بٷگٸن قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىنداعى G20 سامميتٸ اياقتالدى. قازاقستان ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ اتالعان كلۋبىنا كٸرمەسە دە, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جولى قحر تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ەلەمدٸك «ەليتانىڭ» باسقوسۋىنا قاتىسىپ قايتتى. قۇرمەتتٸ قوناق رەتٸندە قاتىسىپ قانا قويماي, ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق پروبلەمالارعا قاتىستى ۇستانىمىن تاعى بٸر مەرتە جارييالاپ, ۇتىمدى ۇسىنىستاردى تالقىعا سالدى. قازاقستان باسشىسىن G20 سامميتٸنە شاقىرۋدىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ دە سول, بٷگٸندە اتالعان ۇستىنىستار دامۋشى مەملەكەتتەر ٷشٸن عانا ەمەس, ٸرٸ دەرجاۆالار ٷشٸن دە ٶزەكتٸ بولىپ تۇر. ەلبەتتە, ەلەمنٸڭ كٸل مىقتىلارى جينالاتىن ونداي جيىنداردا پرەزيدەنتتەردٸڭ جەكە قارىم-قاتىناسى جٸتٸ باقىلاۋدا بولادى. سەبەبٸ ونىڭ بەرٸ ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستاردى انىقتاپ, ەربٸر ەلدٸڭ بەدەلٸن كٶرسەتٸپ تۇرادى. Baq.kz تٸلشٸسٸ ن.نازارباەۆ قاتىسقان G20 سامميتٸ ارقىلى ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى قازاقستاننىڭ ورنىن باعامداپ كٶردٸ. سونداي-اق بٸز سامميت كەزٸندەگٸ ساياسي استارى بار كەيبٸر سەتتەردٸ كەلتٸرگەندٸ جٶن كٶردٸك.
قىتايعا تاۋاردىڭ جاڭا تٷرلەرٸن جەتكٸزۋگە دايىن بولۋ قاجەت
قىتايعا بارعان بويدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قحر تٶراعاسى سي تسزينپين قارسى الىپ, قازاقستاندىق دەلەگاتسييامەن كەڭەيتٸلگەن قۇرامدا كەزدەستٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قىتاي بٸزدٸڭ ەلٸمٸز كٶتەرگەن ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق مەسەلەسٸنە قىزىعۋشىلىق پەن مٷددەلٸلٸك تانىتىپ وتىر. بٸرلەسكەن كەسٸپورىنداردىڭ قۇرىلىسى سونىڭ بٸر ايعاعى بولسا كەرەك. بۇدان بٶلەك, كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييا سالاسىنداعى ورتاق جوبالار جالعاسا بەرەدٸ. قازاقاستاننان قىتاي جەرٸنە تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ كٶلەمٸ دە ارتاتىن بولادى.
«قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸز قحر-عا 7 ملن تونناعا جۋىق مۇناي جەتكٸزەمٸز, بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 20 ملن تونناعا دەيٸن ارتتىرۋعا, سونداي-اق قازاقستاننان قىتايعا گاز جەتكٸزۋ كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا مٷمكٸندٸك بار. وسىنىڭ بەرٸ ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرەدٸ», - دەيدٸ ن.نازارباەۆ.
قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەرٸ بولسا, قىتايعا تاۋاردىڭ جاڭا تٷرلەرٸن تاسىمالداۋعا دايىن بولۋى قاجەت. سەبەبٸ ەكٸ جاق اسبۇرشاقتار مەن مايلى داقىلدار تٷرلەرٸن, سونداي-اق ەت پەن قۇس ٶنٸمدەرٸن جەتكٸزۋ بويىنشا بٸر كەلٸسٸمگە كەلدٸ.
«بۇعان دەيٸن بٸزدە مۇنداي بولماعان ەدٸ. وسىلايشا, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ٶندٸرۋشٸلەرٸمٸز ٷشٸن جول اشىلىپ وتىر. مەنٸڭشە, بۇل – قۋانىشتى جاعداي. سونىمەن بٸرگە, قىتاي تاراپىنىڭ تاۋار مەن فيتوسانيتارلىق ساپا جٶنٸندە قاتاڭ تالاپتارى بار. بٸزدٸڭ شارۋالار سوعان دايىن بولۋعا تيٸس, – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ پرەزيدەنت ساپار قورىتىندىسىنا ارنالعان باسپاسٶز مەسليحاتىندا.
