident – amerikandyq azamat, sondyqtan AQSh óz kóshbasshysy úshin óz erejelerin engizedi», - dep shap bergende qytailyq diplomat oǵan: «Bul – bizdiń el, bizdiń áýejai», - dep qysqa ǵana jaýap bergen kórinedi.
AQSh pen Qytai eki jaqtyń qarym-qatynasy esh sýymady dep málimdese de, qytailyq buqaralyq aqparat quraldary Barak Obamaǵa degen óz narazylyǵyn kórsetti. G20 sammiti kezinde qytailyq telearnalar AQSh prezidentin birde-bir ret kórsetpedi. Qytailyqtar Pýtindi qoldaityndaryn ashyq kórsetti. QHR tóraǵasy da Resei basshysyn qasynan qaldyrmai júrdi. Degenmen, Vladimir Pýtin de orynsyz bir jaǵdaiǵa tap boldy.
Ulybritaniianyń jańadan sailanǵan premer-ministri Tereza Meimen kezdesken kezde Mei hanym oǵan óz qolyn bermedi. Hattama boiynsha eki eldiń basshylary aldymen qol alysyp, fotoǵa túsýi tiis. Ulybritaniia premer-ministri olai istegen joq. Ol birden oryndyǵyna jaiǵasty. Biraq Vladimir Pýtin sasqan joq. RF prezidenti sypaiy túrde qolyn sozyp, hattama boiynsha fotoǵa túsý qajettigin kórsetti. Degenmen, Pýtin britandyq sheneýniktiń bul áreketine esh renjimegen tárizdi. Sebebi qazirgi qyzmetke jaqynda ǵana taǵaiyndalǵan Tereza Mei asyǵysta hattama talaptaryn umytyp ketýi ábden múmkin.
Buqaralyq aqparat quraldary sammit kezindegi taǵy bir saiasi astary bar oqiǵany baiqap qaldy. Sharanyń ashylý saltanaty kezinde barlyq prezidentter fotoǵa tústi. Sol kezde V.Pýtin men B.Obama qol alysqan joq.
Jýrnalisterdiń nazaryna ilikken taǵy bár jáit, Resei basshysy sammit qojaiyny – QHR tóraǵasy Si Tszinpinge eshkimge uqsamaityn bir syi jasady. Ol syiy – bir qorap balmuzdaq. Sóitse, S.Tszinpin Reseige barǵan saiyn ol balmuzdaqty alyp, jubaiy ekeýi jeitin kórinedi. V.Pýtin týra sol balmuzdaqtyń bir qorabyn aparyp berdi.
Osylaisha, biylǵy G20 sammitiniń tóraǵasy – Qytai atalǵan shara arqyly ózin jáne óz odaqtastaryn ashyq kórsetti. Olardyń arasynda Ortalyq Aziianyń kóshbasshysy – Qazaqstannyń da abyroimen júrgeni qýantady.
Foto: Aqorda, Reuters, Youtube.com, nur-az.com
Arman Asqarov