جاقىن ارادا مەملەكەتتٸك كەڭەستٸڭ تٶراعاسى لي كەتسيان قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلەدٸ. سول كەزدە ەكٸ ەلدٸڭ پرەزيدەنتتەرٸ پىسىقتاپ العان مەسەلەلەر ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە تالقىلاناتىن بولادى.
«VIP» كلۋبتىڭ بارلىق مٷشەلەرٸنە ٶز كٶزقاراسىمىزدى جەتكٸزە بٸلدٸك
ال G20 سامميتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ سەسسيياسىندا سٶز سٶيلەگەن ن.نازارباەۆ ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ, ساۋدا مەن كاپيتال قوزعالىسىنىڭ باياۋلاپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. سەبەبٸ سونىڭ سالدارىنان ميلليونداعان ادامنىڭ ەل-اۋقاتى تٶمەندەپ جاتىر. دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ رٶلٸ ەلسٸرەپ وتىر. ٶيتكەنٸ جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان ترانسقۇرىلىقتىق جاڭا ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق بٸرلەستٸكتەر جاھاندىق ەكونوميكاداعى ىقپالىن كٷشەيتۋدە.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ويىنشا, ەكونوميكانى جەنە قارجىنى حالىقارالىق تۇرعىدان رەتتەۋدەگٸ باستى رٶلدٸ بٸرتۇتاس جاھاندىق ۇيىم اتقارۋى تيٸس.
«ونداي قۇرىلىمدى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كەڭەسٸن جاھاندىق دامۋ كەڭەسٸنە اينالدىرۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋعا بولادى. وعان جاھاندىق ەكونوميكالىق رەتتەۋشٸ فۋنكتسييالارى جٷكتەلۋٸ كەرەك», - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ پرەزيدەنت. ال G-Global اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتٸك جٷيەنٸ G20 مەن دامۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ديالوگ الاڭى رەتٸندە پايدالانۋدى ۇسىندى.
سامميت اياسىندا ن.نازارباەۆ «G20» اتتى «ەليتالىق» كلۋبتىڭ بارلىق مٷشەلەرٸمەن كەزدەستٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە اقش پرەزيدەنتٸ باراك وباما, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, ەۋروپالىق كوميسسييا تٶراعاسى جان-كلود يۋنكەر, ۇلابريتانييا پرەمەر-مينيسترٸ تەرەزا مەي, كانادانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ دجاستين تريۋدو, تٷركييا پرەزيدەنتٸ تايىپ ەردوعان, جاپونييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ سيندزو ابە, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, فرانتسييا باسشىسى فرانسۋا وللاند, گەرمانييا كانتسلەرٸ انگەلا مەركەل, كورەيا پرەزيدەنتٸ پاك كىن حەمەن, وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى دجەيكوب زۋمامەن, مىسىر پرەزيدەنتٸ ابدۋل-فاتتاح حاليل اس-سيسي, سەنەگال باسشىسى ماكي سالل, ارگەنتينا پرەزيدەنتٸ ماۋريسيو ماكري, يسپانييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ ماريانو راحوي, يتالييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ ماتەو رەنتسي, ٷندٸستاننىڭ پرەمەر-مينيسترٸ نارەندرا دامودارداس مودي, ەۋروپالىق كەڭەستٸڭ تٶراعاسى دونالد تۋسك, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريستين لاگارد, قارجىلىق تۇراقتىلىق جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ تٶراعاسى مارك كارني جەنە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى انحەل گۋرريا بار.
«جەر شارى تۇرعاندارىنىڭ 70 پايىزىن جەنە ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ جارتىسىن قۇرايتىن مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى باس قوساتىن وسىنداي ٸرٸ ٸس-شاراعا قاتىسۋ – قازاقستان ٷشٸن زور مەرتەبە. مۇندا جاھاندىق ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ سالماقتى مەسەلەلەرٸ تالقىلانادى, ٸرٸ ٶڭٸرلٸك جەنە ەلەمدٸك مەسەلەلەر, سونىڭ ٸشٸندە قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى مەسەلەلەر بويىنشا ورتاق ۇستانىمدار ەزٸرلەنەدٸ. بٸرٸنشٸ سەسسييادا سٶز سٶيلەگەن كەزدە مەن وسى بارلىق مەسەلەلەر جٶنٸندەگٸ قازاقستاننىڭ كٶزقاراسىن ۇسىندىم. سامميتتەگٸ پٸكٸرسايىس بارىسىندا عالامنىڭ تىنىسىن سەزٸنٸپ, ەلەمنٸڭ دامىعان جەنە دامۋشى ەلدەرٸن الاڭداتقان پروبلەمالارىن ۇعىناسىڭ. قازاقستانعا دا وسىندا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردٸ ەسكەرٸپ, ونىمەن الدىن الا اينالىسۋى كەرەك», - دەدٸ ن.نازارباەۆ وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا. وسى ورايدا پرەزيدەنت قىركٷيەكتٸڭ 9-ى كٷنٸ ٶتەتٸن ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا جۇمىسسىزدىقتىڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيٸن ساقتاۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, داعدارىسپەن كٷرەستەن ەكونوميكالىق ٶسٸمگە كٶشۋ سيياقتى مەسەلەلەردٸڭ تالقىلاناتىن جەتكٸزدٸ.
ايداھار, ايۋ مەن بارىس...
ەلبەتتە, G20 سامميتٸ سيياقتى ٷلكەن شارالاردا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى پرەزيدەنتتەردٸڭ جەكە قارىم-قاتىناسىنا باسا نازار اۋدارادى. سەبەبٸ ونداي قارىم-قاتىناستىڭ ساياسي استارى دا بار. مەسەلەن, اقش پرەزيدەنتٸ باراك وباما كەلگەندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا «ونىڭ ۇشاعىنا قىزىل كٸلەم تٶسەلگەن تراپ بەرٸلمەي قالدى, سونىڭ سالدارىنان ول ٶز ۇشاعىنىڭ قوسىمشا ەسٸگٸنەن شىعۋعا مەجبٷر بولدى» دەگەن ەڭگٸمە تارادى. الايدا ولاي ەمەس بولىپ شىقتى. بەلكٸم, اقش باسشىسى ول ەرەكەتٸ ارقىلى قىتاي-امەريكان قارىم-قاتىناسىنىڭ سۋىپ كەتكەنٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن بولار. دەگەنمەن, قىتايدىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ وسى بولجامدى دا جوققا شىعاردى.
«بٸز سامميتكە كەلگەن بارلىق مەملەكەت باسشىلارىنا تراپ ۇسىندىق. الايدا امەريكاندىق قوناقتار تراپ جٷرگٸزۋشٸسٸنٸڭ اعىلشىن تٸلٸن بٸلمەيتٸنٸنە ارىزدانىپ, قاۋٸپسٸزدٸك ينسترۋكتسييالارىن تٷسٸنبەي قالادى دەپ شىقتى. قىتاي ٶز تاراپىنان ونىڭ جانىنا اۋدارماشىنى وتىرعىزۋدى ۇسىندى. اقش ول ۇسىنىستان دا باس تارتىپ, تراپتى قاجەت ەتپەيتٸندەرٸن جەتكٸزدٸ», - دەلٸنگەن كٶرشٸ ەلدٸڭ سىرقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ رەسمي حابارلاماسىندا.
سٶيتٸپ, اقش باسشىسى باراك وباما «امەريكاندىق» قاۋٸپسٸزدٸك ينسترۋكتسيياسىن ۇستانىپ, ۇشاقتىڭ قوسىمشا ەسٸگٸ ارقىلى شىقتى. ونىڭ سەبەبٸن ٶز حالقىنا جەتكٸزسە دە, اقش پەن قىتايدىڭ ميللياردتاعان حالقىنىڭ ويىن سان-ساققا جٷگٸرتتٸ.
شەتەلدٸك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, وباما قوسىمشا ەسٸكتەن تٷسكەننەن كەيٸن ونىڭ كەڭەسشٸسٸ مەن قىتايلىق حاتتاما ٶكٸلٸنٸڭ اراسىندا جانجال تۋىندادى. باراك وبامانىڭ كەڭەسشٸسٸ: «پرەزيدەنت – امەريكاندىق ازامات, سوندىقتان اقش ٶز كٶشباسشىسى ٷشٸن ٶز ەرەجەلەرٸن ەنگٸزەدٸ», - دەپ شاپ بەرگەندە قىتايلىق ديپلومات وعان: «بۇل – بٸزدٸڭ ەل, بٸزدٸڭ ەۋەجاي», - دەپ قىسقا عانا جاۋاپ بەرگەن كٶرٸنەدٸ.
اقش پەن قىتاي ەكٸ جاقتىڭ قارىم-قاتىناسى ەش سۋىمادى دەپ مەلٸمدەسە دە, قىتايلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باراك وباماعا دەگەن ٶز نارازىلىعىن كٶرسەتتٸ. G20 سامميتٸ كەزٸندە قىتايلىق تەلەارنالار اقش پرەزيدەنتٸن بٸردە-بٸر رەت كٶرسەتپەدٸ. قىتايلىقتار پۋتيندٸ قولدايتىندارىن اشىق كٶرسەتتٸ. قحر تٶراعاسى دا رەسەي باسشىسىن قاسىنان قالدىرماي جٷردٸ. دەگەنمەن, ۆلاديمير پۋتين دە ورىنسىز بٸر جاعدايعا تاپ بولدى.
ۇلىبريتانييانىڭ جاڭادان سايلانعان پرەمەر-مينيسترٸ تەرەزا مەيمەن كەزدەسكەن كەزدە مەي حانىم وعان ٶز قولىن بەرمەدٸ. حاتتاما بويىنشا ەكٸ ەلدٸڭ باسشىلارى الدىمەن قول الىسىپ, فوتوعا تٷسۋٸ تيٸس. ۇلىبريتانييا پرەمەر-مينيسترٸ ولاي ٸستەگەن جوق. ول بٸردەن ورىندىعىنا جايعاستى. بٸراق ۆلاديمير پۋتين ساسقان جوق. رف پرەزيدەنتٸ سىپايى تٷردە قولىن سوزىپ, حاتتاما بويىنشا فوتوعا تٷسۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتتٸ. دەگەنمەن, پۋتين بريتاندىق شەنەۋنٸكتٸڭ بۇل ەرەكەتٸنە ەش رەنجٸمەگەن تەرٸزدٸ. سەبەبٸ قازٸرگٸ قىزمەتكە جاقىندا عانا تاعايىندالعان تەرەزا مەي اسىعىستا حاتتاما تالاپتارىن ۇمىتىپ كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سامميت كەزٸندەگٸ تاعى بٸر ساياسي استارى بار وقيعانى بايقاپ قالدى. شارانىڭ اشىلۋ سالتاناتى كەزٸندە بارلىق پرەزيدەنتتەر فوتوعا تٷستٸ. سول كەزدە ۆ.پۋتين مەن ب.وباما قول الىسقان جوق.
جۋرناليستەردٸڭ نازارىنا ٸلٸككەن تاعى بەر جەيت, رەسەي باسشىسى سامميت قوجايىنى – قحر تٶراعاسى سي تسزينپينگە ەشكٸمگە ۇقسامايتىن بٸر سىي جاسادى. ول سىيى – بٸر قوراپ بالمۇزداق. سٶيتسە, س.تسزينپين رەسەيگە بارعان سايىن ول بالمۇزداقتى الىپ, جۇبايى ەكەۋٸ جەيتٸن كٶرٸنەدٸ. ۆ.پۋتين تۋرا سول بالمۇزداقتىڭ بٸر قورابىن اپارىپ بەردٸ.
وسىلايشا, بيىلعى G20 سامميتٸنٸڭ تٶراعاسى – قىتاي اتالعان شارا ارقىلى ٶزٸن جەنە ٶز وداقتاستارىن اشىق كٶرسەتتٸ. ولاردىڭ اراسىندا ورتالىق ازييانىڭ كٶشباسشىسى – قازاقستاننىڭ دا ابىرويمەن جٷرگەنٸ قۋانتادى.
فوتو: اقوردا, Reuters, Youtube.com, nur-az.com
ارمان اسقاروۆ
